Mokshadharma 80
Mokṣadharma 80
- Language
- Sanskrit
Contents
- 80.74 — 2 parts
80.1
janamejaya uvāca- sāṃkhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāraṇyakameva ca
jñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha
80.2
kimetānyekaniṣṭhāni pṛthaṅgiṣṭhāni vā mune
prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam
80.3
vaiśampāyana uvāca- jajñe bahujñaṃ paramamyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutamātmayogāt
parāśarātsatyavatī maharṣi tasmai namo'jñānatamomudāya
80.4
pitāmahārthaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣimārṣayavibhūtiyuktam
nārāyaṇasyāṃśajamekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam
80.5
tamādikāleṣu mahāvibhūtirnārāyaṇo brahmamahānidhānam
sasarja putrārthamudāratejā vyāsaṃ mahātmānamajaṃ purāṇam
80.6
janamejaya uvāca- tvayaiva kathitaṃ pūrva sambhave dvijasattama
vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śaktiputraḥ parāśaraḥ
80.7
parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvamevainaṃ prabhāṣase
80.8
kimataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ
kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam
80.9
vaiśampāyana uvāca- vedārthānvettu kāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ
gurorme jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ
80.10
kṛtvā bhāratamākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ
śuśrūṣāṃ tatparā rājan kṛtavanto vayaṃ tadā
80.11
sumantujaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsatmajastathā
80.12
ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhiruttamaiḥ
śuśubhe himavatpāde bhūtairbhūtapatiryathā
80.13
vedānāvartayansāṅgānbhāratārthāṃśca sarvaśaḥ
tamekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayamupāsmahe
80.14
kathāntare'tha kasmiṃścitpṛṣṭo'smābhirdvijottamaḥ
vedārthānbhāratārthāṃśca janma nārāyaṇattathā
80.15
sa pūrvamuktvā vedārthān bhāratārthāṃśca tattvavit
nārāyaṇādidaṃ janma vyāhartumupacakrame
80.16
śaṛṇudhvamākhyānavaramidamāṣayamuttamam
ādikālodbhavaṃ viprāstapasā'dhigataṃ mayā
80.17
prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave
nārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavirvājitaḥ
80.18
sasṛje nābhitaḥ pūrvaṃ brahmāṇamamitaprabhaḥ
tataḥ sa prādurabhavaddhainaṃ vākyamabravīt
80.19
mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ
sṛja prajāstvaṃ vividhā brahmansajaḍapaṇḍitāḥ
80.20
sa evamukto vimukhaścintāvyāsulamānasaḥ
praṇamya varadaṃ devamuvāca harimīśvaram
80.21
kā śaktirmama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo'stu te
aprajñāvānahaṃ deva vidhatsva yadanantaram
80.22
sa evamukto bhagavānbhūtvā'thāntarhitastataḥ
cintayāmāsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ
80.23
svarūpiṇī tato buddhirupatasthe hariṃ prabhum
yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyayuje tadā
80.24
sa tāmaiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ gatimatīṃ satīm
uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhuravyayaḥ
80.25
brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye
tatastamīśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā
80.26
athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ
bhūyaścaiva vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ
80.27
bāḍhamityeva kṛtvā'sau yathā''jñāṃ śirasā hareḥ
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata
80.28
prāpa cainaṃ muhūrtena saṃsthānaṃ daivasaṃjñitam
tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato'bhavat
80.29
athāsya buddhirabhavatpunaranyā tadā kila
sṛṣṭāḥ prajā imāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā
80.30
daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulā
jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī
80.31
bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ
bhaviṣyanti tapoyuktā varān prāpsyanti cottamān
80.32
avaśyameva taiḥ sarvairvaradānena darpitaiḥ
bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaśca tapodhanāḥ
80.33
tatra nyāyyamidaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā
atha nānāsamudbhūtairvasudhāyāṃ yathākramam
80.34
nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca
iyaṃ tapasvinī satyā dhārayiṣyati medinī
80.35
mayā hyeṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā
mayā dhṛtā dhārayati jagadviśvaṃ carācaram
80.36
tasmātpṛthivyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ
evaṃ sa cintayitvā tu bhagavānmadhusūdanaḥ
80.37
rūpāṇyanekānyasṛjatprādurbhāve bhavāya saḥ
vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā
80.38
ebhirmayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ
atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan
80.39
sarasvatīmuccacāra tatra sārasvato'bhavat
apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavaḥ prabhuḥ
80.40
bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ
tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādiravyayaḥ
80.41
vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃ vara
tasmātkuru yathājñaptaṃ mamaitadvacanaṃ mune
80.42
tena bhinnāstadā vedā prabhoḥ svāyaṃbhuventare
tatastutoṣa bhagavānharistenāsya karmaṇā
80.43
tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca
manvantareṣu putra tvamevameva pravarttakaḥ
80.44
bhaviṣyasyacalo brahmannapradhṛṣyaśca nityaśaḥ
punastiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ
80.45
bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi
teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati
80.46
parasparavināśārthaṃ tvāmṛte dvijasattama
tatrāpyanekadhā vedānbhetsyase tapasā'nvitaḥ
80.47
kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi
dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakarastathā
80.48
bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgādvimokṣyase
vītarāgaśca putraste paramātmā bhaviṣyati
maheśvaraprasādena naitadvacanamanyathā
80.49
yaṃ mānasaṃ vai pravadanti viprāḥ pitāmahasyottamabuddhiyuktam
vasiṣṭhamagryaṃ ca taponidhānaṃ yasyātisūrya vyatiricyate bhāḥ
80.50
tasyānvaye cāpi tato maharṣiḥ parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ
pitā sa te vedanidhirvariṣṭho mahātapā vai tapaso nivāsaḥ
80.51
kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ tasmādṛṣestvaṃ bhavitā ca putraḥ
80.52
bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārthasaṃśayaḥ
ye vyatikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ
80.53
tāṃśca sarvānmayoddiṣṭāndrakṣyase tapasā'nvitaḥ
punardrakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān
80.54
anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune
anudhyānānamama mune naitadvacanamanyathā
80.55
bhaviṣyati mahāsattva khyātiścāpyatulā tava
śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manurmahān
80.56
tasminmanvantare caiva manvādigaṇapūrvakaḥ
tvameva bhavitā vatsa matprasādānna saṃśayaḥ
80.57
yatkiṃcidvidyate loke sarvaṃ tanmadviceṣṭitam
anyo hyanyaṃ cintayati svacchandaṃ vidadhāmyaham
80.58
evaṃ sārasvatamṛṣimapāntaratamaṃ tathā
uktvā vacanamīśānaḥ sādhayasvetyathābravīt
so'haṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ
80.59
apāntaratamā nāma tato jāto''jñayā hareḥ
punaśca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ
80.60
tadetatkathitaṃ janma mayā pūrvakamātmanaḥ
nārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṃśajam
80.61
mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā
80.62
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchatha putrakāḥ
pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā
80.63
vaiśampāyana uvāca- eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo'smadgurornṛpa
vyāsasyākliṣṭamanaso yathāpṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu
80.64
sāṃkhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā
jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai
80.65
sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate
hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ
80.66
apāntaratamāścaiva vedācāryaḥ sa ucyate
prācīnagarbhaṃ tamṛṣiṃ pravadantīha kecana
80.67
umāpatirbhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ
uktavānidamavyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ
80.68
pāñcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavānsvayam
sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣveteṣu dṛśyate
80.69
yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ
na cainamevaṃ jānanti tamobhūtā viśāmpate
80.70
tameva śāstrakartāraḥ pravadanti manīṣiṇaḥ
niṣṭhāṃ nārāyaṇamṛṣiṃ nānyo'stīti vaco mama
80.71
niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ
sasaṃśayānhetubalānnādhyāvasati mādhavaḥ
80.72
pāñcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa
ekāntabhāvopagatāste hariṃ praviśanti vai
80.73
sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve vedāśca sarve nikhilena rājan
sarvaiḥ samastairṛṣibhirnirukto nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam
80.74
śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ yatpravartate sarvalokeṣu kiṃcit
tasmādṛṣestadbhavatīti vidyāddidyantarikṣe bhuvi cāpsu ceti
80.74.p1
13546
80.74.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvaipāyanotpattau ūnapañcāśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 349
Linked texts (5)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nārāyaṇīya — Vyāsa, Sanskrit
- Ṣaṭsandarbha — Jīva Gosvāmin 1555, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Vulgate — Sanskrit