Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 10: atha daśamo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 10

Language
Sanskrit

Contents

atha daśamo'dhyāyaḥ

10.1

manvantaravarṇanaṃ
sūta uvāca | evaṃ bhūteṣu lokeṣu brahmaṇā lokakarttṛṇā
yadā tā na pravarttante prajāḥ kenāpi hetunā

10.2

tamomātrāvṛto brahmā tadāprabhṛti duḥkhitaḥ
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīṃ

10.3

prathātmani samastrācottamomātrāṃ niyāmikāṃ
rājasatvaṃ parājitya varttamānaṃ sa dharmmataḥ
tapyate tena duḥkhena śokañcakre jagatpatiḥ

10.4

tamaśca vyanudattasmādrajastamasamāvṛṇot

10.5

tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ sa vyajāyata
adharmmāccaraṇājjajñe hiṃsā śokādajāyata

10.6

tatastasmin samudbhūte mithune caraṇātmani
tataśca bhagavānāsīt prītaścaivamabhisriyet

10.7

svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohadbhāsvarāṃ
dvidhākarocca taṃ dehamardhena puruṣo'bhavat

10.8

arddhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata
prākratāṃ bhūtadhātrīṃ tāṃ kāmāñcai sṛṣṭavān vibhuḥ

10.31

svadhāñcaiva pitṛbhyastu tāstapatyāni vacyate

10.32

ete sarvve mahābhāgāḥ prajāḥ khānuṣṭhitāḥ sthitāḥ
manvantareṣu sarvveṣu yāvadāhūtasaṃplavaṃ

10.33

śraddhā kāmaṃ vijajñe vai darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ
dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ santoṣa ucyate

10.34

puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā
kriyāyāstu nayaḥ prokto daṇḍaḥ samaya eva ca

10.35

buddherbodhasutaścāpi apramādaśca tāvubhau
lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vapuḥsutaḥ (1)

10.36

kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata
yaśaḥ kīrtteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ

10.37

kāmasya harṣaḥ putro vai devya āratyā vyajāyata
ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya kīrttitaḥ

10.38

jajñe hiṃsā tvadharmmādvai nikṛtiyānṛtāvubhau
nikṛtyānṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca

10.36-2

māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ
bhayājjajñe'tha sā māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇaṃ

10.40

vedanāyāstataścāpi duḥkhaṃ jajñe'tha rauravāt
mṛtyorvyādhirjarāḥ śokāḥ krodho'sūyā ca jajñire
duḥkhāntarāḥ smṛtā hyete sarvve cādharmmalakṣaṇāḥ

10.41

teṣāṃ bhāryyā'sti putro vā sarvve nidhanāḥ smṛtāḥ
ityeṣatāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ

10.42

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭo brahmaṇā nollalohitaḥ
so'bhidhyāya satīṃ bhāryyānnirmame hyātmasambhavāṃ

10.43

nādhikānna ca hīnāṃstānmānasānātmanaḥ samān
sahasraṃ hi sahasrāṇāmasṛjat kṛmivāsasā
tulyāñcaivātmanaḥ sarvvai rūpatejobalaśrutaiḥ

10.44

piṅgalān saniṣaṅgāṃśca sakaparddān vilohitān
vivāsān harikeśāṃśca dṛṣṭviṃśca kapālinaḥ

10.45

bahurūpān virūpāṃśca viśvarūpāṃśca rūpiṇaḥ
rathino varmmaṇaścaiva dhanvinaśca varūthinaḥ

10.46

sahasraśatabāhū ṃśca divyān bhaumāntarikṣagān
sthūlagrīvāṃstṛṣṭadaṃṣṭrānudvijihvāṃ strilocanān

10.47

annādān piśitādāṃśca ājyapān somapāṃstathā
medapāṃścātikāyāṃśca gitikaṇṭhogramanvayaḥ

10.48

sopāsaṅgatalatrāṃśca dhanvino hyapavarmmaṇaḥ
āsīnān dhāvataścaiva jṛmbhinaścaiva dhiṣṭhitān

10.49

adhyāpino'tha japato yuñjato'dhyāyadastathā
jvalato varṣataścaiva dyotamānān pradhūpitān

10.50

buddhān buddhatamāṃścaiva brahmiṣṭhān śubhadarśanān
nīlagrīvān sahasrākṣān sarvvā ṃścātha hyapācarān

10.51

adṛśyān sarvvabhūtānāṃ mahāyogān mahaujasaḥ
rudato dravataścaiva evaṃ yuktān sahasraśaḥ
apātayāmānasṛjat rudrarūpān surottamān

10.52

brahmā dṛṣṭvā bravīdetānmāstrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ
sraṣṭavyā nātmanastulyāḥ prajā naivādhikāstvayā
anyāḥ sṛja tvaṃ bhadrante sthito'hanvaṃ sṛja prajāḥ

10.53

ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ
sahastrāṇāṃ sahastrantu ātmanopamaniṣṭhitāḥ

10.54

ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ
pṛthivyāmantarikṣe ca rudranāmnā pratiśrutāḥ

10.55

śatarudrasamāmnātā bhaviṣyantīha yajvibhiḥ
yajñabhājo bhaviṣyanti sarvvadevayugaiḥ saha

10.56

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ
taiḥ sārddhamījyamānāste sthāsyantīha yugakṣayāt

10.57

evamuktastadā brahmā mahādevena dhīmatā
pratyuvāca tadā bhīmaṃ hṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ

10.58

evaṃ bhavatu bhadrante yathā te vyāhṛtaṃ prabho
brahmaṇā samanujñāte sadā sarvva mabhūtkila

10.58-2

tataḥprabhṛti deveśo na prāsūta vai prajāḥ
ūrddharetāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavaṃ
yasmāccoktaṃ sthito'smīti tataḥ sthāṇuriti smṛtaḥ

10.60

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryyaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ
sraṣṭṛtvamātmasambodhasvadhiṣṭhātṛtvameva ca
adya yāni daśaitāni nityantiṣṭhanti śaṅkare

10.61

sarvvān devān ṛṣīṃścaiva samitānasuraiḥ saha
atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ

10.62

atyeti devānaiśvaryādbalena ca mahāsurān
jñānena ca munīn sarvvān yogāhūtāni sarvvaśaḥ

10.63

ṛṣaya ūcuḥ | yogaṃ tapaśca satyañca dharmmañcāpi mahāmune
māheśvarasya jñānasya sādhanañca pracakṣva naḥ

10.64

yena yena ca dharmeṇa gatiṃ prāpsyanti vai dvijāḥ
tat sarvvaṃ śrotumicchāmi yogaṃ māheśvaraṃ prabho

10.65

vāyuruvāca| pañca dharmmāḥ purāṇe tu rudreṇa samudāhṛtāḥ
māheśvaryaṃ yathā proktaṃ rudrairakliṣṭakarmmabhiḥ

10.66

ādityairvvasubhiḥ sādhyairviśvibhyāñcaiva sarvvaśaḥ
marudbhirbhṛgubhiścaiva ye cānye vibudhālayāḥ

10.67

yamaśukrapurogaiśca pitṛkālāāntakaistathā
etaiścānyaiśca bahubhiste dharmmāḥ paryupāsitāḥ

10.68

te vai prakṣīṇakarmmāṇaḥ śāradāmbaranirmalāḥ
upāsate munigaṇāḥ sampraśyātmānamātmani

10.66-2

gurupriyahite yuktā gurūṇāṃ vai priyepsavaḥ
vimucya mānuṣaṃ janma viharanti ca devavat

10.70

maheśvareṇa ye proktāḥ pañca dharmmāḥ sanātanāḥ
tān sarvvān kramayogena ucyamānānnibodhata

10.71

prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro'tha dhāraṇā
smaraṇañcaiva yoge'smin pañca dharmmāḥ prakīrttitāḥ

10.72

teṣāṃ kramaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tathā
pravakṣyāmi tathā tattvaṃ yathā rudreṇa bhāṣitaṃ

10.73

prāṇāyāmagatiścāpi prāṇasyāyāma ucyate
sa cāpi vividhaḥ prokto mando madhyottamastathā

10.74

prāṇānāñca nirodhastu sa prāṇāyāmasaṃjñitaḥ
prāṇāyāmapramāṇantu mātrā vai dvādaśa smṛtāḥ

10.75

mando dvādaśamātrāstu udghātā dvādaśa smṛtāḥ
madhyamaśca dvirudghātaścaturviṃśatimātrikaḥ

10.76

uttamastattriruddhāto mātrāḥ ṣaṭtriṃśaducyate
svedakampaviṣādānāṃ janano hyuttamaḥ smṛtaḥ

10.77

ityetat trividhaṃ proktaṃ prāṇāyāmasya lakṣaṇaṃ
pramāṇañca samāsena lakṣaṇañca nibodhata

10.78

siṃho vā kuñjaro vāpi tathā'nyo vā mṛgo vane
gṛhītaḥ sevyamānastu mṛduḥ samupajāyate

10.76-2

tathā prāṇī durādharṣaḥ sarveṣāmakṛtātmanāṃ
yogataḥ sevyamānastu sa evābhyāsato vrajet

10.80

sa caiva hi yathā siṃhaḥ kuñjaro vāpi durbalaḥ
kālāntaravaśādyogādgamyate parimarddanāt

10.81

paridhāya mano mandaṃ vaśyatvaṃ cādhigacchati
paridhāya manodevaṃ tathā jīvati mārutaḥ

10.82

vaśyatvaṃ hi yathā vāyurgacchate yogamāsthitaḥ
tadā svacchandataḥ prāṇaṃ nayate yatra cecchati

10.83

yathā siṃho gajo vāpi vaśyatvādavatiṣṭhate
abhayāya manuṣyāṇāṃ mṛgebhyaḥ saṃpravarttate

10.84

yathā paricitaścāyaṃ vāyurvai viśvato mukhaḥ
paridhyāyamānaḥ saṃruddhaḥ śarīre kilviṣandahet

10.85

prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ
sarvve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate

10.86

tapāṃsi yāni tapyante vratāni niyamāśca ye
sarvvayajñaphalañcaiva prāṇāyāmaśca tatsamaḥ

10.87

asbinduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsi māsi samaśnute
saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ prāṇāyāmaśca tatsamaṃ

10.88

prāṇāyāmairdaheddoṣānā dhāraṇābhiśca kilviṣaṃ
pratyāhāreṇa viṣayān dhyānenānīśvarān guṇān

10.86-2

tasmādyuktaḥ sadā yogī prāṇāyāmaparo bhavet
sarvvapāpaviśuddhātmā paraṃ brahmādhigacchati

10.86-2.p1

iti śrīmatsyapurāṇe vāyuprokte manvantarādivarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

Linked texts (14)