Prakriyapada 11: athaikādaśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 11
- Language
- Sanskrit
Contents
- 11.61 — 1 part
athaikādaśo'dhyāyaḥ
11.1
pāśupatayogaḥ
vāyuruvāca| ekaṃ mahāntaṃ divasamahorātramathāpi vā
arddhamāsaṃ tathā māsamayanāvdyugāni ca
11.2
mahāyugasahasrāṇi ṛṣayastapasi sthitāḥ
upāsate mahātmānaḥ prāṇaṃ divyena cakṣuṣā
11.3
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaprayojanaṃ
phalañcaiva viśeṣeṇa yathāha bhagavān prabhuḥ
11.4
prayojanāni catvāri prāṇāyāmasya viddhi vai
śāntiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca catuṣṭayaṃ
11.5
ghorākāraśivāntāntu karmmaṇāṃ phalasambhavaṃ
svayaṅgatāni kālena ihāmutra ca dehināṃ
11.6
pitṛmātṛpraduṣṭānāṃ jñātisambandhisaṅkaraiḥ
kṣapaṇaṃ hi kaṣāyāṇāṃ pāpānāṃ śāntirucyate
11.7
lobhamānātmakānāṃ hi pāpānāmapi saṃyamaḥ
ihāmutra hitārthāya praśāntistapa ucyate
11.8
sūryendugrahatārāṇāṃ tulyastu viṣayo bhavet
ṛṣīṇāñca prasiddhānāṃ jñānavijñānasampadāṃ
11.6-2
atītānāgatānāñca darśanaṃ sāmpratasya ca
buddheśca samatāṃ yānti dīptiḥ syāttapa ucyate
11.10
indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca ca mārutān
prasādayati yenāsau prasāda iti saṃjñitaḥ
11.11
ityeṣa dharmaḥ prathamaḥ prāṇāyāmaścaturvidhaḥ
sannikṛṣṭaphalo jñeyaḥ sadyaḥ kāla prasādajaḥ
11.12
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmasya lakṣaṇaṃ
āsanañca yathā tattvaṃ yuñjato yogameva ca
11.13
oṃ kāraṃ prathamaṃ kṛtvā candrasūryyau namasya ca
āsanaṃ svastikaṃ kṛtvā padmamarddhāsanantathā
11.14
samajānurekajānuruttānaḥ susthito'pi ca
samo dṛḍhāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau
11.15
saṃhatāṃso'vabaddhākṣa uro viṣṭabhya cāyataḥ
pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau cchādya tathā prajananaṃ yataḥ
11.16
kiñcidunnāmitaśirāḥ śirogrīvāṃ tathaiva ca
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan
11.17
tamaḥ pracchādya rajasā rajaḥ sattvena cchādayet
tataḥ sattvasthito bhūtvā yogaṃ yuñjan samāhitaḥ
11.18
indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca sa mārutān
nigṛhya samavāyena pratyāhāramupakramet
11.19
yastu pratyāharet kāmān kūrmo'ṅgānīva sarvvataḥ
tathātmaratirekasthaḥ paśyatyātmānamātmani
11.20
pūrayitvā śarīrantu sa vāhyābhyantaraṃ śuciḥ
ākarṣaṇāmiyogena pratyāhāramupakramet
11.21
kalāmātrastu vijñeyo nimeṣonmeṣa eva ca
tathā dvādaśamātrastu prāṇāyāmo vidhīyate
11.22
dhāraṇādvādaśāyāmo yogī vai dhāraṇādvayaṃ
tathā vai yogayuktaśca aiśvaryyaṃ pratipadyate
vīkṣate paramātmānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā
11.23
prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ
sarvve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate
11.24
evaṃ vai niyatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ
jitvā jitvā sadā bhūmimārohettu sadā muniḥ
11.25
ajitā hi mahābhūmirdoṣānutpādayed bahūn
vivarddhayati sammohaṃ na rohedajitāṃ tataḥ
11.26
nālena tu yathā toyaṃ yantreṇaiva balānvitaḥ
āpiveta(1) prayatnena tathā vāyuñjitaśramaḥ
11.27
nābhyāñca hṛdaye caiva kaṇṭhe urasi cānane
nāsāgre tu tathā netre bhruvormmadhye'tha mūrddhani
11.28
kiñcidūrddhaṃ parasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā
prāṇāpānasamārodhāt prāṇāyāmaḥ sa kathyate
11.29
manaso dhāraṇā caiva dhāraṇeti prakīrttitā
nivṛttirviṣayāṇāntu pratyāhārastu saṃjñitaḥ
11.30
sarvveṣāṃ samavāye tu siddhiḥ syād yogalakṣaṇā
tayorutpannasya yogasya dhyānaṃ vai siddhilakṣaṇaṃ
dhyānayuktaḥ sadā paśyedātmānaṃ sūryyacandravat
11.31
sattvasyānupapattau tu darśanantu na vidyate
adeśakālayogasya darśanantu na vidyate
11.32
agnyabhyāse vane vāpi śuṣkaparṇacaye tathā
jantuvyāpte śmaśāne vā jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe
11.33
saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasañcaye
udapāne tathā nadyānna bādhātaḥ kadācana
11.34
kṣudhāviṣṭāstathā'prītā na ca vyākulacetasaḥ
yuñjīta paramaṃ dhyānaṃ yogī dhyānaparaḥ sadā
11.35
etān doṣān viniścitya pramādādyo yunakti vai
tasya doṣāḥ prakupyanti śarīre vighnakārakāḥ
11.36
jar̤atvaṃ badhiratvañca mūkatvañcādhigacchati
andhatvaṃ smṛtilopaśca jarā rogastathaiva ca
11.37
tasya doṣāḥ prakupyanti ajñānādyo yunakti vai
tasmājjñānena śuddhena yogī yuñjīta samāhitaḥ
11.38
apramattaḥ sadā caiva na doṣān prāpnuyāt kvacit
teṣāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi doṣāṇāñca yathākramaṃ
yathā gacchanti te doṣāḥ prāṇāyāmasamutthitāḥ
11.48
snigdhāṃ yavāgūmṛtyuṣṇāṃ bhuktvā tatrāvadhārayet
etena kramayogena vātagulmaṃ praśāmyati
11.40
gudāvarttapratīkāramidaṃ kuryyāccikitsitaṃ
bhuktvā dadhi yavāgūrvā vāyururddhaṃ tato vrajet
11.41
vāyugranthiṃ tato bhittvā vāyuddeśe prayojayet
tathāpi na viśeṣaḥ syāddhāraṇāṃ mūrddha dhārayet
11.42
yuñjānasya tanuntasya sasvasthasyaiva dehinaḥ
gudāvarttapratīghāte etat kuryyāccikitsitaṃ
11.43
sarvvagātraprakampena samārabdhasya yoginaḥ
imāṃ cikitsāṃ kurvīta tayā sampadyate sukhī
11.44
manasā yadrataṃ kiñcidiṣṭamīkṛtya dhārayet
uroddhāte uraḥsthānaṃ kaṇṭhadeśe ca dhārayet
11.45
tvaco'vaghāte tāṃ vāci bādhirye śrotrayostathā
jihvāsthāne tṛṣārttastu agre snehāṃśca tantubhiḥ
phalaṃ vai cintayedyogī tataḥ sampadyate sukhī
11.46
kṣaye kuṣṭhe sakīlāse dhārayetsarvvamātmikau
yasmin yasmin rajo deśe tasmin yukto vinirdiśet
11.47
yogotpannasya viprasya idaṃ kuryyāccikitsitaṃ
vaṃśakīlena mūrddhānaṃ dhārayānasya tār̤ayet
mūrddha kaulaṃ pratiṣṭhāpya kāṣṭhakāṣṭhena tār̤ayet
11.48-2
bhayabhītasya sā saṃjñā tataḥ pratyāgamiṣyati
atha vā luptasaṃjñasya hastābhyāṃ tata dhārayet
11.46-2
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ dhāraṇāṃ mūrddhi dhārayet
snigdhamalpañca bhuñjīta tataḥ sampadyate sukhī
11.50
amānuṣeṇa sattvena yadā badhyati yogavit
divañca pṛthivīñcaiva vāyumagniñca dhārayet
11.51
prāṇāyāmena tatsarvvaṃ dahyamānaṃ vaśībhavet
athāpi praviśeddehaṃ tatastaṃ pratiṣedhayet
11.52
tataḥ saṃstabhya yogena dhārayānasya mūrddhani
prāṇāyāmāgninā dagdhaṃ tatsarvvaṃ vilayaṃ vrajet
11.53
kṛṣṇasarpāparādhantu dhārayedgagyodare
maho janastapaḥ satyaṃ hṛdi kṛtvā tu dhārayet
11.54
viṣasya tu phalaṃ pītvā viśalyāṃ dhārayettataḥ
sarvvataḥ sanagāṃ pṛthvīṃ kṛtvā manasi dhārayet
11.55
hṛdi kṛtvā samudrāṃśca tathā sarvvāśca devatāḥ
sahasreṇa ghaṭānāñca yuktaḥ snāyīta yogavit
11.56
udake kaṇṭhamātre tu dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet
pratiśrotoviṣāviṣṭo dhārayet sarvvagātrikīṃ
11.57
śīrṇairḍākapacapuṭaiḥ pivedambho'kammṛttikāṃ
cikitsitavidhihryeṣa viśruto yoganirmitaḥ
11.58
vyākhyātastu samāsena yogadṛṣṭena hetunā
bruvato lakṣaṇaṃ viddhi viprasya kathayet kvacit
11.59
adyāpi kathayenmohāttadvijñānaṃ pralīyate
tasmāt pravṛttiyoṃgasya na vaktavyā kathañcana
11.60
sattvaṃ tathārogyamalolupatvaṃ
varṇaprabhā susvarasaumyatā ca
gandhaḥ śubho mūtrapurīṣamalpaṃ
yogapravṛttiḥ prathamā śarīre
11.61
ātmānaṃ pṛthivīñcaiva jvalantīṃ yadi paśyati
kṛtvāmyaṃ viśate caiva vidyāt siddhimapasthitāṃ
11.61.p1
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pāśupatayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Yogacintāmaṇi (Śivānanda Sarasvatī) — Śivānanda Sarasvatī 1650, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mokṣakāṇḍa — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit