<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Naradapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.narada) › 1.60

# Naradapurana 1.60

Nāradapurāṇa 1.60

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.60.94](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.94) — 1 part

### [1.60.1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.1)

sanadana uvāca  
avatīrṇeṣu vipreṣu yāsaḥ putrasahāyavān /  
tūrṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat //

### [1.60.2](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.2)

tamuvācāśarī rī vāk vyāsaṃ putrasamanvitam /  
bho bho maharṣe bāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate //

### [1.60.3](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.3)

eko dhyānaparastūṣṇī kimāḥse cintayanniva /  
brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate //

### [1.60.4](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.4)

tasmādadhīṣva bhagavansārddha putreṇa dhīmatā /  
vedānvedavidā caiva suprasannamanāḥ sadā //

### [1.60.5](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.5)

tacchutvā vacanaṃ vyāso nabhovāṇīsamīritam /  
śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot //

### [1.60.6](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.6)

tayorabhyasatorevaṃ bahukālaṃ dvijottama /  
vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavījitaḥ //

### [1.60.7](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.7)

tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat /  
śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ //

### [1.60.8](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.8)

apṛcchatpitaraṃ tatra kuto vāyurabhūdayam /  
ākhyātumarhati bhavānsarvaṃ vāyorvicaiṣṭitam //

### [1.60.9](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.9)

śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ /  
anadhyāyanimitta'sminnidaṃ vacanaṃ mabravīt //

### [1.60.10](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.10)

divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te niścalaṃ manaḥ /  
tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ satye vyavasthitaḥ //

### [1.60.11](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.11)

tasyātmani svayaṃ vedānbuddhvā samanucintaya /  
devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥ //

### [1.60.12](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.12)

dvāvetau pratyayaṃ yātau divaṃ cādhaśca gacchataḥ /  
pithivyāmantarikṣe ca yataḥ saṃyānti vāyavaḥ //

### [1.60.13](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.13)

sapta te vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ /  
tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvanmahābalāḥ //

### [1.60.14](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.14)

teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ /  
udānastasya putro 'bhūvdyānastasyābhavatsutaḥ //

### [1.60.15](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.15)

apānaśca tato jajñe prāṇaścāpi tataḥ param /  
anapatyo 'bhavatprāṇo durddharṣaḥ śatrumardanaḥ //

### [1.60.16](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.16)

pṛtharkkṃmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathā tathā /  
prāṇināṃ sarvato vāyuśceṣṭā vartayate pṛthak //

### [1.60.17](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.17)

prīṇanāñcaiva sarveṣāṃ prāṇa ityabhidhīyate /  
preṣayatyabhrasaṃghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃstathā //

### [1.60.18](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.18)

prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so 'nilaḥ /  
aṃbare snehamātrebhyastaḍidbhyaścottamadyutiḥ //

### [1.60.19](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.19)

āvaho nāma so 'bhyeti dvitīyaḥ śvasano nadan /  
udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ //

### [1.60.20](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.20)

antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti manīṣiṇaḥ /  
yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurddhārayate jalam //

### [1.60.21](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.21)

uddhṛtya dadate cāpo jīmūtebhyo vane 'nilaḥ /  
yo 'ddhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchatī //

### [1.60.22](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.22)

udvaho nāma baṃhiṣṭhastṛtīyaḥ sa sadāgatiḥ /  
saṃnīyamānā bahudhā yena nīlā mahāghanāḥ //

### [1.60.23](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.23)

varṣamokṣakṛtāraṃbhāste bhavanti ghanāghanāḥ /  
yo 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā //

### [1.60.24](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.24)

caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ /  
yena vegavatā rugṇāḥ kriyante tarujā rasāḥ //

### [1.60.25](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.25)

pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ /  
yasminpariplave divyā vahṝntyāpo vihāyasā //

### [1.60.26](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.26)

puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ tiṣṭati tiṣṭati /  
dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ //

### [1.60.27](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.27)

yoniraṃśusahasrasya yena yāti vasuṃdharām /  
yasmādāpyāyate somo nidhirdivyo 'mṛtasya ca //

### [1.60.28](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.28)

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyurjīvatāṃ varaḥ /  
sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇārnyo 'takāle nirasyati //

### [1.60.29](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.29)

yasya dharme 'nuvartete mṛtyuvevasvatāvubhau /  
samyaganvīkṣatā buddhyā śāntayādhyātmanityayā //

### [1.60.30](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.30)

dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo 'mṛtatvāya kalpate /  
yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire //

### [1.60.31](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.31)

dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ /  
yena vṛṣṭyā parābhūtastoyānyena nivartate //

### [1.60.32](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.32)

parīvaho nāma varo vāyuḥ sa duratikramaḥ /  
evamete diteḥ putrā marutaḥ paramādbhutāḥ //

### [1.60.33](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.33)

anāramantaḥ sarvāṅgāḥ sarvacāriṇaḥ /  
etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ //

### [1.60.34](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.34)

kaṃpitaḥ sahasā tena pavamānena vāyunā /  
viṣṇorniḥśvāsavāto 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ //

### [1.60.35](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.35)

sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā /  
tasmādbrahmavido brahma na paṭhantyativāyutaḥ //

### [1.60.36](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.36)

vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet /  
etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ //

### [1.60.37](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.37)

uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmagāttadā /  
tato vyāse gate snātuṃ śuko brahmavidāṃ varaḥ //

### [1.60.38](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.38)

svādhyāyamakarodbrahmanvedavedāṅgapāragaḥ /  
tatra svādhyāyasaṃsaktaṃ śukaṃ vyāsasutaṃ mune //

### [1.60.39](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.39)

sanatkumāro bhagavānekānte samupāgataḥ /  
utthāya satkṛtastena brahmaputro hi kārṣṇinā //

### [1.60.40](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.40)

tataḥ provāca viprendra śukaṃ vidāṃ varaḥ /  
kiṃ karoṣi mahābhāga vyāsaputra mahādyute //

### [1.60.41](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.41)

śuka uvāca  
svādhyāye saṃpravṛtto 'haṃ brahmaputrādhunā sthitaḥ /  
tvaddarśanamanuprāptaḥ kenāpi sukṛtena ca //

### [1.60.42](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.42)

kiñcittvāṃ praṣṭumicchāmi tattvaṃ mokṣārthasādhanam /  
tadvadasva mahābhāga yathā ta jjñānamāpnuyām //

### [1.60.43](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.43)

sanatkumāra uvāca  
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ tapaḥ /  
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham //

### [1.60.44](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.44)

nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā /  
sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam //

### [1.60.45](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.45)

mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati /  
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃgo vai duḥkhalakṣaṇaḥ //

### [1.60.46](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.46)

saktasya buddharbhavati mohajālavivarddhinī /  
mohajālāvṛto duḥkhamihāmutra tathāśnute //

### [1.60.47](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.47)

sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ /  
kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau //

### [1.60.48](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.48)

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeñca matsarāt /  
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ //

### [1.60.49](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.49)

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam /  
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ satyaṃ hi paramaṃ hitam //

### [1.60.50](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.50)

yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ /  
indriyairindriyārthebhyaścaratyātmavaśairiha //

### [1.60.51](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.51)

asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ /  
ātmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca //

### [1.60.52](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.52)

sa vimuktaḥ paraṃ śreyo na cireṇādhigacchati /  
adarśanamasaṃsparśastathaivābhāṣāṇaṃ sadā //

### [1.60.53](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.53)

yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate mahat /  
na hiṃsyātsarvabhūtāni bhūtairmaitrāyaṇaścaret //

### [1.60.54](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.54)

nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kena cit /  
ākiñcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśiṣṭvamacāpalam //

### [1.60.55](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.55)

etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ /  
parigrahaṃ parityajya bhava tātajitendriyaḥ //

### [1.60.56](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.56)

aśokaṃ sthānamātiṣṭa iha cāmutra cābhayam /  
nirāśiṣo na śocanti tyajedāśiṣamātmanaḥ //

### [1.60.57](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.57)

parityajyāśiṣaṃ saumya duḥkhagrāmādvimokṣyase /  
taparonityena dāntena muninā saṃyatātmanā //

### [1.60.58](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.58)

ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṃgeṣvasaṃginā /  
guṇasaṃgeṣveṣvanāsakta ekacaryā rataḥ sadā //

### [1.60.59](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.59)

brāhmaṇo na cirādeva sukhamāyātyanuttamam /  
dvandvārāmeṣu bhūteṣu varāko ramate muniḥ //

### [1.60.60](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.60)

kiñcinprajñānatṛpto 'sau jñānatṛpto na śocati /  
śubhairlabheta devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam //

### [1.60.61](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.61)

aśubhaiścāpyadho janma karmabhirlabhate 'vaśaḥ /  
tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutam //

### [1.60.62](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.62)

saṃsāraṃ paśyate jantustatkathaṃ nāvabudhse /  
ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ //

### [1.60.63](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.63)

anarthe vārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase /  
saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohatantubhirātmajaiḥ //

### [1.60.64](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.64)

kośakāravadātmānaṃ veṣṭito nāvabudhyase /  
alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ //

### [1.60.65](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.65)

kṛmirhi kośakārastu badhyate svaparigrahāt /  
putradārakuṭuṃbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ //

### [1.60.66](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.66)

saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva /  
mohajālasamākṛṣṭānpaśyajantūnsuduḥkhitān //

### [1.60.67](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.67)

kuṭuṃbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayam /  
pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛte //

### [1.60.68](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.68)

yadā sarvaṃ parityajya gantavyamavaśena vai /  
anarthe kiṃ prasaktastvaṃ svamarthaṃ nānutiṣṭasi //

### [1.60.69](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.69)

aviśrāntamanālaṃbamapātheyamadaiśikam /  
tamaḥ karttāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi //

### [1.60.70](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.70)

nahi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭato 'nugamiṣyati /  
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ gacchantamanuyāsyataḥ //

### [1.60.71](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.71)

vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram /  
arthārthamanuśīryante siddhārthastu vimucyate //

### [1.60.72](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.72)

nibandhinī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ /  
chitvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ //

### [1.60.73](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.73)

tulyajātivayorūpān hṛtānpasyasi mṛtyunā /  
na ca nāmāsti nirvedo lohaṃ hi hṛdayaṃ tava //

### [1.60.74](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.74)

rūpakūlāṃ manaḥ srotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām /  
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāruhām //

### [1.60.75](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.75)

kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyakarākarām /  
tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvaṃ nadīṃ taret //

### [1.60.76](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.76)

tyaktvā dharmamadharmaṃ ca hyubhe satyānṛte tyaja /  
tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyahiṃsayā //

### [1.60.77](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.77)

ubhe satyānṛte buddhiṃ paramaniścayāt /  
asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam //

### [1.60.78](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.78)

dharmāvanaddhaṃ durgandhiṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ /  
jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamasthiram //

### [1.60.79](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.79)

rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja /  
idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagañcāpi yadbhavet //

### [1.60.80](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.80)

mahābhūtātmakaṃ sarvamasmādyatparamāṇumat /  
indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā //

### [1.60.81](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.81)

ityeṣa saptadaśako rāśikhyaktasaṃjñakaḥ /  
sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi hitam //

### [1.60.82](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.82)

pañcaviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ /  
etaiḥ sarvaiḥ samāyuktamanityamabhidhīyate //

### [1.60.83](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.83)

trivargo 'tra sukhaṃ duḥkha jīvitaṃ maraṇaṃ tathā /  
ya idaṃ veda tattvena sasa veda prabhavāpyayau //

### [1.60.84](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.84)

indriyairgṛhyate yadyattadvyaktamabhidhīyate /  
avyaktamatha tajjñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam //

### [1.60.85](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.85)

indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate /  
loke vihitamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati //

### [1.60.86](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.86)

parāvaradṛśaḥ śaktirjñānavelāṃ na paśyati /  
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā //

### [1.60.87](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.87)

brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate /  
jñānena vividhātkleśānna nivṛttiśca dehajāt //

### [1.60.88](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.88)

lokabuddhiprakāśena lokamārgo na riṣyati /  
anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayam //

### [1.60.89](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.89)

akartāramamūḍhaṃ ca bhagavānāha tīrtavit /  
yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ //

### [1.60.90](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.90)

svaduḥkhapratighātārthaṃ hṝnti janturanekadhā /  
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu //

### [1.60.91](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.91)

tapyate 'tha punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ /  
ajasrameva mohānto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ //

### [1.60.92](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.92)

vadhyate tapyate caiva bhayavatyarmabhiḥ sadā /  
tato nivṛtto bandhātsvātkarmaṇāmudayādiha //

### [1.60.93](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.93)

paribhramati saṃsāre cakravadbāhuvarjitaḥ /  
saṃyamena ca saṃbandhānnivṛttyā tapaso balāt //

### [1.60.94](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.94)

samprāptā bahavaḥ siddhiṃ avyābādhāṃ sukhodayām //

### [1.60.94.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60.94.p1)

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bṛhadupākhyāne ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (4)

- [Vulgate (Nīlakaṇṭha's text)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*vulgate.12.328.10) — Sanskrit
- [Padmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.padma.5.99.21) — Vyāsa, Sanskrit
- [Āryacarita](https://indike.org/pramana/in.lit.short_stories.aryacarita.104.10) — Sanskrit
- [Śabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.331.18) — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60](https://indike.org/pramana/in.purana.narada.1.60) · Pramāṇa
