Naradapurana 1.61
Nāradapurāṇa 1.61
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.61.78 — 1 part
1.61.1
sanatkumāra uvāca
aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam /
niśamya labhyate buddhirlabdhāyāṃ sukhamedhate //
1.61.2
harṣasthānasahasrāṇi śokasthānaśatāni ca /
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam //
1.61.3
aniṣṭasaṃpraṃyogāśca viprayogātpriyasya ca /
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante ye 'lpabuddhayaḥ //
1.61.4
dravyeṣu samatīteṣu ye guṇāstenna cindayet /
tānanādriyamāṇaśca snehabandhādvimucyate //
1.61.5
doṣadarśī bhavettatra yatra rāgaḥ pravarttate /
aniṣṭabuddhitāṃ yacchettataḥ kṣipraṃ virājate //
1.61.6
nārtho na dharmo na yaśo yo 'tītamanuśocati /
asyābhāvena yujyetaṃ tañcāsya tu nivartate //
1.61.7
guṇairbhūtāni yujyante tathaiva ca na yujyate /
sarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi vidyate //
1.61.8
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītamanuśocati /
duḥkhena labhate duḥkhaṃ mahānarthe prapadyate //
1.61.9
duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpyupasthite /
yasminna śakyate kartuṃ yatnastannānurcitayet //
1.61.10
bhaiṣajyametaddaḥkhasya yadetannānucintayet /
cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścābhipravarddhate //
1.61.11
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ /
etadvijñāya sāmarthyaṃ na vānyaiḥ samatāmiyāt //
1.61.12
anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ dravyasañcayaḥ /
ārogyaṃ priyasaṃvāsaṃ na mṛdhyetpaṇḍitaḥ kvacit //
1.61.13
nājñānaprabhavaṃ duḥkhamekaṃ śocitumarhati /
aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam //
1.61.14
sukhātpriyataraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ /
jarāmaraṇaduḥkhebhyaḥ priyamātmānamuddharet //
1.61.15
bhajanti hi śārīrāṇi rogāḥ śarīramānasāḥ /
sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ //
1.61.16
vyādhitasya cikitsābhistrasyato jīvitaiṣiṇaḥ /
āmayasya vināśāya śarīramanukṛṣyate //
1.61.17
sraṃsaṃti na nivartante srotāṃsi saritāmiva /
āyurādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥpunaḥ //
1.61.18
apayantyayamatyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ /
jātaṃ martyaṃ jarayati nimiṣaṃ nāvatiṣṭate //
1.61.19
sukhaduḥkhābhibhūtānāmajaro jarayatyasūn /
ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca //
1.61.20
adṛṣṭapūrvānādāya bhāvānapariśaṅkitān /
iṣṭāniṣṭā manuṣyāṇāṃ mataṃ gacchanti rātrayaḥ //
1.61.21
yo yadicchedyathākāmaṃ kāmānāṃ tattadāpnuyāt /
yadi syānna parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam //
1.61.22
saṃyatāścaiva takṣāśca matimantaśca mānavāḥ /
dṛśyante niṣphalāḥ saṃtaḥ prahīnāśca svakarmabhiḥ //
1.61.23
apare niṣphalāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ /
āśābhiraṇyasaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ //
1.61.24
bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ /
vañcanāyāṃ ca lokeṣu sasukheṣveva jīyate //
1.61.25
aceṣṭamānamāsīnaṃ śrīḥ kañcidupatiṣṭati /
kaścitkarmāṇi kurute na prāpyamadhigacchati //
1.61.26
aparādhānsamācṣṭuṃ puruṣasya svabhāvataḥ /
śukramanyatra saṃbhūtaṃ punaranyatra gacchati //
1.61.27
tasya yonau prasaktasya garbho bhavati mānavaḥ /
āmrapuṣpopamā yasya nivṛttirupalabhyate //
1.61.28
keṣāñcitputrakāmānāmanusantānamicchatām /
siddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍamupajāyate //
1.61.29
garbhādudvijamānānāṃ kruddhādaśīviṣādiva /
āyuṣmān jāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ piteva saḥ //
1.61.30
devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putrahetubhiḥ /
daśamāsānparidhṛtā jāyate kulapāṃsanāḥ //
1.61.31
apare dhanadhānyāni bhogāṃśca pitṛsaṃcitān /
vimalānabhijāyante labdhvā taireva maṅgalaiḥ //
1.61.32
anyonya samabhipretya maithunasya samāgame /
upadravaivādṛṣṭo yonau garbhaḥ prapadyate //
1.61.33
snigdhatvādindriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam /
parityajati yo duḥkhaṃ sukhamapyubhayaṃ naraḥ //
1.61.34
atyeti brahma so 'tyantaṃ sukhamapyaśnute param /
duḥkhamarthā hi tyajyante pālane ca na te sukhāḥ //
1.61.35
śrutvaiva nādhigamanaṃ nāśameṣāṃ na cintayet /
anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikā narāḥ //
1.61.36
atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ /
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ //
1.61.37
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam /
anto nāsti pipāsāyāstuṣṭistu paramaṃ sukham //
1.61.38
tasmātsaṃtoṣameveha dhanaṃ śaṃsanti paṇḍitāḥ /
nimeṣamātramapi hi yo 'dhigacchanna tiṣṭati //
1.61.39
saśarīreṣvanityeṣu nityaṃ kimanucintayet /
bhūteṣu bhāvaṃ saṃcintya ye buddhyā tamasaḥ param //
1.61.40
na śocanti gatādhvānaḥ paśyanti paramāṃ gatim /
saṃcinvannekamevainaṃ kāmānāvitṛptakam //
1.61.41
vyāghra paśumivāsādya mṛtyurādāya gacchati /
athāpyupāyaṃ saṃpaśyedduḥkhasyāsya vimokṣaṇe //
1.61.42
aśocannārabhennaiva yuktaścāvyasanī bhavet /
śabde sparśe rase rūpe gandhe ca paramaṃ tathā //
1.61.43
nopabhogātparaṃ kiñciddhanino vādhanasya vā /
vāksaṃprayogādbhṛtānāṃ nāsti duḥkhamanāmayam //
1.61.44
viprayogaśca sarvasya na vācā na ca vidyayā /
praṇayaṃ parisaṃhṛtya saṃstuteṣvitareṣu ca //
1.61.45
vicaredasamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ /
adhyātmagatamālīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ //
1.61.46
ātmanaiva sahāyena caścaretsa sukhī bhavet /
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate //
1.61.47
nainaṃ prajñā suniyataṃ trāyate nāpi pauruṣam /
svabhāvādyatnamātiṣṭhedyatnavānnāvasīdati //
1.61.48
upadrava ivāniṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate /
tāni pūrvaśarīrāṇi nityamekaṃ śarīriṇam //
1.61.49
prāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam /
nirdagdhaṃ paradehena paradeṃhaṃ balābalam //
1.61.50
vinaśyati vināśānte nāvi nāvamivācalām /
saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindumacetanam //
1.61.51
kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvamiha paśyasi /
annapānāni jīryante yatra bhakṣyāśca bhakṣitāḥ //
1.61.52
tasminnevodare garbhaḥ kiṃ nānnamiva jīryati /
garbhe mūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ //
1.61.53
dhāraṇe vā visarge ca na kartuṃ vidyate 'vaśaḥ /
prabhavantyudare garbhā jāyamānāstathāpare //
1.61.54
āgamena mahānyeṣāṃ vināśa upapadyate /
etasmādyonisaṃbandhādyo jīvanparimucyate //
1.61.55
pūjāṃ na labhate kāñcitpunarddhandveṣu majjati /
garbhasya saha jātasya saptamīmīdṛśīṃ daśām //
1.61.56
prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ /
nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syurnātra saṃśayaḥ //
1.61.57
vyādhibhiśca vivadhyante vyāghraiḥ kṣudramṛgā iva /
vyādhibhirbhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulandhanam //
1.61.58
vedanā nāpakarṣanti yatamānāścikitsakāḥ //
1.61.59
te cāpi vividhā vaidyāḥ kuśalā saṃmatauṣadhāḥ /
vyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā jyāghrairivārditāḥ //
1.61.60
te pibanti kaṣāyāṃśca sarpīṣi vividhāni ca /
dṛśyante jarayā bhagnā nāgairnāgā ivottamāḥ //
1.61.61
kairvā bhuvi cikitsyenta rogārttā mṛgapakṣiṇaḥ /
śvāpadāśca daridrāśca prāyo nārtā bhavanti te //
1.61.62
ghorānapi durādharṣānnṛpatīnugratejasa /
ākramya roga ādatte paśūnpaśupaco yathā //
1.61.63
iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutam /
srotasā mahasā kṣipraṃ hriyamāṇaṃ balīyasā //
1.61.64
na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā /
svabhāvā hyativartante ye nirmuktāḥ śarīriṣu //
1.61.65
uparyapari lokasya sarvo bhavitumicchati /
yatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā //
1.61.66
na mriyerannajīryeransarve syuḥ sārvakāmikāḥ /
nāpriyaṃ pratipadyerannutthānasya phalaṃ prati //
1.61.67
aiśvaryamadamattāśca mānānmayamadena ca /
apramattāḥ śaṭhāḥ krūrā vikrāntāḥ paryupāsate //
1.61.68
śokāḥ pratinivartante keṣāñcidasamīkṣatām /
svaṃ svaṃ ca punaranyeṣāṃ na kañcidatigacchati //
1.61.69
mahañca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu /
vahṝnti śibikāmanye yāntyanye śibikāruhaḥ //
1.61.70
sarveṣāmṛddhikāmānāmanye rathapuraḥ sarāḥ /
manujāśca gataśrīkāḥ śataśo vividhāḥ striyāḥ //
1.61.71
dvandvārāmeṣu bhūteṣu gacchantyekaikaśo narāḥ /
idamanyatparaṃ paśya nātra mohaṃ kariṣyasi //
1.61.72
dharmaṃ cāpi tyajā dharmaṃ tyaja satyānṛtāṃ dhiyam /
sarvaṃ tyaktvā svarūpasthaḥ sukhī bhava nirāmayaḥ //
1.61.73
etatte paramaṃ guhyamākhyātamṛṣisattama /
yena devāḥ parityajya bhartyalokaṃ divaṃ gatāḥ //
1.61.74
sanandana uvāca
ityuktvā vyāsatanayaṃ samāpṛcchya mahāmuniḥ /
sanatkumāraḥ prayayau pūjitastena sādaram //
1.61.75
śuko 'pi yogināṃ śreṣṭhaḥ samyagjñātvā hyavasthitam /
brahmaṇaḥ padamanveṣṭumutsukaḥ pitaraṃ yayau //
1.61.76
tataḥ pitrā samāgamya praṇamya ca mahāmuniḥ /
śukaḥ pradakṣiṇīkṛtya yayau kailāsaparvatam //
1.61.77
vyāsastadvirahāddūnaḥ putrasnehasamāvṛtaḥ /
kṣaṇaikaṃ sthīyatāṃ putra iti ca krośa durmanāḥ //
1.61.78
nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktabandhanaḥ /
mokṣamevānusaṃcitya gata eva paraṃ padam //
1.61.78.p1
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde ekaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Southern recension — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Āryacarita — Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit