<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Naradapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.narada) › 1.43

# Naradapurana 1.43

Nāradapurāṇa 1.43

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.43.127](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.127) — 1 part

### [1.43.1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.1)

bharadvāja uvāca  
yadi prāṇapatirvāyurvāyureva viceṣcate /  
śvasityābhāṣate caiva tato jīvo nirarthakaḥ //

### [1.43.2](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.2)

ya ūṣmabhāva āgneyo vahninaivopalabhyate /  
agnirjarayate caitattadā jīvo nirarthakaḥ //

### [1.43.3](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.3)

jantoḥ pramniyamāṇasya jīvo naivopalabhyate /  
vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati //

### [1.43.4](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.4)

yadi vāthumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā /  
vāyumañjalavatpaśyedgacchetsaha marudguṇaiḥ //

### [1.43.5](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.5)

saṃśleṣo yadi vā tena yadi tasmātpraṇaśyati /  
mahārṇavavimuktatvādanyatsalilabhājanam //

### [1.43.6](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.6)

kṛpe vā salilaṃ dadyātpradīpaṃ vā hutāśane /  
kṣipraṃ praviśya naśyeta yathā naśyatyasau tathā //

### [1.43.7](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.7)

pañcadhāraṇake hyasmiñcharīre jīvitaṃ kṛtam /  
yeṣāmanyatarābhāvāñcaturṇāṃ nāsti saṃśayaḥ //

### [1.43.8](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.8)

naśyantyāpo hyanāhārādvāyurucchvāsanigrahāt /  
naśyate koṣṭabhedārthamagrirnaśyatyabhojanāt //

### [1.43.9](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.9)

vyādhitraṇaparikleśairmedinī caiva śīryate /  
pīḍite 'nyatare hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām //

### [1.43.10](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.10)

tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati /  
kiṃ khedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca //

### [1.43.11](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.11)

eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyatimāmiti /  
yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati //

### [1.43.12](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.12)

gauścapratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā /  
ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ //

### [1.43.13](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.13)

vihagairupabhuktasya śailāgrātpatitasya ca /  
agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ //

### [1.43.14](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.14)

chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati /  
jīvanyasya pravartante mṛtaḥ kva punareṣyati //

### [1.43.15](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.15)

jīvamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate /  
mṛtāḥ praṇaśyanti bījādbījaṃ praṇaśyati //

### [1.43.16](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.16)

iti me saṃśayo brahmanhṛdaye paridhāvati /  
ta nivartaya sarvajña yatastvāmāśrito hyaham //

### [1.43.17](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.17)

sanandana uvāca  
evaṃ pṛṣṭastadānena sa bhṛgarbrahmaṇaḥ sutaḥ /  
punarāhu muniśreṣṭha tatsaṃdehanivṛttaye //

### [1.43.18](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.18)

bhṛguruvāca  
na prāṇāḥ santi jīvasya dattasya ca kṛtasya ca /  
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate //

### [1.43.19](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.19)

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati /  
samidhāmagnidagdhānāṃ yathāgrirddaśyate tathā //

### [1.43.20](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.20)

bharadvāja uvāca  
agneryathā tasya nāśāttadvināśo na vidyate /  
indhanasyopayogānte sa vāgnirnopalabhyate //

### [1.43.21](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.21)

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam /  
gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate //

### [1.43.22](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.22)

bhṛguruvāca  
samidhāmupayogānte sa cāgnirnopalabhyate /  
naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam //

### [1.43.23](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.23)

gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate /  
samidhāmupayogānte yathāgnirnopalabhyate //

### [1.43.24](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.24)

ākāśānugatatvāddhi durgrāhyo hi nirāśrayaḥ /  
tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ //

### [1.43.25](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.25)

na naśyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ /  
prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām //

### [1.43.26](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.26)

vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt /  
tasminnaṣṭe śarīrāgnau tato dehamacetanam //

### [1.43.27](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.27)

patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ /  
jagamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca //

### [1.43.28](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.28)

ākāśaṃ pavano 'nveti jyotistamanugacchati /  
teṣāṃ trayāṇāmekatvādvayaṃ bhūmau pratiṣṭitam //

### [1.43.29](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.29)

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ /  
amūrtayaste vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇaḥ //

### [1.43.30](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.30)

bharadvāja uvāca  
yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu /  
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me 'nagha //

### [1.43.31](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.31)

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃjñake /  
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettubhicchāmi yādṛśam //

### [1.43.32](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.32)

māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye /  
bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate //

### [1.43.33](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.33)

yadyajīvaśarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam /  
śarīre mānase duḥkha kastāṃ vedayate rujam //

### [1.43.34](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.34)

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃna śṛṇoti tat /  
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ //

### [1.43.35](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.35)

sarve paśyanti yadṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā /  
manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati //

### [1.43.36](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.36)

na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate /  
na ca smarśamasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ //

### [1.43.37](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.37)

hṛṣyati kruddhyate ko 'tra śocatyudvijate ca kaḥ /  
icchati dhyāyati dveṣṭi vākyaṃ vācayate ca kaḥ //

### [1.43.38](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.38)

bhṛguruvāca  
taṃ pañcasādhāraṇamatra kiñciccharīrameko vahateṃ'tarātmā /  
sa vetti gandhāṃśca rasāñchutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāṃśca ye 'lye //

### [1.43.39](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.39)

pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugatoṃ'tarātmā /  
saveti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti deham //

### [1.43.40](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.40)

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣyabhavaśca pāvake /  
tadā śānte śarīrāgnau dehatyāgena naśyati //

### [1.43.41](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.41)

āpomayamidaṃ sarvamāpomūrtiḥ śarīriṇām /  
tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt //

### [1.43.42](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.42)

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam /  
tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare //

### [1.43.43](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.43)

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam /  
tamorajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimām //

### [1.43.44](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.44)

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam /  
ataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta //

### [1.43.45](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.45)

na jīvanāśo 'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmuna ityabuddhāḥ /  
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārddhatastasya śarīrabhedaḥ //

### [1.43.46](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.46)

evaṃ bhūteṣu sarveṣu gūḍhaścarati sarvadā /  
dṛśyate tvagryā budhyāsūkṣmayā tattvadarśibhiḥ //

### [1.43.47](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.47)

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ /  
labdhāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani //

### [1.43.48](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.48)

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham /  
prasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute //

### [1.43.49](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.49)

mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate /  
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye //

### [1.43.50](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.50)

asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ /  
ātmatejo 'bhinir vṛttānbhāskarāgnisamaprabhān //

### [1.43.51](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.51)

tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tathā brahma ca śāśvatam /  
ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ //

### [1.43.52](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.52)

devadāna vagandharvā daityāsuramahoragāḥ /  
yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā //

### [1.43.53](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.53)

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāṇāmasitastathā /  
bharadvāja uvāca  
cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhidyate //

### [1.43.54](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.54)

svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pitta saśoṇitam /  
tvantaḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate //

### [1.43.55](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.55)

jaṅgamānāmasaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ /  
teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ //

### [1.43.56](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.56)

bhṛguruvāca  
na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brahmamayaṃ jagat /  
brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmaṇā varṇatāṃ gatam //

### [1.43.57](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.57)

kāmabhogāḥ priyāstīkṣṇāḥ krodhatāpriyasāhasāḥ /  
tyaktasvakarmaraktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ //

### [1.43.58](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.58)

gobhyo vṛttiṃ samāsthāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ /  
svadharṃmannānutiṣṭanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ //

### [1.43.59](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.59)

rhisānṛtaparā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ /  
kṛṣṇāḥ śaucapāribhrāṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ //

### [1.43.60](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.60)

ityetaiḥ karmabhirvyāptā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ /  
brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati //

### [1.43.61](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.61)

brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyabhāṃstathā /  
brahma caiva purā sṛṣṭaṃ yena jānanti tadvidaḥ //

### [1.43.62](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.62)

teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra dvijātayaḥ /  
piśācajā rākṣasāḥ pretā vividhā mlecchajātayaḥ /  
sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā //

### [1.43.63](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.63)

bharadvāja uvāca  
brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama /  
vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara //

### [1.43.64](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.64)

bhṛguruvāca  
jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ /  
vedādhyayanasaṃpanno brahmakarmasvavasthitaḥ //

### [1.43.65](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.65)

śaucācārasthitaḥ samyagvidyābhyāsī gurupriyaḥ /  
nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate //

### [1.43.66](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.66)

satyaṃ dānamatho 'droha ānṛśaṃsyaṃ kṛpā ghṛṇā /  
tapasyāṃ dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ //

### [1.43.67](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.67)

kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃgataḥ /  
dānādānaratiryastu sa vai kṣatriya ucyate //

### [1.43.68](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.68)

viśatyāśu paśubhyaśca kṛṣyādānaratiḥ śuciḥ /  
vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ //

### [1.43.69](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.69)

sarvaghabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro 'śuciḥ /  
tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ //

### [1.43.70](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.70)

śūdre caitadbhavellakṣma dvije tacca na vidyate /  
na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo brāhmaṇo na ca //

### [1.43.71](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.71)

sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ /  
etatpavitraṃ jñānānāṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ //

### [1.43.72](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.72)

varjyau sarvātmanā tau hi śreyoghātārthamudyatau /  
nityakrodhācchriyaṃ rakṣettapo rakṣettu matsarāt //

### [1.43.73](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.73)

vidyāṃ mānāpamānābhaghyāmātmānaṃ tu pramādataḥ //

### [1.43.74](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.74)

yasya sarve samāraṃbhaghā nirāśīrbandhanā dvija /  
tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān //

### [1.43.75](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.75)

ahiṃstraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇa gataścaret /  
parigrahātparityajya bhavedbaddhyā jitendriyaḥ //

### [1.43.76](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.76)

aśokasthānamāti vediha cāmutra cābhayam /  
taponityena dāntena muninā saṃyatātmamanā //

### [1.43.77](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.77)

ajitaṃ jetukāmena vyāsaṃgeṣu hyasaṃginā /  
indriyairgṛhyate yadyattattavdyaktamiti sthitiḥ //

### [1.43.78](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.78)

avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam /  
aviśraṃbheṇa mantavyaṃ viśraṃbhe dhārayenmanaḥ //

### [1.43.79](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.79)

manaḥ prāṇena gṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet /  
nivedādeva nirvāṇaṃ na ca kiñcidviccitayet //

### [1.43.80](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.80)

sukhaṃ vai brahmaṇo brahmannirvedenādhigacchati /  
śauce tu satataṃ yuktaḥ sadācārasamanvitaḥ //

### [1.43.81](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.81)

svanukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam /  
satyaṃvrataṃ tapaḥ śaucaṃ satyaṃ visṛjate prajā //

### [1.43.82](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.82)

satyena dhāryate lokaḥ svaḥ satyenaiva gacchati /  
anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ //

### [1.43.83](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.83)

tamograstāna paśyanti prakāśantamasāvṛtāḥ /  
suduṣprakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca //

### [1.43.84](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.84)

satyānṛtaṃ tadubhaghayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ /  
tatrāpyevaṃvidhā loke vṛttiḥ satyānṛte bhavet //

### [1.43.85](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.85)

dharmādharmauṃ prakāśaśca tamo duḥkhasukhaṃ tathā /  
śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpyasukhodayaiḥ //

### [1.43.86](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.86)

lokasṛṣṭaṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ /  
tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ //

### [1.43.87](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.87)

sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānāmiha loke paratra ca /  
rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate //

### [1.43.88](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.88)

tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ naśyate sukham //

### [1.43.89](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.89)

tatkhalu dvividhaṃ sukhamucyacate śarīraṃ mānasaṃ ca /  
iha khalvamuṣmiṃśca loke vastupravṛttayaḥ sukhārthamabhidhīyante nahītaḥ paratrāparvagaphalādviśiṣṭataramasti /  
sa eva kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthaguṇāraṃbhagastaddheturasyotpattiḥ sukhaprayojanārthamāraṃbhāḥ /  
bharadvāja uvāca  
vadaitadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramā sthitiriti //

### [1.43.90](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.90)

na tadupagṛhṇīmo na hyeṣāmṛṣīṇāṃ mahati sthitānām //

### [1.43.91](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.91)

aprāpya eṣa kāmya guṇaviśeṣo na cainamabhiśīlayanti /  
tapasi śrūyate trilokakṛdbrahmā prabhurekākī tiṣṭati brahmacārī na kāmasukhoṣvātmānamavadadhāti //

### [1.43.92](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.92)

api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmamabhivartamānamanaṅgatvena samamanayat //

### [1.43.93](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.93)

tasmādbhūmau na tu mahātmabhirañjayati gṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇaviśeṣa iti //

### [1.43.94](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.94)

naitadbhagavataḥ pratyemi bhavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti lokapravādo hi dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukhamavāpyate 'nyathā duḥkhamiti //

### [1.43.95](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.95)

bhṛguruvāca  
atrocyate anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tatastamograstā adharmamevānuvartante na dharmaṃ krodhalobhamohahiṃsānṛtādibhikhacchannāḥ khalvasmiṃlloke nāmutra sukhamāpnuvanti vividhavyādhirujopatāpairavakīryante vadhabandhanaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtairupatāpairupatapyante varṣavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhairupatapyante bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śaukairabhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyairiti yastvetaiḥ //

### [1.43.96](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.96)

śārīraṃ mānasaṃ nāsti na jarā na ca pātakam /  
nityameva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkhamihobhayam //

### [1.43.97](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.97)

narake duḥkhamevāhuḥ sukhaṃ tatparamaṃ padam /  
pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ //

### [1.43.98](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.98)

pumānprajāpatistatraśukraṃ tejomayaṃ viduḥ /  
ityetallokanirmātā dharmasya caritasya ca //

### [1.43.99](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.99)

tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca /  
hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntiruttamā //

### [1.43.100](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.100)

dānena bhogānityāhusta pasā svargamāpnuyāt /  
dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārthamihaiva ca //

### [1.43.101](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.101)

sadbhyo yaddīyate kiñcittatparatropatiṣṭate /  
asadbhyo dīyate yattu taddānamiha bhujyate /  
yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalamaśnute //

### [1.43.102](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.102)

bharadvāja uvāca  
kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam /  
dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktumarhati //

### [1.43.103](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.103)

bhṛguruvāca  
svadharmācaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ /  
teṣāṃ svargapalāvāptiryo 'nyathā sa vimuhyate //

### [1.43.104](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.104)

bharadvāja uvāca  
yadetañcāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā /  
teṣāṃ sve sve samācārāstanme vaktumihārhasi //

### [1.43.105](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.105)

bhṛguruvāca  
pūrvameva bhagavatā brahmaṇā lokahitamanutiṣṭatā dharmasaṃrakṣaṇārthamāśramāścatvāro 'bhinirddiṣṭāḥ //

### [1.43.106](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.106)

tatra gurukulavāsameva prathamamāśramamāharanti samyagatra śaucasaskāraniyamavrataviniyatātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya taddhyālasyaṃ gurorabhivādanavedābyāsaśravaṇapavitraghīkṛtāntarātmā triṣavaṇamupaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣā nityabhikṣābhaikṣyādisarvaniveditāntarātmā guruvacananideśānuṣṭānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt //

### [1.43.107](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.107)

bhavati cātra ślokaḥ  
guruṃ yastu samārādhya dvijo vedamāvānpuyāt /  
tasya svargaphalāvāptiḥ siddhyate cāsya mānasam /  
iti gārhasthyaṃ khalu dvitīyamāśramaṃ vadanti //

### [1.43.108](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.108)

tasya sadā cāralakṣaṇaṃ sarvamanuvyākhyāsyāmaḥ /  
samāvṛtānāṃ sadācārāṇāṃ sahadharmacaryaphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate //

### [1.43.109](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.109)

dharmārthakāmāvāptirhya.tra trivargasādhanamapekṣyāgarhitakarmaṇā dhanānyādāya svādhyāyopalabdhaprakarṣeṇa vā brahmarṣinirmitena vā adbhiḥ sāgaragatena vā dravyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ vartayet //

### [1.43.110](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.110)

taddhi sarvāśramaṇāṃ mūlamudāharanti gurukulanivāsinaḥ parivrājakā ye 'nye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭāninasteṣāmapyantarā ca bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante //

### [1.43.111](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.111)

vānaprasthānāṃ ca dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyodanāḥ svādhyāyaprasaṃginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti //

### [1.43.112](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.112)

teṣāṃ pratyutthānābhigamanamanasūyāvākyadānasukhasatkārāsanasukhaśayanābhyavahārasatkriyā ceti //

### [1.43.113](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.113)

bhavati cātra ślokaḥ  
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate /  
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati //

### [1.43.114](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.114)

api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vidyābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ apatyotpādanena prajāpatiriti //

### [1.43.115](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.115)

lokau cātra bhavataḥ  
vātsalyāḥ sarvabhūtebhyo vāyoḥ śrotrastathā girā /  
paritāpodapaghātaśca pāruṣyaṃ cātra garhitam //

### [1.43.116](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.116)

avajñānamahṝṅkāro daṃbhaścaiva vigarhitaḥ /  
ahiṃsā satyamakrodaṃ sarvāśramagataṃ tapaḥ //

### [1.43.117](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.117)

api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅganityopabhoganṛtyagītavāditraśrutisukhanayanasneharāmādarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyalehyapeyacoṣyāṇāmabhyavahāryyāṇāṃ vividhānāmupabhogaḥ //

### [1.43.118](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.118)

svavihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptiriti /  
trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame /  
sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatimāpnuyāt //

### [1.43.119](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.119)

uñchavṛttirvṛhastho yaḥ svadhama caraṇe rataḥ /  
tyaktakāmasukhāraṃbhaḥ svargastasya na durlabhaḥ //

### [1.43.120](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.120)

vānaprasthāḥ khalvapi dharmamanusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprastravaṇāni svabhakteṣvaraṇyeṣu mṛgavarāhamahiṣa śārdūlavanagajākīrṇeṣu tapasyante anusaṃcaranti //

### [1.43.121](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.121)

tyaktagrāmyavastrābhyavahāropabhogā vanyauṣadhiphalamūlaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsaninobhūpāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśukuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśyaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanāḥśuṣkabalihomakālānuṣṭāyinaḥ /  
samitkuśakusumāpahārasaṃmārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavanaviṣṭaṃ bhavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryānuṣṭānavihitapariśuṣkamāṃsaśoṇitatvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahṝnte //

### [1.43.122](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.122)

yastvetāṃ niyatacaryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret /  
sa dahedagnivaddoṣāñjayellokāṃśca durjāyān //

### [1.43.123](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.123)

parivrājakānāṃ punarācāraḥ tadyathā /  
vimucyāgniṃ dhanakalatraparibarhasaṃgeṣvātmānaṃ snehapāśānavadhūya parivrajanti /  
samaloṣṭāśmakāñcanāstrivargapravṛtteṣvasaktabuddhayaḥ //

### [1.43.124](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.124)

arimitrodāsīnāṃ tulyadarśanāḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanṛḥkarmabhiranabhiranabhidrohiṇo 'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevāyatanānyanusaṃcaranto vā sārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā na krodhadarpalobhamohakārpaṇyadaṃbhaparivādābhimānanirvṛttahiṃsā iti //

### [1.43.125](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.125)

bhavanti cātra ślokāḥ  
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaścarate muniḥ /  
na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit //

### [1.43.126](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.126)

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śarīramagniṃ svamukhe juhoti /  
viprastu bhaikṣopagatairhavirbhiścitā gninā saṃvrajate hi sokān //

### [1.43.127](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.127)

mokṣāśramaṃ yaścarate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitayuktabuddhiḥ /  
anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ //

### [1.43.127.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43.127.p1)

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bhṛgubharadvājasaṃvāde brāhmaṇācāranirūpaṇaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (8)

- [Vulgate (Nīlakaṇṭha's text)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*vulgate.12.186.3) — Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.3.9.31) — Sanskrit
- [Brahmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahma.222.55) — Vyāsa, Sanskrit
- [Sarvasiddhāntasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.all.sarvasiddhantasangraha.11.p2.51) — Śaṅkara, Sanskrit
- [Critical edition (Baroda)](https://indike.org/pramana/in.lit.ramayana.valmiki*crit.2.66.42) — Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p176) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Āryacarita](https://indike.org/pramana/in.lit.short_stories.aryacarita.9.25) — Sanskrit
- [Nṛsiṃhaprasāda](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.nrsimhaprasada.p47) — Dalapatirāja 1511, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.43) · Pramāṇa
