Naradapurana 1.44
Nāradapurāṇa 1.44
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.44.107 — 1 part
1.44.1
bharadvāja uvāca
asmāllokātparo lokaḥ śrūyate nopalabhyate /
tamahaṃ jñātumicchāmi tadbhavānvaktumarhati //
1.44.2
mṛguruvāca
uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite /
puṇyaḥ kṣemyaśca kāmyaśca sa paro loka ucyate //
1.44.3
tatra hyapāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ /
lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ //
1.44.4
sa svargasadṛśo deśaḥ tatra hyuktāḥ śubhā guṇāḥ /
kāle mṛtyuḥ prabavati spṛśanti vyādhayo na ca //
1.44.5
na lobaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ /
nānyo hi vadhyate tatra dravyeṣu ca na vismayaḥ //
1.44.6
paro hyadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate /
kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣamupalabhyate //
1.44.7
yānāsanāśanopetā prasādabhavanāśrayāḥ /
sarvakāmairvṛtāḥ keciddhemābharaṇabhūṣitāḥ //
1.44.8
prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāñcidupapadyate /
śrameṇa mahatā kecitkurvanti prāṇadhāraṇam //
1.44.9
iha dharmaparāḥ kecitkecinnaiṣkṛtikā narāḥ /
sukhitā duḥkhitāḥ kecinnirdhanā dhanino pare //
1.44.10
iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate /
lobhaścārthakṛto tṝṇāṃ yena muhyantyapaṇḍitāḥ //
1.44.11
yastadvedo bhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate /
sopadhe nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā //
1.44.12
paropaghāto hiṃsā ca paiśunmanṛtaṃ tathā /
etānsaṃsevate yastu tapastasya prahīyate //
1.44.13
yastvetānācaredvidvānna tapastasya varddhate /
iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ //
1.44.14
karmabhūmiriyaṃ loke iha kṛtvā śubhāśubham /
śubhaiḥ śubhamavāpnoti tathāśubhamathānyathā //
1.44.15
iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā /
iṣṭeṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokamupāśritāḥ //
1.44.16
uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ /
ihasthāstatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ //
1.44.17
yadi satkāramicchanti tiryagyoniṣu cāpare /
kṣīṇāyuṣastathā cānye naśyanti pṛthivītale //
1.44.18
anyonyabhakṣaṇāsaktā lobhamohasamanvitāḥ /
ihaiva parivarttante na ca yāntyuttarāṃ diśam //
1.44.19
gurūnupāsate ye tu niyatā brahmacāriṇaḥ /
panthānaṃ sarvālokānāṃ vijānanti manīṣiṇaḥ //
1.44.20
ityukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣipto brahmanirmitaḥ /
dharmādharmauṃ hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān //
1.44.21
bharadvāja uvāca /.
adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate /
yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi tapodhana //
1.44.22
bhṛguruvāca
adhyātmamiti viprarṣe yadetadanupṛcchasi /
tadvyākhyāṃsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ sukham //
1.44.23
sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam /
yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati //
1.44.24
phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat /
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam //
1.44.25
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau /
yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti layaṃ punaḥ //
1.44.26
mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā /
prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ //
1.44.27
tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭāni harate punaḥ /
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt //
1.44.28
akarotteṣu vai samyak taṃ tu jīvo na paśyati /
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijam //
1.44.29
vāyoḥ sparsastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam /
rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate //
1.44.30
rasāḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ /
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ //
1.44.31
mahābhūtāni pacaiva ṣaṣṭaṃ ca mana ucyate /
indriyāṇi manaścaiva vijñātānyasya bhārata //
1.44.32
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ /
śrotraṃ vai śravaṇārthāya sparśanāya ca tvak smṛtā //
1.44.33
rasādānāya rasanā gandhādānāya nāsikā /
cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ //
1.44.34
buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ /
urddhaṃ pādatalābhyāṃ yadavākcodakca paśyati //
1.44.35
etena sarvamevedaṃ vibhunā cyāptamantaram /
puruṣairindriyāṇīha veditavyāni kṛtstraśaḥ //
1.44.36
tamo rajaśca sattvaṃ ca te 'pi bhāvāstadāśritāḥ /
etāṃ buddhiṃ naro buddhā bhūtānāgatiṃ gatim //
1.44.37
samavekṣya śanaiścaivaṃ labhate śamamuttamam /
