<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Naradapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.narada) › 1.42

# Naradapurana 1.42

Nāradapurāṇa 1.42

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.42.113](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.113) — 1 part

### [1.42.1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.1)

śrīnārada uvāca  
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ brahmañjagatsthāvarajaṅgamam /  
pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi sanandana //

### [1.42.2](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.2)

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ /  
sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ //

### [1.42.3](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.3)

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ /  
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmavidhiḥ katham //

### [1.42.4](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.4)

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ /  
asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu me bhavān //

### [1.42.5](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.5)

sanandana uvāca  
śṛṇu nārada vakṣyāmi cetihāsaṃ purātanam /  
bhṛguṇābhihitaṃ śāstraṃ bharadvājāya pṛcchate //

### [1.42.6](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.6)

kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānaṃ mahaujasam /  
bhṛgumaharṣimāsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata //

### [1.42.7](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.7)

bharadvāja uvāca  
kathaṃ jīvo vicarati nānāyoniṣu saṃtatam /  
kathaṃ muktiśca saṃsārājjāyate tasya mānada //

### [1.42.8](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.8)

yaśca nārāyaṇaḥ sraṣṭā svayaṃbhūrbhagavansvayam /  
sevyasevakabhāvena vartete iti tau sadā //

### [1.42.9](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.9)

praviśanti laye sarve yamīśaṃ sacarācarāḥ /  
lokānāṃ ramaṇaḥ so 'yaṃ nirguṇaśca nirañjanaḥ //

### [1.42.10](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.10)

anīrdaśyo 'pratarkyaśca kathaṃ jñāyeta kairmune /  
kathamenaṃ parātmānaṃ kālaśaktiduranvayam //

### [1.42.11](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.11)

atarkyacaritaṃ vedāḥ stuvanti kathamādarāt /  
jīvo jīvatvamullaṅghya kathaṃ brahma samanvayāt //

### [1.42.12](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.12)

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi kṛpānirgha /  
evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam //

### [1.42.13](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.13)

maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt /  
bhṛguruvāca  
mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto ve maharṣibhiḥ //

### [1.42.14](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.14)

anādinidhano devastathā tebhyo 'jarāmaraḥ /  
avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣayo 'vyayaḥ //

### [1.42.15](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.15)

yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca /  
so 'mṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ //

### [1.42.16](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.16)

ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ /  
ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau //

### [1.42.17](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.17)

agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī /  
tatastejo mayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā //

### [1.42.18](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.18)

tasmātpadmātsamabhavadvrahmā vedamayo vidhiḥ /  
ahṝṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt //

### [1.42.19](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.19)

brahmā vai sa mahātejā ya ete pañca dhātavaḥ /  
śailāstasyāsthisaṃdhāstu medo masiṃ ca medinī //

### [1.42.20](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.20)

samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā /  
pavanaścaiva niśvāsastejo 'gnirnimnagāḥ śirāḥ //

### [1.42.21](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.21)

agnīṣomau ca candrākārai nayane tasya viśrute /  
nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ padau bhujau diśaḥ //

### [1.42.22](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.22)

durvijñeyo hyacintyātmā siddhairapi na saṃśayaḥ /  
sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ //

### [1.42.23](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.23)

sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ /  
ahṝṅkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhaghavāyavai /  
tataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yadiha tvayā //

### [1.42.24](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.24)

bhagdvāja uvāca  
gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasvānilasya ca /  
kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi tattvataḥ //

### [1.42.25](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.25)

bhṛguruvāca  
anantametadākāśaṃ siddhadaivatasovitam /  
ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyāṃ to nādhigamyate //

### [1.42.26](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.26)

ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na paśyataḥ /  
tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāskarābhāgnivarcasaḥ //

### [1.42.27](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.27)

te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ /  
durgamatvādanantatvāditi me vada mānada //

### [1.42.28](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.28)

upariṣṭopariṣṭāttu pjvaladbhiḥ svayaṃprabhaghaiḥ /  
niruddhametadākāśaṃ hyaprameyaṃ surairapi //

### [1.42.29](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.29)

prathivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam /  
tamasoṃ'te jalaṃ prāhurjalasyānte 'gnireva ca //

### [1.42.30](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.30)

rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ /  
tadante punarākāśamākāśānte punarjalam //

### [1.42.31](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.31)

evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca /  
agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi //

### [1.42.32](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.32)

agnimārutatoyānāṃ varṇā kṣititalasya ca /  
ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadaśanāt //

### [1.42.33](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.33)

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca /  
trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā //

### [1.42.34](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.34)

adṛśyo yastvagamyo yaḥ kaḥ pramāṇa mudīrayet /  
siddhānāṃ devatānāṃ ca parimītā yadā gatiḥ //

### [1.42.35](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.35)

tadāgaṇyamanantasya nāmānanteti viśrutam /  
nāmadheyānurupasya mānasasya mahātmanaḥ //

### [1.42.36](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.36)

yadā tu divyaṃ yadrūpaṃ hrasate varddhate punaḥ /  
ko 'nyastadvedituṃ śakyo yo 'pi syāttadvidho 'paraḥ //

