Prakriyapada 10: atha daśamo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.86-2 — 1 part
atha daśamo'dhyāyaḥ
10.1
manvantaravarṇanaṃ
sūta uvāca | evaṃ bhūteṣu lokeṣu brahmaṇā lokakarttṛṇā
yadā tā na pravarttante prajāḥ kenāpi hetunā
10.2
tamomātrāvṛto brahmā tadāprabhṛti duḥkhitaḥ
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīṃ
10.3
prathātmani samastrācottamomātrāṃ niyāmikāṃ
rājasatvaṃ parājitya varttamānaṃ sa dharmmataḥ
tapyate tena duḥkhena śokañcakre jagatpatiḥ
10.4
tamaśca vyanudattasmādrajastamasamāvṛṇot
10.5
tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ sa vyajāyata
adharmmāccaraṇājjajñe hiṃsā śokādajāyata
10.6
tatastasmin samudbhūte mithune caraṇātmani
tataśca bhagavānāsīt prītaścaivamabhisriyet
10.7
svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohadbhāsvarāṃ
dvidhākarocca taṃ dehamardhena puruṣo'bhavat
10.8
arddhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata
prākratāṃ bhūtadhātrīṃ tāṃ kāmāñcai sṛṣṭavān vibhuḥ
10.31
svadhāñcaiva pitṛbhyastu tāstapatyāni vacyate
10.32
ete sarvve mahābhāgāḥ prajāḥ khānuṣṭhitāḥ sthitāḥ
manvantareṣu sarvveṣu yāvadāhūtasaṃplavaṃ
10.33
śraddhā kāmaṃ vijajñe vai darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ
dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ santoṣa ucyate
10.34
puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā
kriyāyāstu nayaḥ prokto daṇḍaḥ samaya eva ca
10.35
buddherbodhasutaścāpi apramādaśca tāvubhau
lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vapuḥsutaḥ (1)
10.36
kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata
yaśaḥ kīrtteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ
10.37
kāmasya harṣaḥ putro vai devya āratyā vyajāyata
ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya kīrttitaḥ
10.38
jajñe hiṃsā tvadharmmādvai nikṛtiyānṛtāvubhau
nikṛtyānṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca
10.36-2
māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ
bhayājjajñe'tha sā māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇaṃ
10.40
vedanāyāstataścāpi duḥkhaṃ jajñe'tha rauravāt
mṛtyorvyādhirjarāḥ śokāḥ krodho'sūyā ca jajñire
duḥkhāntarāḥ smṛtā hyete sarvve cādharmmalakṣaṇāḥ
10.41
teṣāṃ bhāryyā'sti putro vā sarvve nidhanāḥ smṛtāḥ
ityeṣatāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ
10.42
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭo brahmaṇā nollalohitaḥ
so'bhidhyāya satīṃ bhāryyānnirmame hyātmasambhavāṃ
10.43
nādhikānna ca hīnāṃstānmānasānātmanaḥ samān
sahasraṃ hi sahasrāṇāmasṛjat kṛmivāsasā
tulyāñcaivātmanaḥ sarvvai rūpatejobalaśrutaiḥ
10.44
piṅgalān saniṣaṅgāṃśca sakaparddān vilohitān
vivāsān harikeśāṃśca dṛṣṭviṃśca kapālinaḥ
10.45
bahurūpān virūpāṃśca viśvarūpāṃśca rūpiṇaḥ
rathino varmmaṇaścaiva dhanvinaśca varūthinaḥ
10.46
sahasraśatabāhū ṃśca divyān bhaumāntarikṣagān
sthūlagrīvāṃstṛṣṭadaṃṣṭrānudvijihvāṃ strilocanān
10.47
annādān piśitādāṃśca ājyapān somapāṃstathā
medapāṃścātikāyāṃśca gitikaṇṭhogramanvayaḥ
10.48
sopāsaṅgatalatrāṃśca dhanvino hyapavarmmaṇaḥ
āsīnān dhāvataścaiva jṛmbhinaścaiva dhiṣṭhitān
10.49
adhyāpino'tha japato yuñjato'dhyāyadastathā
jvalato varṣataścaiva dyotamānān pradhūpitān
10.50
buddhān buddhatamāṃścaiva brahmiṣṭhān śubhadarśanān
nīlagrīvān sahasrākṣān sarvvā ṃścātha hyapācarān
10.51
adṛśyān sarvvabhūtānāṃ mahāyogān mahaujasaḥ
rudato dravataścaiva evaṃ yuktān sahasraśaḥ
apātayāmānasṛjat rudrarūpān surottamān
10.52
brahmā dṛṣṭvā bravīdetānmāstrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ
sraṣṭavyā nātmanastulyāḥ prajā naivādhikāstvayā
anyāḥ sṛja tvaṃ bhadrante sthito'hanvaṃ sṛja prajāḥ
10.53
ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ
sahastrāṇāṃ sahastrantu ātmanopamaniṣṭhitāḥ
10.54
ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ
pṛthivyāmantarikṣe ca rudranāmnā pratiśrutāḥ
10.55
śatarudrasamāmnātā bhaviṣyantīha yajvibhiḥ
yajñabhājo bhaviṣyanti sarvvadevayugaiḥ saha
10.56
manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ
taiḥ sārddhamījyamānāste sthāsyantīha yugakṣayāt
10.57
evamuktastadā brahmā mahādevena dhīmatā
pratyuvāca tadā bhīmaṃ hṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ
10.58
evaṃ bhavatu bhadrante yathā te vyāhṛtaṃ prabho
brahmaṇā samanujñāte sadā sarvva mabhūtkila
10.58-2
tataḥprabhṛti deveśo na prāsūta vai prajāḥ
ūrddharetāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavaṃ
yasmāccoktaṃ sthito'smīti tataḥ sthāṇuriti smṛtaḥ
10.60
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryyaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ
sraṣṭṛtvamātmasambodhasvadhiṣṭhātṛtvameva ca
adya yāni daśaitāni nityantiṣṭhanti śaṅkare
10.61
sarvvān devān ṛṣīṃścaiva samitānasuraiḥ saha
atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ
10.62
atyeti devānaiśvaryādbalena ca mahāsurān
jñānena ca munīn sarvvān yogāhūtāni sarvvaśaḥ
10.63
ṛṣaya ūcuḥ | yogaṃ tapaśca satyañca dharmmañcāpi mahāmune
māheśvarasya jñānasya sādhanañca pracakṣva naḥ
10.64
yena yena ca dharmeṇa gatiṃ prāpsyanti vai dvijāḥ
tat sarvvaṃ śrotumicchāmi yogaṃ māheśvaraṃ prabho
10.65
vāyuruvāca| pañca dharmmāḥ purāṇe tu rudreṇa samudāhṛtāḥ
māheśvaryaṃ yathā proktaṃ rudrairakliṣṭakarmmabhiḥ
10.66
ādityairvvasubhiḥ sādhyairviśvibhyāñcaiva sarvvaśaḥ
marudbhirbhṛgubhiścaiva ye cānye vibudhālayāḥ
10.67
yamaśukrapurogaiśca pitṛkālāāntakaistathā
etaiścānyaiśca bahubhiste dharmmāḥ paryupāsitāḥ
10.68
te vai prakṣīṇakarmmāṇaḥ śāradāmbaranirmalāḥ
upāsate munigaṇāḥ sampraśyātmānamātmani
10.66-2
gurupriyahite yuktā gurūṇāṃ vai priyepsavaḥ
vimucya mānuṣaṃ janma viharanti ca devavat
10.70
maheśvareṇa ye proktāḥ pañca dharmmāḥ sanātanāḥ
tān sarvvān kramayogena ucyamānānnibodhata
10.71
prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro'tha dhāraṇā
smaraṇañcaiva yoge'smin pañca dharmmāḥ prakīrttitāḥ
10.72
teṣāṃ kramaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tathā
pravakṣyāmi tathā tattvaṃ yathā rudreṇa bhāṣitaṃ
10.73
prāṇāyāmagatiścāpi prāṇasyāyāma ucyate
sa cāpi vividhaḥ prokto mando madhyottamastathā
10.74
prāṇānāñca nirodhastu sa prāṇāyāmasaṃjñitaḥ
prāṇāyāmapramāṇantu mātrā vai dvādaśa smṛtāḥ
10.75
mando dvādaśamātrāstu udghātā dvādaśa smṛtāḥ
madhyamaśca dvirudghātaścaturviṃśatimātrikaḥ
10.76
uttamastattriruddhāto mātrāḥ ṣaṭtriṃśaducyate
svedakampaviṣādānāṃ janano hyuttamaḥ smṛtaḥ
10.77
ityetat trividhaṃ proktaṃ prāṇāyāmasya lakṣaṇaṃ
pramāṇañca samāsena lakṣaṇañca nibodhata
10.78
siṃho vā kuñjaro vāpi tathā'nyo vā mṛgo vane
gṛhītaḥ sevyamānastu mṛduḥ samupajāyate
10.76-2
tathā prāṇī durādharṣaḥ sarveṣāmakṛtātmanāṃ
yogataḥ sevyamānastu sa evābhyāsato vrajet
10.80
sa caiva hi yathā siṃhaḥ kuñjaro vāpi durbalaḥ
kālāntaravaśādyogādgamyate parimarddanāt
10.81
paridhāya mano mandaṃ vaśyatvaṃ cādhigacchati
paridhāya manodevaṃ tathā jīvati mārutaḥ
10.82
vaśyatvaṃ hi yathā vāyurgacchate yogamāsthitaḥ
tadā svacchandataḥ prāṇaṃ nayate yatra cecchati
10.83
yathā siṃho gajo vāpi vaśyatvādavatiṣṭhate
abhayāya manuṣyāṇāṃ mṛgebhyaḥ saṃpravarttate
10.84
yathā paricitaścāyaṃ vāyurvai viśvato mukhaḥ
paridhyāyamānaḥ saṃruddhaḥ śarīre kilviṣandahet
10.85
prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ
sarvve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate
10.86
tapāṃsi yāni tapyante vratāni niyamāśca ye
sarvvayajñaphalañcaiva prāṇāyāmaśca tatsamaḥ
10.87
asbinduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsi māsi samaśnute
saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ prāṇāyāmaśca tatsamaṃ
10.88
prāṇāyāmairdaheddoṣānā dhāraṇābhiśca kilviṣaṃ
pratyāhāreṇa viṣayān dhyānenānīśvarān guṇān
10.86-2
tasmādyuktaḥ sadā yogī prāṇāyāmaparo bhavet
sarvvapāpaviśuddhātmā paraṃ brahmādhigacchati
10.86-2.p1
iti śrīmatsyapurāṇe vāyuprokte manvantarādivarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
Linked texts (14)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Skanda Purāṇa (Kumāra Kavi) — Kumāra Kavi, Sanskrit
- Sahyādrikhaṇḍa — Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) — Ananta Gokhale, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Toḍararāja — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Ṭoḍarānanda — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit