Prakriyapada 21: athaikaviṃśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 21
- Language
- Sanskrit
athaikaviṃśo'dhyāyaḥ
21.1
kalpanirūpaṇaṃ
sūta uvāca| ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ naimiṣāraṇyavāsināṃ
ṛṣiḥ śrutidharaḥ prājñaḥ sāvarṇirnāma nāmataḥ
21.2
teṣāṃ sopya'grato bhūtvā vāyuṃ vākyaviśāradaḥ
sātatyaṃ tatra kurvvantaḥ priyārthaṃ satrayājināṃ
vinayenopasaṅgamya papraccha sa mahādyutiṃ
21.3
sāvarṇiṃruvāca| vibho purāṇasambaddhāṃ kathāṃ vai vedasammitāṃ
śrotumicchāmahe samyak prasādātsarvvadarśinaḥ
21.4
hiraṇyagarbho bhagavān lalāṭānnīlalohitaṃ
kathaṃ tattejasandaivaṃ labdhavān putramātmanaḥ
21.5
kathañca bhagavān jajñe brahmā kamalasambhavaḥ
rudratvañcaiva śarvvasya svātmajasya kathaṃ punaḥ
21.6
kathañca viṣṇorudreṇa sārddhaṃ prītiranuttamā
sarvve viṣṇumayā devā sarvvaṃ viṣṇumayā gaṇāḥ
21.7
na ca viṣṇusamā kācidgatiranyā vidhīyate
ityevaṃ satataṃ devā gāyante nātra saṃśayaḥ
bhavasya sa kathaṃ nityaṃ praṇāmaṃ kurute hariḥ
21.8
sūta uvāca| evamukte tu bhagavān vāyuḥ sāvarṇimabravīt
aho sādhu tvayā sādho pṛṣṭaḥ praśno hyanuttamaḥ
21.8-2
bhavasya putrajanmatvaṃ brahmaṇaḥ so'bhavadyathā
brahmaṇaḥ padmayonitvaṃ rudratvaṃ śaṅkarasya ca
21.10
dvābhyāmapi ca samprītirviṣṇoścaiva bhavasya ca
yaccāpi kurute nityaṃ praṇāmaṃ śaṅkarasya ca
vistareṇānupūrvyoñca śṛṇuta bruvato mama
21.11
manvantarasya saṃhāre paścimasya mahātmanaḥ
āsīttu saptamaḥ kalpaḥ padmonāma (1) dvijottama
vārāhaḥ sāmpratasteṣāṃ tasya vakṣyāmi vistaraṃ
21.12
sāvarṇisvāca | kiyatā caiva kālena kalpaḥ sambhavate kathaṃ
kiñca pramāṇaṃ kalpasya tanna prabrūhi pṛcchatāṃ
21.13
vāyuruvāca | manvantarāṇāṃ saptānāṃ kālasaṃkhyā yathākramaṃ
pravakṣyāmi samāsena bruvato me nibodhata
21.14
koṭīnāṃ dve sahasre vai ṣaṣṭo koṭiśatāni ca
dviṣaṣṭiśca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ
kalpārddhasya tu saṃkhyāyāmetat sarvvamudāhṛtaṃ
21.15
pūrvvauktau ca guṇacchedo varṣāgraṃ labdhamādiśet
śatañcaiva tu koṭīnāṃ koṭīnāmaṣṭasaptatiḥ
dve ca śatasahasre tu navatirniyutāni ca
21.16
mānuṣeṇa pramāṇena yāvadvaivasvatāntaraṃ
eṣa kalpastu vijñeyaḥ kalpārddhedviguṇīkṛtaḥ
21.17
anāgatānāṃ saptānāmetadeva yathākramaṃ
pramāṇaṃ kālasaṃkhyāyā vijñeyaṃ matamaiśvaraṃ
21.18
niyutānyathapañcāśattathāśītiśatāni ca
caturaśīti cānyāni prayutāni (1) pramāṇataḥ
21.18-2
saptarṣayo manuścaiva devāścendrapurogamāḥ
etat kālasya vijñeyaṃ varṇāgrantu pramāṇataḥ
21.20
evaṃ manvantaraṃ teṣāṃ mānuṣāntaḥ prakīrttitaḥ
praṇavāntāśca ye devāḥ sādhyā devagaṇāśca ye
viśve devāśca ye nityāḥ kalpaṃ jīvanti te gaṇāḥ
21.21
ayaṃ yo varttate kalpo vārāhaḥ sa tu kīrtyate
yasmin svāyambhuvādyāśca sanavaśca caturdaśa
21.22
ṛṣaya ūcuḥ | kasmādvārāha kalpo'yaṃ nāmataḥ parikīrttitaḥ
kasmācca kāraṇāddevo varāha iti kīrtyate
21.23
ko vā varāho bhagavān kasya yoniḥ kimātmakaḥ
varāhaḥ kathamūtpanna etadicchāma vedituṃ
21.24
vāyuruvāca | varāhastu yathotpanno yasminnarthe ca kalpitaḥ
vārāhaśca yathā kalpaḥ kalpatvaṃ kalpanā ca yā
21.25
kalpayorantaraṃ yacca tasya cāsya ca kalpitaṃ
tatsarvvaṃ sampravakṣyāmi yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutaṃ
21.26
bhavastu prathamaḥ kalpo lokādau prathitaḥ purā
jñātavyo bhagavānadya hyānandaḥ sāmprataḥ svayaṃ
21.17-2
brahmasthānamidaṃ divyaṃ prāptaṃ vā divyasambhavaṃ
dvitīyastu bhuvaḥ kalpastṛtīyastapa ucyate
21.28
bhavaścaturtho vijñeyaḥ pañcamo rambha eva ca
ṛtukalpastathā ṣaṣṭhaḥ saptamastu kratuḥ smṛtaḥ
21.29
aṣṭamastu bhavedvahnirnavamo havyavāhanaḥ
sāvitro daśamaḥ kalpo bhuvastvekādaśaḥ smṛtaḥ
21.20-2
uśiko dvādaśastatra kuśikastu trayodaśaḥ
caturddaśastu gandharvvo gāndharvvo yatra vai kharaḥ
utpannastu yathā nādo gandharvvā yatra cotthitāḥ
21.31
ṛṣabhastutataḥ kalpo jñeyaḥ pañcadaśo dvijāḥ
ṛṣabho yatra sambhūtāḥ svaro lokamanoharaḥ
21.32
ṣaḍjastu ṣoḍaśaḥ kalpaḥ ṣaḍjanā yatra varṣayaḥ
śiśiraśca vasantaśca nidāgho varṣa eva ca
21.33
śaraddhemanta ityete mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ
utpannāḥ ṣaḍjasaṃsiddhāḥ putrāḥ kalpe tu ṣoḍaśe
21.34
yasmājjātaiśca taiḥ ṣaḍbhiḥ sadyojāto maheśvaraḥ
tasmāt samutthitaḥ ṣaḍjaḥ kharastūdadhisannibhaḥ
21.35
tataḥ saptadaśaḥ kalpo mārjālīya iti smṛtaḥ
mārjalīyaṃntu tat karmma yasmādbrahmāmakalpayat
21.36
tatastu madhyamo nāma kalpo'ṣṭādaśa ucyate
yasmiṃstu madhyamo nāma svaro dhaivatapūjitaḥ
utpannaḥ sarvvabhūteṣu madhyamo vai svayambhuvaḥ
21.37
tatastve konaviṃśasta kalpo vairājakaḥ smṛtaḥ
vairājo yatra bhagavān manurvai brahmaṇaḥ sutaḥ
21.38
tasya putrastu dharmmātmā dadhīcinama dhārmikaḥ
prajāpatirmahātejā babhūva tridaśeśvaraḥ
21.36-2
akāmayata gāyatrī yajamānaṃ prajāpatiṃ
tasmāt (1) jajñe svaraḥ snigdhaḥ putrastasya dadhīcinaḥ
21.40
tato viṃśatimaḥ kalpo niṣādaḥ parikīrttitaḥ
prajāpatistu taṃ dṛṣṭvā svayambhū prabhavaṃ tadā
virarāma prajāḥ sraṣṭuṃ niṣādastu tapo 'tapat
21.41
divyaṃ varṣasahasrantu nirāhāro jitendriyaḥ
tamuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ
21.42
ūrddhabāhuṃ tapoglānaṃ duḥkhitaṃ kṣutpipāsitaṃ
niṣīdetyabravīdenaṃ putraṃ śāntaṃ pitāmahaḥ
tasmānniṣādaḥ sambhūtaḥ svarastu sa niṣādavān
21.43
ekaviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaḥ pañcamo dvijāḥ
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca
21.44
brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ pañcaite brahmaṇaḥ samāḥ
taissvaryyavādibhiryuktairvāgbhiriṣṭo maheśvaraḥ
21.45
yasmātparigatairgītaḥ pañcabhistai rmahātmabhiḥ
svarastu pañcamaḥ snigdhaḥ tasmātkalpastu pañcamaḥ
21.46
dvāviṃśastu tathā kalpo vijñe yo meghavāhanaḥ
yatra viṣṇurmahābāhurmeghobhūtvā maheśvaraṃ
divyaṃ varṣasahasrantu avahat kṛttivāsasaṃ
21.47
tasya niśvasamānasya bhārākrāntasya vai mukhāt
nirjagāma mahākāyaḥ kālo lokaprakāśanaḥ
yassvayaṃ paṭhyate viprairviṣṇurvai kaśyapātmajaḥ
21.48
trayoviṃśatitamaḥ kalpo vijñeyaścintadastathā
prajāpatisutaḥ śrīmān citiśca mithunañca tau
21.49
dhyāyato brahmaṇaścaiva yasmāccintā samutthitā
tasmāttu cintakaḥ so vai kalpaḥ proktaḥ svayambhuvā
21.50
caturviṃśatimaścāpi hyākūtiḥ kalpa ucyate
ākṛtiśca tathā devī mithunaṃ sambabhūva ha
21.51
prajāḥ sṛṣṭuṃ tathākṛtiṃ yasmādāha prajāpatiḥ
tasmāt sa puruṣo jñeya ākṛtiḥ kalpasaṃjñitaḥ
21.52
pañcaviṃśatimaḥ kalpo vijñātiḥ parikīrttitaḥ
vijñātiśca tathā devī mithunaṃ saṃprasūyate
21.53
dhyāyataḥ putrakāmasya manasyadhyātmasaṃjñitaṃ
vijñātaṃ vai samāsena vijñātistu tataḥ smṛtaḥ
21.54
ṣaḍviṃśastu tataḥ kalpo mana ityabhidhīyate
devī ca śaṅkarī nāma mithunaṃ samprasūyate
21.55
prajā vai cintamānasya sraṣṭukāmasya vai tadā
yasmāt prajāsambhavāttutpannastu svayambhuvā
tasmāt prajāsambhavānādbhavanāsambhavaḥ smṛtaḥ
21.56
saptaviṃśatitamaḥ kalpo bhāvo vai kalpasaṃjñitaḥ
paurṇamāsī tathā devī mithunaṃ samapadyata
21.57
prajā vai sraṣṭukāmasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
dhyāyataḥstu paraṃ dhyānaṃ paramātmānamīśvaraṃ
21.58
agnistu maṇḍalībhūtvā raśmijālasamāhṛtaḥ
bhuvandivañca viṣṭabhya dīpyate sa mahāvapuḥ
21.56-2
tato varṣasahasrānte sampūrge jyotirmaṇḍale
āviṣṭaśa sahotpannamapaśyat sūryyamaṇḍalaṃ
21.60
yasmāddṛṣṭo bhūtānāṃ brahmaṇā parameṣṭhinā
dṛṣṭastu bhagavān devaḥ sūryyaḥ sampūryamaṇḍalaḥ
21.61
sarve yogāśca mantrāśca maṇḍalena sahotthitāḥ
yasmātkalpo hyayaṃ dṛṣṭastasmāttaṃ darśamucyate
21.62
yasmānmanasi sampūrṇo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
purā vai bhagavān somaḥ paurṇamāso tataḥ smṛtā
21.63
tasmāttu parvvaddarśe vai paurṇamāsañca yogibhiḥ
ubhayoḥ pakṣayorjyeṣṭhamātmano hitakāmyayā
21.64
darśañca paurṇamāsañca ye yajanti dvijātayaḥ
na teṣāṃ punarāvṛttirbrahmalokāt kadācana
21.65
yo'nāhitāgniḥ prayato vīrādhvānaṃ gatopi vā
samādhāya manastīvraṃ mantramuccārayecchunaiḥ
21.66
tvamagne rudro asuro maho divastvaṃ śardho mārutaṃ pṛkṣa īśiṣe
tvaṃ vātairaruṇairyāṣi pūṣā vidhattapāsino (1)
ityeva mantraṃ manasā samyaguccārayed dvijaḥ
agniṃ viśate yastu rudralokaṃ sa gacchati
21.67
somaścāgnistu bhagavān kālo rudra iti śrutiḥ
tasmādyaḥ praviśedagniṃ sa rudrānna nivarttate
21.68
aṣṭāviṃśatimaḥ kalpo vṛhadityabhisaṃjñitaḥ
brahmaṇaḥ putrakāmasya sraṣṭukāmasya vai prajāḥ
dhyāyamānasya manasā bṛhatsāma rathantaraṃ
21.66-2
yasmāttatra samutpanno bṛhat sarvvatomukhaḥ
tasmāttu bṛhataḥ kalpo vijñeyastattvacintakaiḥ
21.70
aṣṭāśītisahasrāṇāṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ
rathantarantu vijñeyaṃ paramaṃ sūryyamaṇḍalaṃ
tasmāddaṇḍantu vijñeyamabhedyaṃ sūryyamaṇḍalaṃ
21.71
yatsūryyamaṇḍalañcāpi bṛhatsāma tu bhidyate
bhittvā cainaṃ dvijā yānti yogātmāno dṛḍhavratāḥ
saṅghātamupanītāśca anye kalpā rathantare
21.72
ityetattu mayā proktaṃ citramadhyātmadarśanaṃ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kalpānāṃ vistaraṃ śubhaṃ
Linked texts (1)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit