<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Naradapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.narada) › 1.53

# Naradapurana 1.53

Nāradapurāṇa 1.53

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.53.88](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.88) — 1 part

### [1.53.1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.1)

sanandana uvāca  
niruktaṃ te pravakṣyāmi vedaṃ śrotrāṅgamuttamam /  
tatpañcavidhamākhyātaṃ vaidikaṃ dhāturūpakam //

### [1.53.2](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.2)

kvacidūrṇāgamastatra kvacidvarṇaviparyayaḥ /  
vikāraḥ kvāpi varṇānāṃ varṇanāśaḥ kvacinmataḥ //

### [1.53.3](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.3)

tathā vikāranāśābhyāṃ varṇānāṃ yatra nārada /  
dhātoryogātiśayī ca saṃyogaḥ parikīrtitaḥ //

### [1.53.4](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.4)

siddhedvarṇāgamāddhaṃsaḥ siṃho varṇaviparyayāt /  
gūḍhotmā varṇavikṛtervarṇanāṃśātpṛṣodaraḥ //

### [1.53.5](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.5)

bhramarāduṣu śabdeṣu jñeyo yogo hi pañcamaḥ /  
bahulaṃ chandasītyuktamatra vācyaṃ punarvasū //

### [1.53.6](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.6)

nabhasvadvṛṣaṇaścaivāparasmaipadi cāpi hi /  
paraṃ vyavahitāścāpi gatisaṃjñāstathā hi ā //

### [1.53.7](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.7)

vibhaktīnāṃ viparyāso yathā dadhanā juhoti hi /  
abhyutsādayāmaketurdhvanayītpramukhāstathā /  
niṣṭarkyāndyāstathoktāśca gṛbhāyetyādikāstathā //

### [1.53.8](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.8)

suptiṅupagrahaliṅganarāṇāṃ kālahalūcūsvarakartṛyaḍāṃ ca /  
vyatyayamicchati śāsrakṛdeṣāṃ so 'pi ca siddhyati bāhulakena //

### [1.53.9](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.9)

rātrī vimbī ca kadrūścāviṣṭvau vājasaneyinaḥ //

### [1.53.10](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.10)

karṇebhiśca yaśobhāgya ityādyāścaturakṣaram /  
devāso 'tho sarvadevatātitvāvata ityapi //

### [1.53.11](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.11)

ubhayāvina mādyāśca pralayādyāśca stṛcaṃ tathā /  
apaspṛdhethāṃ no avyādāyo asmānmukhāstathā //

### [1.53.12](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.12)

sagarbhyosthāpadī ṛtvyorajiṣṭaṃ tripañcakam /  
hiraṇyayena naraṃ ca parame vyomanityapi //

### [1.53.13](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.13)

urviyā svaprayā vāravadhvādaduhavaivadhī /  
yajadhvainamemasi ca snātvī gatvā pacāsthabhauḥ //

### [1.53.14](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.14)

gonāñcāparihravṛttāścāturirgrasitādikā /  
paśyedadhadbrabhūthāpi pramiṇāntityavīvṛdhat //

### [1.53.15](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.15)

mitrayuśca durasvā vā hātvā sudhitamityapi /  
dadhartyādyā svavadbhiśca sasūveti ca dhiṣva ca //

### [1.53.16](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.16)

praprāyaṃ ca harivatekṣaṇvataḥ suparthitaraḥ /  
rathītarī nasatādyā amnarbhuvaratho iti //

### [1.53.17](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.17)

brūhyādyādeḥ parasyāpyau śrāvayetyādike plutaḥ /  
dāśvāṃśva svatavānyāpautribhiṣṭvaṃ ca nṛbhiṣṭutaḥ //

### [1.53.18](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.18)

abhīṣuṇa ṛtāvāhaṃ nyaṣīdannṛmaṇā api /  
caturvidhādbāhulakātpravṛtterapravṛttitaḥ //

### [1.53.19](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.19)

vibhāṣayānyathābhāvātsarvaṃ siddhyeñca vaidikam /  
bhūvādyā dhātavo jñeyāḥ parasmaipadinaḥsmṛtāḥ //

### [1.53.20](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.20)

edhādyā ātmanebhāṣā udāttāḥ ṣaṭtriṃśasaṃkhyakāḥ /  
atādayo 'ṣṭatriṃśañca parasmaipadino mune //

### [1.53.21](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.21)

lokṛpūrvā dvicatvāriṃśaduktā ca hyātmane pade /  
udāttetaratu pañcāśatphakkādyāḥ parikīrtitāḥ //

### [1.53.22](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.22)

varcādyā anudātteta ekaviṃśatirīrītāḥ /  
gupādayo dvicatvāriṃśadudāttetāḥ samīritāḥ //

### [1.53.23](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.23)

dhiṇyādayo 'nudātteto daśa proktā hi śābdikaiḥ /  
aṇādayopyudāttetaḥ saptaviṃśatidhātavaḥ //

### [1.53.24](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.24)

amādayaḥ samuddiṣṭāścatursriṃśaddhiśābdikaiḥ /  
dvisaptatimitā mavyamukhāścodāttabandhanā //

### [1.53.25](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.25)

svāriteddhāvudhātustu eka eva prakīrtitaḥ /  
kṣudhādayo 'nudātteto dviṣapañcāśadudāhṛtāḥ //

### [1.53.26](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.26)

ghuṣirādyā udāttato 'ṣṭāśītirdhātavo matāḥ /  
dyutādyā anudātteto dvāviṃśatirato matāḥ //

### [1.53.27](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.27)

ṣitasrayodaśa ghaṭādiṣvenudatteta īritaḥ /  
tato jvaladudātteto dvipañcāśanmitāstathā //

### [1.53.28](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.28)

svaritedrājṛsaṃprokta stanahebhrājṛtasrayaḥ /  
anudātteta akhyātā bhādyutāttā itaḥ syamāt //

### [1.53.29](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.29)

saho 'nudāttedekastu ramaiko 'pyātmanaipadī /  
sadasraya udāttetaḥ kucādvedā udātta it //

### [1.53.30](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.30)

svaritetaḥ pañcatriṃśaddhikkādyāśca tataḥ param /  
svaritecchiñbhṛñādyāścatvāra svaritettataḥ //

### [1.53.31](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.31)

dheṭaḥ parasmaipadinaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ /  
aṣṭādaśasmiṅādyāstu āmanepadino matāḥ //

### [1.53.32](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.32)

tatasrayo 'nudāttetaḥ pūṅādyāḥ parikīrtitāḥ /  
hṛparasmaipadī cātmanebhāṣāstu gupātrayaḥ //

### [1.53.33](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.33)

rabhadyabdayanudātteto ñikṣvidotātta inmataḥ /  
parasmaipadinaḥ pañca daśa skaṃmbhvādayastathā //

### [1.53.34](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.34)

kitadhāturudātteñca dānaśānobhayātmakau /  
svaritetaḥ pacādyaṅkāḥ parasmaipadino matāḥ //

### [1.53.35](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.35)

svaritetastrayaścaitau vadavacī paribhāṣiṇau /  
bhvādyā ete ṣaḍadhikaṃ sahasraṃ dhātavo matāḥ //

### [1.53.36](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.36)

parasmaipadinaḥ proktā vadāścāpi haneti ca /  
svariteto dviṣādyāstu catvāro dhātavo matāḥ //

### [1.53.37](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.37)

cakṣiṅekaḥ samākhyāto dhāturatrātmanepadī /  
irādayo 'nudātteto dhātavastu trayodaśa //

### [1.53.38](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.38)

ātmanepadinau proktau ṣūṅśīṅdvau śābdikairmune /  
parasmaipadinaḥ proktā ṣumukhāḥ sapta dhātavaḥ //

### [1.53.39](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.39)

svaritedurṇuñākhyāto dhātureko munīśvara /  
ghumukhāstraya uddiṣṭāḥ parasmaipadinastathā //

### [1.53.40](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.40)

ṣṭuñekastu samā khyātaḥ smṛte nārada śābdikaiḥ //

### [1.53.41](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.41)

aṣṭādaśa rāprabhṛtayaḥ parasmaipadinaḥ smṛtāḥ /  
iṅṅātmanepadī prokto dhāturnārada kevalaḥ //

### [1.53.42](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.42)

vidāda yastu catvāraḥ parasmaipadino matāḥ /  
ñiṣvapśaye samuddiṣṭaḥ parasmaipadikastathā //

### [1.53.43](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.43)

parasmaipadinaścaiva te mayoktāḥ syamādayaḥ /  
dīdhīṅveṅsmṛtau dhātū ātmanepadinau mune //

### [1.53.44](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.44)

prathādayasrayaścāpi udāttetaḥ prakīrtitāḥ /  
carkarītaṃ ca hnuṅ prokto 'nudāttenmunisattama //

### [1.53.45](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.45)

trisaptati samākhyātā dhātavo 'dādike gaṇe /  
dādayo dhātavo vedāḥ parasmaipadino matāḥ //

### [1.53.46](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.46)

svaritedvai bhṛñākhyāta udātteddhāk prakīrtitaḥ /  
māṅhāṅdvāvanudāttetau svariteddānadhātuṣu //

### [1.53.47](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.47)

vāṇitirādyāsrayaśvāpi svariteta udāhṛtāḥ /  
ghṛmukhā dvādaśa tathā parasmaipatino matāḥ //

### [1.53.48](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.48)

dvāviṃśatirihoddiṣṭā dhātavo hvādike gaṇe /  
parasmaipadinaḥ proktā divādyāḥ pañcaviṃśatiḥ //

### [1.53.49](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.49)

ātmanepadinau dhātū ṣūṅdūṅdvāvapi nārada /  
oditaḥ pūṅmukhāḥ sapta ātmanedapino matāḥ //

### [1.53.50](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.50)

ātmanepadino vipra dīṅmukhāstviha kīrtitāḥ /  
syatiprabhṛtayo vedāḥ parasmaipadino matāḥ //

### [1.53.51](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.51)

janyādayaḥ pañcadaśa ātmanepadino mune /  
mṛṣādyāḥ svaritetastu dhātavaḥ pañca kīrtitāḥ //

### [1.53.52](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.52)

ekādaśa padādyāstu hyātmanepadino matāḥ /  
rādhoḥ karmaka evātra vṛddhau svādicurādike //

### [1.53.53](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.53)

udāttetastudādyāstu trayodaśa samīritāḥ /  
parasmaipadino 'ṣṭātra radhādyāḥ parikīrtitāḥ //

### [1.53.54](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.54)

samādyāścāpyudāttetaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ /  
catvāriśacchataṃ cāpi divādau dhātavo matāḥ //

### [1.53.55](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.55)

svādayaḥ svaritettoṅkā dhātavaḥ parikīrtitāḥ /  
saptākhyāto dunotistu parasmaipadino mune //

### [1.53.56](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.56)

aṣṭighāvanudāttetau dhātū dvau parikīrtitau /  
parasmaipadinastvatra tikādyāstu caturdaśa //

### [1.53.57](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.57)

dvātriṃśaddhātavaḥ proktā viprendra svādike gaṇe /  
svaritetaḥ ṣaṅākhyātāstudādyā munisattama //

### [1.53.58](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.58)

ṛṣyudāttejjuṣīpūrvā atmanepadinorṇavāḥ /  
vraścādaya udāttetaḥ proktāḥ pañcādhikaṃ śatam //

### [1.53.59](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.59)

gūryudāttedihoddiṣṭo dhātureko munīśvara /  
ṇūmukhāścaiva catvāraḥ parasmaipadino matāḥ //

### [1.53.60](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.60)

kuṅākhyātonudātteñca kuṭādyāḥ pūrtimāgatāḥ /  
pṛṅ mṛṅ cātmanebhāṣau ṣaṭ parasmaipade ripeḥ //

### [1.53.61](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.61)

ātmanepadino dhātū dṛṅdhṛṅdvau cāpyudāhṛtau /  
pracchādiṣoḍaśākhyātāḥ parasmaipadino mune //

### [1.53.62](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.62)

svaritetaḥ ṣaṭ tataśca proktā milamukhā mune /  
kṛtīprabhṛtaya ścāpi parasmaipadinasrayaḥ //

### [1.53.63](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.63)

sapta pañcāśadadhikāstudādau dhātavaḥ śatam /  
svariteto rudhonandā parasmaibhāṣitaḥ kṛtī //

### [1.53.64](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.64)

ñiindhīto 'nudātetasrayo dhātava īritāḥ /  
udāttetaḥ śiṣapiṣarudhādyāḥ pañcaviṃśatiḥ //

### [1.53.65](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.65)

svaritetastanoḥ sapta dhātavaḥ parikīrtitāḥ /  
manuvanvātmanebhāṣau svaritettkṛñudāhṛtaḥ //

### [1.53.66](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.66)

tato dvau kīrtitau vipra dhātavo daśa śābdikaiḥ /  
kyādyāḥ saptobhayebhāṣāḥ sautrāḥ staṃbhvādikāstathā //

### [1.53.67](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.67)

parasmaipadinaḥ proktāścatvāro 'pi munīśvara /  
dvāviṃśatirudāttetaḥ kudhādyā dhātavo matāḥ //

### [1.53.68](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.68)

vṛṅṅātmanepadī dhātuḥ śraṃthādyāścaikaviṃśatiḥ /  
parasmaipadinaścātha svaritedgraha eva ca //

### [1.53.69](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.69)

rkyādikeṣu dvipañcāśaddhātavaḥ kīrtitā budhaiḥ /  
curādyā dhātavo ñyantā ṣaṭrtriṃśadadhikaḥ śatam //

### [1.53.70](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.70)

cityādyaṣṭādaśākhyātā ātmanepadino mune /  
carcādyā ādhṛṣīyāstu pyantā vā parikīrtitāḥ //

### [1.53.71](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.71)

adantā dhātavaścaiva catvāriṃśattathāṣṭaṃ ca /  
padādyāstu daśa proktā dhātavo hyātmanepade //

### [1.53.72](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.72)

sūtrādyā aṣṭa cāpyatra ñyantā proktā manīṣibhiḥ /  
dhātvarthe prātipadikādvahulaṃ ceṣṭavanmatam //

### [1.53.73](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.73)

tatkaroti tadācaṣṭe hetumatyapi ṇirmataḥ /  
dhātvarthe kartṛkaraṇāñcitrādyāścāpi dhātavaḥ //

### [1.53.74](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.74)

aṣṭa saṃgrāma ākhyāto 'nudāttecchabdikairbudhaiḥ /  
stomādyāḥ ṣoḍaśa tathā andatasyaṃ nidarśanam //

### [1.53.75](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.75)

tathā bāhulakādanye sautralaukikavaidikāḥ /  
sarve sarvagaṇīyāśca tathānekārthavācinaḥ //

### [1.53.76](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.76)

sanādyantā dhātavaśca tathā vai nāmadhātavaḥ /  
evamānantyamudbhāvyaṃ dhātūnāmiha nārada /  
saṃkṣepo 'yaṃ samuddiṣṭo vistarastatra tatra ca //

### [1.53.77](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.77)

ūdṛdantairyaunti rukṣṇuśūṅsnunukṣuściḍīṅśribhiḥ /  
vṛṅvṛñbhyāṃ ca vinaikāco 'janteṣu nihatāḥ smṛtāḥ //

### [1.53.78](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.78)

śaklapacmucārcvacvicsicpracchityajnijir bhajaḥ /  
bhañjbhujbhrasjmatjiyajyujrujrañjavijirsvañjisañjsṛjaḥ //

### [1.53.79](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.79)

adkṣudkhidchidtudinudaḥ padyabhidvidyatirvinad /  
śadsadī svidyatiḥskandirhadī krudhkṣudhibudhyatī //

### [1.53.80](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.80)

bandhiryudhirudhīrādhivyadhśudhaḥ sādhisidhyatī /  
manyahannāpkṣipchupitaptipastṛpyatidṛpyatī //

### [1.53.81](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.81)

libluvvapūśapsvapūsṛpiyabharabhagamnamyamo rabhiḥ /  
kruśirdaṃśidiśī dṛśmṛśriruśliśviśspṛśaḥ kṛṣiḥ //

### [1.53.82](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.82)

tviṣṭuṣduṣpuṣyapiṣviṣśiṣśuṣśliṣyatayo ghasiḥ /  
vasatirdahadihiduho nahmihruhlihvahistathā //

### [1.53.83](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.83)

anudāttā halanteṣu dhātavo dvyadhikaṃ śatam /  
cādyā nipātā gavayaḥ prādyā digdeśakālajāḥ //

### [1.53.84](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.84)

śabdāḥ proktā hyanekārthāḥ sarvaliṅgā api dvija /  
gaṇapāṭhaḥ sūtrapāṭho dhātupāṭhastathaiva ca //

### [1.53.85](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.85)

pāṭhonunāsikānāṃ ca parāyaṇamihocyate /  
śabdāḥ siddhā vaidikāstu laukikāścāpi nārada //

### [1.53.86](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.86)

śabdapārāyaṇaṃ tasmātkāraṇaṃ śabdasaṃgrahe /  
laghumārgeṇa śabdānāṃ sādhūnāṃ saṃnirūpaṇam //

### [1.53.87](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.87)

prakṛtipratyayādeśalopāgamamukhaiḥ kṛtam //

### [1.53.88](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.88)

itthametatsamākhyātaṃ niruktaṃ kiñcidevate /  
kātsnyerna vaktumānantyātko 'piśakto na nārada //

### [1.53.88.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53.88.p1)

iti śrībṛhannāradīyapurāṇa pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde niruktalakṣaṇanirūpaṇaṃ nāma tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (1)

- [Dhātukārikā](https://indike.org/pramana/in.vedanga.vyakarana.khila.dhatukarika.p1.9) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.53) · Pramāṇa