guṇairvinaśyate buddirbuddherevendriyāṇyapi //
1.44.38
manaḥṣaṣṭāni bhūtāni buddhyabāve kuto guṇāḥ /
iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam //
1.44.39
pralīyate codbhavati tasmānnirddiśyate tathā /
yena paśyati tañcakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate //
1.44.40
jighrati ghrāṇamityāhuḥ rasaṃ jānāti jihvayā /
tvacā sparśayati sparśaṃ buddhirvikriyate sakṛt //
1.44.41
yena prārthayate kiñcittadā bhavati tanmanaḥ /
adhiṣṭānāttu buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā //
1.44.42
indriyāṇīti tānyāhustānyadṛśyo 'dhitiṣṭati /
puruṣe tiṣṭatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate //
1.44.43
kadācillabhate prītiṃ kadācidupaśocati /
na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate //
1.44.44
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣu vartate /
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate //
1.44.45
saritāṃ sāgaro bhartā velānāmiva vāridhiḥ /
atibhāvagatā buddhirbhāvairmanasi vartate //
1.44.46
vartamāno munistvevaṃ svabāvamanuvartate /
indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā sadā //
1.44.47
prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamaḥ krodhastu te trayaḥ /
ye ye ca bhāvā loke 'sminsarve pyeteṣu vai triṣu //
1.44.48
iti buddhigatāḥ sarvā vyākhyātāstava bhāvanāḥ /
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā //
1.44.49
sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā /
triviśvāvedanāścaiva sarvasattveṣu dṛśyate //
1.44.50
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti mānada /
sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ //
1.44.51
tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau /
tava yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet //
1.44.52
vartate sāttviko bhāva ityācakṣīta tattathā /
atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ //
1.44.53
pravṛttaṃ raja ityeva jānīhi munisattama /
athayanmohasaṃyuktamavyakta viṣamaṃ bhavet //
1.44.54
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet /
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ vā śāntacittatā //
1.44.55
kathañcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ /
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā kṣamā //
1.44.56
liṅgāni rajasastāni dṛśyante dehahetubhiḥ /
apamānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandrite //
1.44.57
kathañcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ /
dūṣaṇaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam //
1.44.58
manaḥ svaniyataṃ yasya sa sukhī pretyaceha ca /
sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ yasya sūkṣmayoḥ //
1.44.59
sṛjatehi guṇāneka eko na sṛjate guṇān /
maśakoduṃbarau vāpi saṃprayuktau yathā sadā //
1.44.60
anyonyametau syātāṃ ca sapraṃyogastathobhayoḥ /
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau sapraṃyuktau ca sarvadā //
1.44.61
yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayukto tathaiva tau /
na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥ //
1.44.62
paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃstraṣṭā manyate tathā /
indriyastu pradīpārthaṃ kurute buddhisattamaiḥ //
1.44.63
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavān /
sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati //
1.44.64
saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvam /
āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana //
1.44.65
sattvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana /
raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchati //
1.44.66
tadā prakāśate 'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva /
tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ //
1.44.67
sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim /
yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate //
1.44.68
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate /
evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ //
1.44.69
aśocannaprahṛṣyaṃśca samo vigatamatsaraḥ /
bhāvayuktyā prayuktastu sa nityaṃ sṛjate guṇān //
1.44.70
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ /
pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyate //
1.44.71
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena siddhyati /
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare //
1.44.72
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadvyavasyeta yathāmati /
itīmaṃ hṛdayagrathiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham //
1.44.73
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśavaḥ /
malināḥ prāṇnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ //
1.44.74
avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānabhide tathā /
mahānadyā hi pārajñastapyate na taranyathā //
1.44.75
na tu tapyati tattvajñaḥ kulajñastu taratyuta /
evaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam //
1.44.76
evaṃ buddhā naraḥ sarvo bhūtānāmagatiṃ gatim /
avekṣya ca śanairbuddhyā labhate ca śamaṃ tataḥ //
1.44.77
trivargo yasya viditaḥ prekṣya yaśca vimuñcati /
anviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ //
1.44.78
na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ /
tatra tatra visṛṣṭeṣu durvāpeṣvakṛtātmābhiḥ //
1.44.79
etad buddhā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam /
vijñāya taddhi manyante katakṛtyā manīṣiṇaḥ //
1.44.80
na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet /
nahi gatiradhikāsti kasyacitsati hi guṇepravadatyatulyatām //
1.44.81
yaḥ karotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ tacca nirdahati yatpurākṛtam /
nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha kurvataḥ //
1.44.82
lokamāyurabhisūyate janastasya tajjanayatīha kurvantaḥ /
tatra paśya kuśalānna śocate jāyate yadi bhayaṃ padaṃ sadā //
1.44.83
bharadvāja uvāca
dhyānayogaṃ samācakṣvamahyaṃ tatpadasiddhaye /
yajjñātvā mucyate brahmannarastrividhatāpataḥ //
1.44.84
bhṛguruvāca
hṝnta te saṃpravakṣyāmi jñānayogaṃ caturvidham /
yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchantīha maharṣayaḥ //
1.44.85
yathā svanuṣṭitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ /
maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ //
1.44.86
nāvartante punaścāpi muktāḥ saṃsāradoṣataḥ /
janmadoṣapārīkṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ //
1.44.87
nirdvandvā nityasattvasthā vimuktā niṣparigrahāḥ /
asaṃgānya vidhādīni manaḥ śāntikarāṇi ca //
1.44.88
tatra dhyānena saṃkliṣṭamekāgraṃ dhārayenmanaḥ /
piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭavanmuniḥ //
1.44.89
śabdaṃ na vindecchrotreṇa tvacā sparśaṃ na vedayet /
rūpaṃ na cakṣuṣā vindyājjihvayā na rasāṃstathā //
1.44.90
ghroyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena tattvavit /
pañcavargapramāthīni neccheñcaitāni vīryavān //
1.44.91
tato manasi saṃgṛhya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ /
samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcabhiḥ //
1.44.92
visañcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ balābalam /
pūrvadhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmanastvarā //
1.44.93
indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam /
eṣa dhyānapathaḥ pūrvo bhayā samanuvarṇitaḥ //
1.44.94
tasya tatpūrvasaṃruddha ātmaṣaṣṭhamanantaram /
sphuriṣyati samudrāntā vidyudambudhare yathā //
1.44.95
jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ /
evamevāsya cittaṃ ca bhavati dhyānavartmani //
1.44.96
samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiñjiddhyānavartmani tiṣṭati /
punarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat //
1.44.97
anirvedo gatakleśo gatatandro hyamatsarī /
samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit //
1.44.98
vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyate /
muneḥ samādhiyuktasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ //
1.44.99
manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet /
na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam //
1.44.100
pāṃśubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ /
sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanāḥ //
1.44.101
kiñcit snigdhaṃ yathā ca syācchuṣkaṃ cūrṇamabhāvitam /
krameṇa tu śanairgacchatsarvaṃ tatparibhāvanam //
1.44.102
evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ śaṃ paribhāvayet /
saṃharetkramaśaścaiva samyak tatpraśamiṣyati //
1.44.103
svayameva manaścaivaṃ pañcavargaṃ munīśvara /
pūrvaṃ dhyānapathe sthāpya nityayogena śāmyati //
1.44.104
na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit /
sukhameṣyati tattasya yadevaṃ saṃyatātmanaḥ //
1.44.105
sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi /
gacchanti yogino hyovaṃ nirvāṇaṃ tu nirāmayam //
1.44.106
sanandana uvāca
ityukto bhṛguṇā brahmanbharadvājaḥ pratāpavān /
bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat //
1.44.107
eṣa te prasavo vidvan jagataḥ saṃprakīrtitaḥ /
nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
1.44.107.p1
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe dvitīyapāde catuścatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit