Naradapurana 1.53
Nāradapurāṇa 1.53
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.53.88 — 1 part
1.53.1
sanandana uvāca
niruktaṃ te pravakṣyāmi vedaṃ śrotrāṅgamuttamam /
tatpañcavidhamākhyātaṃ vaidikaṃ dhāturūpakam //
1.53.2
kvacidūrṇāgamastatra kvacidvarṇaviparyayaḥ /
vikāraḥ kvāpi varṇānāṃ varṇanāśaḥ kvacinmataḥ //
1.53.3
tathā vikāranāśābhyāṃ varṇānāṃ yatra nārada /
dhātoryogātiśayī ca saṃyogaḥ parikīrtitaḥ //
1.53.4
siddhedvarṇāgamāddhaṃsaḥ siṃho varṇaviparyayāt /
gūḍhotmā varṇavikṛtervarṇanāṃśātpṛṣodaraḥ //
1.53.5
bhramarāduṣu śabdeṣu jñeyo yogo hi pañcamaḥ /
bahulaṃ chandasītyuktamatra vācyaṃ punarvasū //
1.53.6
nabhasvadvṛṣaṇaścaivāparasmaipadi cāpi hi /
paraṃ vyavahitāścāpi gatisaṃjñāstathā hi ā //
1.53.7
vibhaktīnāṃ viparyāso yathā dadhanā juhoti hi /
abhyutsādayāmaketurdhvanayītpramukhāstathā /
niṣṭarkyāndyāstathoktāśca gṛbhāyetyādikāstathā //
1.53.8
suptiṅupagrahaliṅganarāṇāṃ kālahalūcūsvarakartṛyaḍāṃ ca /
vyatyayamicchati śāsrakṛdeṣāṃ so 'pi ca siddhyati bāhulakena //
1.53.9
rātrī vimbī ca kadrūścāviṣṭvau vājasaneyinaḥ //
1.53.10
karṇebhiśca yaśobhāgya ityādyāścaturakṣaram /
devāso 'tho sarvadevatātitvāvata ityapi //
1.53.11
ubhayāvina mādyāśca pralayādyāśca stṛcaṃ tathā /
apaspṛdhethāṃ no avyādāyo asmānmukhāstathā //
1.53.12
sagarbhyosthāpadī ṛtvyorajiṣṭaṃ tripañcakam /
hiraṇyayena naraṃ ca parame vyomanityapi //
1.53.13
urviyā svaprayā vāravadhvādaduhavaivadhī /
yajadhvainamemasi ca snātvī gatvā pacāsthabhauḥ //
1.53.14
gonāñcāparihravṛttāścāturirgrasitādikā /
paśyedadhadbrabhūthāpi pramiṇāntityavīvṛdhat //
1.53.15
mitrayuśca durasvā vā hātvā sudhitamityapi /
dadhartyādyā svavadbhiśca sasūveti ca dhiṣva ca //
1.53.16
praprāyaṃ ca harivatekṣaṇvataḥ suparthitaraḥ /
rathītarī nasatādyā amnarbhuvaratho iti //
1.53.17
brūhyādyādeḥ parasyāpyau śrāvayetyādike plutaḥ /
dāśvāṃśva svatavānyāpautribhiṣṭvaṃ ca nṛbhiṣṭutaḥ //
1.53.18
abhīṣuṇa ṛtāvāhaṃ nyaṣīdannṛmaṇā api /
caturvidhādbāhulakātpravṛtterapravṛttitaḥ //
1.53.19
vibhāṣayānyathābhāvātsarvaṃ siddhyeñca vaidikam /
bhūvādyā dhātavo jñeyāḥ parasmaipadinaḥsmṛtāḥ //
1.53.20
edhādyā ātmanebhāṣā udāttāḥ ṣaṭtriṃśasaṃkhyakāḥ /
atādayo 'ṣṭatriṃśañca parasmaipadino mune //
1.53.21
lokṛpūrvā dvicatvāriṃśaduktā ca hyātmane pade /
udāttetaratu pañcāśatphakkādyāḥ parikīrtitāḥ //
1.53.22
varcādyā anudātteta ekaviṃśatirīrītāḥ /
gupādayo dvicatvāriṃśadudāttetāḥ samīritāḥ //
1.53.23
dhiṇyādayo 'nudātteto daśa proktā hi śābdikaiḥ /
aṇādayopyudāttetaḥ saptaviṃśatidhātavaḥ //
1.53.24
amādayaḥ samuddiṣṭāścatursriṃśaddhiśābdikaiḥ /
dvisaptatimitā mavyamukhāścodāttabandhanā //
1.53.25
svāriteddhāvudhātustu eka eva prakīrtitaḥ /
kṣudhādayo 'nudātteto dviṣapañcāśadudāhṛtāḥ //
1.53.26
ghuṣirādyā udāttato 'ṣṭāśītirdhātavo matāḥ /
dyutādyā anudātteto dvāviṃśatirato matāḥ //
1.53.27
ṣitasrayodaśa ghaṭādiṣvenudatteta īritaḥ /
tato jvaladudātteto dvipañcāśanmitāstathā //
1.53.28
svaritedrājṛsaṃprokta stanahebhrājṛtasrayaḥ /
anudātteta akhyātā bhādyutāttā itaḥ syamāt //
1.53.29
saho 'nudāttedekastu ramaiko 'pyātmanaipadī /
sadasraya udāttetaḥ kucādvedā udātta it //
1.53.30
svaritetaḥ pañcatriṃśaddhikkādyāśca tataḥ param /
svaritecchiñbhṛñādyāścatvāra svaritettataḥ //
1.53.31
dheṭaḥ parasmaipadinaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ /
aṣṭādaśasmiṅādyāstu āmanepadino matāḥ //
1.53.32
tatasrayo 'nudāttetaḥ pūṅādyāḥ parikīrtitāḥ /
hṛparasmaipadī cātmanebhāṣāstu gupātrayaḥ //
1.53.33
rabhadyabdayanudātteto ñikṣvidotātta inmataḥ /
parasmaipadinaḥ pañca daśa skaṃmbhvādayastathā //
1.53.34
kitadhāturudātteñca dānaśānobhayātmakau /
svaritetaḥ pacādyaṅkāḥ parasmaipadino matāḥ //
1.53.35
svaritetastrayaścaitau vadavacī paribhāṣiṇau /
bhvādyā ete ṣaḍadhikaṃ sahasraṃ dhātavo matāḥ //
1.53.36
parasmaipadinaḥ proktā vadāścāpi haneti ca /
svariteto dviṣādyāstu catvāro dhātavo matāḥ //
1.53.37
cakṣiṅekaḥ samākhyāto dhāturatrātmanepadī /
irādayo 'nudātteto dhātavastu trayodaśa //
1.53.38
ātmanepadinau proktau ṣūṅśīṅdvau śābdikairmune /
parasmaipadinaḥ proktā ṣumukhāḥ sapta dhātavaḥ //
1.53.39
svaritedurṇuñākhyāto dhātureko munīśvara /
ghumukhāstraya uddiṣṭāḥ parasmaipadinastathā //
1.53.40
ṣṭuñekastu samā khyātaḥ smṛte nārada śābdikaiḥ //
1.53.41
aṣṭādaśa rāprabhṛtayaḥ parasmaipadinaḥ smṛtāḥ /
iṅṅātmanepadī prokto dhāturnārada kevalaḥ //
1.53.42
vidāda yastu catvāraḥ parasmaipadino matāḥ /
ñiṣvapśaye samuddiṣṭaḥ parasmaipadikastathā //
1.53.43
parasmaipadinaścaiva te mayoktāḥ syamādayaḥ /
dīdhīṅveṅsmṛtau dhātū ātmanepadinau mune //
1.53.44
prathādayasrayaścāpi udāttetaḥ prakīrtitāḥ /
carkarītaṃ ca hnuṅ prokto 'nudāttenmunisattama //
1.53.45
trisaptati samākhyātā dhātavo 'dādike gaṇe /
dādayo dhātavo vedāḥ parasmaipadino matāḥ //
1.53.46
svaritedvai bhṛñākhyāta udātteddhāk prakīrtitaḥ /
māṅhāṅdvāvanudāttetau svariteddānadhātuṣu //
1.53.47
vāṇitirādyāsrayaśvāpi svariteta udāhṛtāḥ /
ghṛmukhā dvādaśa tathā parasmaipatino matāḥ //
1.53.48
dvāviṃśatirihoddiṣṭā dhātavo hvādike gaṇe /
parasmaipadinaḥ proktā divādyāḥ pañcaviṃśatiḥ //
1.53.49
ātmanepadinau dhātū ṣūṅdūṅdvāvapi nārada /
oditaḥ pūṅmukhāḥ sapta ātmanedapino matāḥ //
1.53.50
ātmanepadino vipra dīṅmukhāstviha kīrtitāḥ /
syatiprabhṛtayo vedāḥ parasmaipadino matāḥ //
1.53.51
janyādayaḥ pañcadaśa ātmanepadino mune /
mṛṣādyāḥ svaritetastu dhātavaḥ pañca kīrtitāḥ //
1.53.52
ekādaśa padādyāstu hyātmanepadino matāḥ /
rādhoḥ karmaka evātra vṛddhau svādicurādike //
1.53.53
udāttetastudādyāstu trayodaśa samīritāḥ /
parasmaipadino 'ṣṭātra radhādyāḥ parikīrtitāḥ //
1.53.54
samādyāścāpyudāttetaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ /
catvāriśacchataṃ cāpi divādau dhātavo matāḥ //
1.53.55
svādayaḥ svaritettoṅkā dhātavaḥ parikīrtitāḥ /
saptākhyāto dunotistu parasmaipadino mune //
1.53.56
aṣṭighāvanudāttetau dhātū dvau parikīrtitau /
parasmaipadinastvatra tikādyāstu caturdaśa //
1.53.57
dvātriṃśaddhātavaḥ proktā viprendra svādike gaṇe /
svaritetaḥ ṣaṅākhyātāstudādyā munisattama //
1.53.58
ṛṣyudāttejjuṣīpūrvā atmanepadinorṇavāḥ /
vraścādaya udāttetaḥ proktāḥ pañcādhikaṃ śatam //
1.53.59
gūryudāttedihoddiṣṭo dhātureko munīśvara /
ṇūmukhāścaiva catvāraḥ parasmaipadino matāḥ //
1.53.60
kuṅākhyātonudātteñca kuṭādyāḥ pūrtimāgatāḥ /
pṛṅ mṛṅ cātmanebhāṣau ṣaṭ parasmaipade ripeḥ //
1.53.61
ātmanepadino dhātū dṛṅdhṛṅdvau cāpyudāhṛtau /
pracchādiṣoḍaśākhyātāḥ parasmaipadino mune //
1.53.62
svaritetaḥ ṣaṭ tataśca proktā milamukhā mune /
kṛtīprabhṛtaya ścāpi parasmaipadinasrayaḥ //
1.53.63
sapta pañcāśadadhikāstudādau dhātavaḥ śatam /
svariteto rudhonandā parasmaibhāṣitaḥ kṛtī //
1.53.64
ñiindhīto 'nudātetasrayo dhātava īritāḥ /
udāttetaḥ śiṣapiṣarudhādyāḥ pañcaviṃśatiḥ //
1.53.65
svaritetastanoḥ sapta dhātavaḥ parikīrtitāḥ /
manuvanvātmanebhāṣau svaritettkṛñudāhṛtaḥ //
1.53.66
tato dvau kīrtitau vipra dhātavo daśa śābdikaiḥ /
kyādyāḥ saptobhayebhāṣāḥ sautrāḥ staṃbhvādikāstathā //
1.53.67
parasmaipadinaḥ proktāścatvāro 'pi munīśvara /
dvāviṃśatirudāttetaḥ kudhādyā dhātavo matāḥ //
1.53.68
vṛṅṅātmanepadī dhātuḥ śraṃthādyāścaikaviṃśatiḥ /