### [1.42.37](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.37)

tataḥ puṣkarataḥ saṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ /  
brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ //

### [1.42.38](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.38)

bharadvāja uvāca  
puṣkaro yadi saṃbhūto jyeṣṭaṃ bhavati puṣkaram /  
brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me //

### [1.42.39](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.39)

bhṛguruvāca  
mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā /  
tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate //

### [1.42.40](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.40)

karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ /  
tasya madhye sthito lokānsṛjatyeṣa jagadvidhiḥ //

### [1.42.41](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.41)

bharadvāja uvāca  
prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjati prabhuḥ /  
merumadhye sthito brahmā tadvahirdvijasattama //

### [1.42.42](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.42)

bhṛguruvāca  
prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat /  
saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam //

### [1.42.43](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.43)

yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam /  
yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ varddhante yena ca prajāḥ //

### [1.42.44](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.44)

parityaktāśca na śyanti tenadaṃ sarvamāvṛttam /  
pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare /  
sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastaṃbhire punaḥ //

### [1.42.45](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.45)

bharadvāja uvāca  
kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau /  
kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān //

### [1.42.46](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.46)

bhṛguruvāca  
brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame /  
lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām //

### [1.42.47](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.47)

te 'tiṣṭandhyānamālaṃbya maunamāsthāya niścalāḥ /  
tyaktāhārāḥ sparddhamānā divyaṃ virṣaśataṃ dvijāḥ //

### [1.42.48](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.48)

teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat /  
divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt //

### [1.42.49](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.49)

purāstimitamākāśamanantamacalopamam /  
naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau //

### [1.42.50](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.50)

tataḥ salilamutpannaṃ tamasīva tamaḥ param /  
tasmāñca salilotpīḍādudatiṣṭata mārutaḥ //

### [1.42.51](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.51)

yathābhavanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate /  
tañcābhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ //

### [1.42.52](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.52)

tathā salilasaṃruddhe nabhasoṃ'taṃ nirantare /  
bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān //

### [1.42.53](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.53)

eṣu vā carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ /  
ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati //

### [1.42.54](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.54)

tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ /  
prādurāsīdūrdhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ tamaḥ //

### [1.42.55](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.55)

agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khaṃ samākṣipate jalam /  
tadagnivāyusaṃparkāddhanatvamupapadyate //

### [1.42.56](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.56)

tasyākāśaṃ nipatitaḥ snehāttiṣṭati yo 'paraḥ /  
sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati //

### [1.42.57](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.57)

rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā /  
bhūmiryo niriyaṃ jñeyā yasyāḥ sarvaṃ prasūyate //

### [1.42.58](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.58)

bharadvāja uvāca  
ya ete dhātavaḥ pañca rakṣyā yānasṛjatprabhuḥ /  
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ //

### [1.42.59](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.59)

yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ /  
paścātteṣveva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate //

### [1.42.60](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.60)

bhṛguruvāca  
amitāni mahāṣṭāni yānti bhūtāni saṃbhavam /  
atasteṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yamupapadyate //

### [1.42.61](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.61)

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ /  
pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam //

### [1.42.62](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.62)

ityataḥ pañcabhiryuktairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam /  
śrotre ghrāṇo rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ //

### [1.42.63](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.63)

bharadvāja uvāca  
pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ /  
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ //

### [1.42.64](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.64)

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ /  
vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ //

### [1.42.65](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.65)

va śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ /  
na ca sparśaṃ hi jānanti te kathaṃ pañca dhātavaḥ //

### [1.42.66](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.66)

adravatvādanignitvādabhūmitvādavāyutaḥ /  
ākāśasyāprameyatvādṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam //

### [1.42.67](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.67)

bhṛguruvāca  
ghanānāmapi vṛkṣaṇāmākāśo 'sti na saṃśayaḥ /  
teṣāṃ puṣpapalavyaktirnityaṃ samupapadyate //

### [1.42.68](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.68)

ūṣmato mlāyate parṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca /  
mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate //

### [1.42.69](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.69)

vāyyagnyaśaninirdhoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate /  
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ //

### [1.42.70](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.70)

vallī veṣṭayate vṛkṣānsarvataścaiva gacchati /  
nahyadṛṣṭaśca mārgo 'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ //

### [1.42.71](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.71)

puṇyāpuṇyaistathā gadhairdhūpaiśca vividhairapi /  
arogāḥ puṣpitāḥ saṃti tasmājjighranti pādapāḥ //

### [1.42.72](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.72)

sukhaduḥkhayorgrahaṇācchinnasya ca virohaṇāt /  
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate //

### [1.42.73](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.73)

tena tajjalamādatte jarayatyagnimārutau /  
āhārapariṇāmāñca snaho vṛddhiśca jāyate //

### [1.42.74](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.74)

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre paṃñca dhātavaḥ /  
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate //

### [1.42.75](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.75)

tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ /  
ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmaye //

### [1.42.76](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.76)

tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca /  
agnirjanayate yañca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ //

### [1.42.77](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.77)

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭameva ca /  
ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ //

### [1.42.78](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.78)

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca /  
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā //

### [1.42.79](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.79)

prāṇātprīṇayate prāṇī vyānāvdyāyacchate tathā //

### [1.42.80](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.80)

gacchatyapāno 'dhaścaiva samāno hyadyavasthitaḥ /  
udānāducchvasitīti pañca (prati)bhadāñca bhāṣate /  
ityete vāyavaḥ pañca veṣṭayantīhadehinam //

### [1.42.81](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.81)

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādūbhyaḥ śarīravān /  
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān //

### [1.42.82](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.82)

iṣṭaścānuṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca /  
nirhārī saṃhataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca //

### [1.42.83](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.83)

evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ /  
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyaḥ sparśaṃ vetti ca vāyunā //

### [1.42.84](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.84)

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ /  
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu //

### [1.42.85](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.85)

raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ /  
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭustathā //

### [1.42.86](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.86)

eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ /  
śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate //

### [1.42.87](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.87)

jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam /  
hrasvo dīrdhastathā sthūlaścaturasro 'ṇuvṛttavān //

### [1.42.88](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.88)

śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇastathā /  
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdu dāruṇaḥ //

### [1.42.89](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.89)

evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrupaguṇaḥ smṛtaḥ /  
tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam //

### [1.42.90](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.90)

tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam /  
ṣaḍjo ṛṣabhagāndhārau madhyamodhaivatastathā //

### [1.42.91](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.91)

pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān /  
eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasaṃbhavaḥ //

### [1.42.92](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.92)

aiśvaryyeṇa tu sarvatra sthito 'pi payahādiṣu /  
mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca //

### [1.42.93](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.93)

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ /  
vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ //

### [1.42.94](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.94)

uṣṇaḥ śītaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ snigdho viśada eva ca /  
tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo lavurgurutaro 'pi ca //

### [1.42.95](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.95)

śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇau vāyurityuta /  
evamekādaśavidho vāyavyo guṇa ucyate //

### [1.42.96](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.96)

ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha /  
avyāhataiścetayate naveti viṣamā gatiḥ //

### [1.42.97](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.97)

āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ /  
āpo 'gnirmāruścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu //

### [1.42.98](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.98)

mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ /  
pārthivaṃ dhātumāsādya yathā ceṣṭayate balī //

### [1.42.99](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.99)

śrito mūrddhānamagnistu śarīraṃ paripālayet /  
prāṇo mūrddhani vāgnau ca vartamāno viceṣṭate //

### [1.42.100](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.100)

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ /  
mano buddhirahṝṅkāro bhūtāni viṣayaśca saḥ //

### [1.42.101](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.101)

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇaistu paripālyate /  
pṛṣṭatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ //

### [1.42.102](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.102)

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ /  
vahanmūtraṃ purīṣaṃ vāpyapānaḥ parivartate //

### [1.42.103](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.103)

prayatne karmaniyame yaca ekastriṣu vartate /  
udāna iti taṃ prāhuradhyātmajñānakovidāḥ //

### [1.42.104](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.104)

saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ /  
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate //

### [1.42.105](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.105)

bāhuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ /  
rasānvāru doṣāṃśca vartayannati ceṣṭate //

### [1.42.106](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.106)

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamīhitaḥ /  
samanvitastvadhiṣṭānaṃ samyak pacati pāvakaḥ //

### [1.42.107](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.107)

āspaṃhi pāyuparyantamante syādgudasaṃjñite /  
retastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām //

### [1.42.108](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.108)

prāṇānāṃ sannipātāśca sannipātaḥ prajāyate /  
ūṣmā cāgirīti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām //

### [1.42.109](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.109)

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate /  
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam //

### [1.42.110](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.110)

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ /  
nābhimūle śarīrasya sarve prāṇāśca saṃsthitāḥ //

### [1.42.111](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.111)

prasthitā hṛdayātsarve tiryagūrdhdamadhastathā /  
vahṝntyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ //

### [1.42.112](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.112)

eṣa mārgo 'pi yogānāṃ yena gacchanti tatpadam /  
jitaklamāḥ samā dhīrā mūrddhanyātmānamādadhan //

### [1.42.113](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.113)

evaṃ sarveṣu vihitaprāṇāpāneṣu dehinām /  
tasminsamidhyate nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ //

### [1.42.113.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42.113.p1)

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bhṛgubharadvājasaṃvāde jagadutpattivarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (4)

- [Vulgate (Nīlakaṇṭha's text)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*vulgate.12.182.1) — Sanskrit
- [Sarvasiddhāntasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.sarvasiddhantasangraha.11.p2.31) — Śaṅkara, Sanskrit
- [Skanda Purāṇa (Kumāra Kavi)](https://indike.org/pramana/in.purana.skandapurana.2.2) — Kumāra Kavi, Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p169) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.42) · Pramāṇa