parasmaipadinaścātha svaritedgraha eva ca //
1.53.69
rkyādikeṣu dvipañcāśaddhātavaḥ kīrtitā budhaiḥ /
curādyā dhātavo ñyantā ṣaṭrtriṃśadadhikaḥ śatam //
1.53.70
cityādyaṣṭādaśākhyātā ātmanepadino mune /
carcādyā ādhṛṣīyāstu pyantā vā parikīrtitāḥ //
1.53.71
adantā dhātavaścaiva catvāriṃśattathāṣṭaṃ ca /
padādyāstu daśa proktā dhātavo hyātmanepade //
1.53.72
sūtrādyā aṣṭa cāpyatra ñyantā proktā manīṣibhiḥ /
dhātvarthe prātipadikādvahulaṃ ceṣṭavanmatam //
1.53.73
tatkaroti tadācaṣṭe hetumatyapi ṇirmataḥ /
dhātvarthe kartṛkaraṇāñcitrādyāścāpi dhātavaḥ //
1.53.74
aṣṭa saṃgrāma ākhyāto 'nudāttecchabdikairbudhaiḥ /
stomādyāḥ ṣoḍaśa tathā andatasyaṃ nidarśanam //
1.53.75
tathā bāhulakādanye sautralaukikavaidikāḥ /
sarve sarvagaṇīyāśca tathānekārthavācinaḥ //
1.53.76
sanādyantā dhātavaśca tathā vai nāmadhātavaḥ /
evamānantyamudbhāvyaṃ dhātūnāmiha nārada /
saṃkṣepo 'yaṃ samuddiṣṭo vistarastatra tatra ca //
1.53.77
ūdṛdantairyaunti rukṣṇuśūṅsnunukṣuściḍīṅśribhiḥ /
vṛṅvṛñbhyāṃ ca vinaikāco 'janteṣu nihatāḥ smṛtāḥ //
1.53.78
śaklapacmucārcvacvicsicpracchityajnijir bhajaḥ /
bhañjbhujbhrasjmatjiyajyujrujrañjavijirsvañjisañjsṛjaḥ //
1.53.79
adkṣudkhidchidtudinudaḥ padyabhidvidyatirvinad /
śadsadī svidyatiḥskandirhadī krudhkṣudhibudhyatī //
1.53.80
bandhiryudhirudhīrādhivyadhśudhaḥ sādhisidhyatī /
manyahannāpkṣipchupitaptipastṛpyatidṛpyatī //
1.53.81
libluvvapūśapsvapūsṛpiyabharabhagamnamyamo rabhiḥ /
kruśirdaṃśidiśī dṛśmṛśriruśliśviśspṛśaḥ kṛṣiḥ //
1.53.82
tviṣṭuṣduṣpuṣyapiṣviṣśiṣśuṣśliṣyatayo ghasiḥ /
vasatirdahadihiduho nahmihruhlihvahistathā //
1.53.83
anudāttā halanteṣu dhātavo dvyadhikaṃ śatam /
cādyā nipātā gavayaḥ prādyā digdeśakālajāḥ //
1.53.84
śabdāḥ proktā hyanekārthāḥ sarvaliṅgā api dvija /
gaṇapāṭhaḥ sūtrapāṭho dhātupāṭhastathaiva ca //
1.53.85
pāṭhonunāsikānāṃ ca parāyaṇamihocyate /
śabdāḥ siddhā vaidikāstu laukikāścāpi nārada //
1.53.86
śabdapārāyaṇaṃ tasmātkāraṇaṃ śabdasaṃgrahe /
laghumārgeṇa śabdānāṃ sādhūnāṃ saṃnirūpaṇam //
1.53.87
prakṛtipratyayādeśalopāgamamukhaiḥ kṛtam //
1.53.88
itthametatsamākhyātaṃ niruktaṃ kiñcidevate /
kātsnyerna vaktumānantyātko 'piśakto na nārada //
1.53.88.p1
iti śrībṛhannāradīyapurāṇa pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde niruktalakṣaṇanirūpaṇaṃ nāma tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Dhātukārikā — Sanskrit