Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 21: athaikaviṃśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 21

Language
Sanskrit

athaikaviṃśo'dhyāyaḥ

21.1

kalpanirūpaṇaṃ
sūta uvāca| ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ naimiṣāraṇyavāsināṃ
ṛṣiḥ śrutidharaḥ prājñaḥ sāvarṇirnāma nāmataḥ

21.2

teṣāṃ sopya'grato bhūtvā vāyuṃ vākyaviśāradaḥ
sātatyaṃ tatra kurvvantaḥ priyārthaṃ satrayājināṃ
vinayenopasaṅgamya papraccha sa mahādyutiṃ

21.3

sāvarṇiṃruvāca| vibho purāṇasambaddhāṃ kathāṃ vai vedasammitāṃ
śrotumicchāmahe samyak prasādātsarvvadarśinaḥ

21.4

hiraṇyagarbho bhagavān lalāṭānnīlalohitaṃ
kathaṃ tattejasandaivaṃ labdhavān putramātmanaḥ

21.5

kathañca bhagavān jajñe brahmā kamalasambhavaḥ
rudratvañcaiva śarvvasya svātmajasya kathaṃ punaḥ

21.6

kathañca viṣṇorudreṇa sārddhaṃ prītiranuttamā
sarvve viṣṇumayā devā sarvvaṃ viṣṇumayā gaṇāḥ

21.7

na ca viṣṇusamā kācidgatiranyā vidhīyate
ityevaṃ satataṃ devā gāyante nātra saṃśayaḥ
bhavasya sa kathaṃ nityaṃ praṇāmaṃ kurute hariḥ

21.8

sūta uvāca| evamukte tu bhagavān vāyuḥ sāvarṇimabravīt
aho sādhu tvayā sādho pṛṣṭaḥ praśno hyanuttamaḥ

21.8-2

bhavasya putrajanmatvaṃ brahmaṇaḥ so'bhavadyathā
brahmaṇaḥ padmayonitvaṃ rudratvaṃ śaṅkarasya ca

21.10

dvābhyāmapi ca samprītirviṣṇoścaiva bhavasya ca
yaccāpi kurute nityaṃ praṇāmaṃ śaṅkarasya ca
vistareṇānupūrvyoñca śṛṇuta bruvato mama

21.11

manvantarasya saṃhāre paścimasya mahātmanaḥ
āsīttu saptamaḥ kalpaḥ padmonāma (1) dvijottama
vārāhaḥ sāmpratasteṣāṃ tasya vakṣyāmi vistaraṃ

21.12

sāvarṇisvāca | kiyatā caiva kālena kalpaḥ sambhavate kathaṃ
kiñca pramāṇaṃ kalpasya tanna prabrūhi pṛcchatāṃ

21.13

vāyuruvāca | manvantarāṇāṃ saptānāṃ kālasaṃkhyā yathākramaṃ
pravakṣyāmi samāsena bruvato me nibodhata

21.14

koṭīnāṃ dve sahasre vai ṣaṣṭo koṭiśatāni ca
dviṣaṣṭiśca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ
kalpārddhasya tu saṃkhyāyāmetat sarvvamudāhṛtaṃ

21.15

pūrvvauktau ca guṇacchedo varṣāgraṃ labdhamādiśet
śatañcaiva tu koṭīnāṃ koṭīnāmaṣṭasaptatiḥ
dve ca śatasahasre tu navatirniyutāni ca

21.16

mānuṣeṇa pramāṇena yāvadvaivasvatāntaraṃ
eṣa kalpastu vijñeyaḥ kalpārddhedviguṇīkṛtaḥ

21.17

anāgatānāṃ saptānāmetadeva yathākramaṃ
pramāṇaṃ kālasaṃkhyāyā vijñeyaṃ matamaiśvaraṃ

21.18

niyutānyathapañcāśattathāśītiśatāni ca
caturaśīti cānyāni prayutāni (1) pramāṇataḥ

21.18-2

saptarṣayo manuścaiva devāścendrapurogamāḥ
etat kālasya vijñeyaṃ varṇāgrantu pramāṇataḥ

21.20

evaṃ manvantaraṃ teṣāṃ mānuṣāntaḥ prakīrttitaḥ
praṇavāntāśca ye devāḥ sādhyā devagaṇāśca ye
viśve devāśca ye nityāḥ kalpaṃ jīvanti te gaṇāḥ

21.21

ayaṃ yo varttate kalpo vārāhaḥ sa tu kīrtyate
yasmin svāyambhuvādyāśca sanavaśca caturdaśa

21.22

ṛṣaya ūcuḥ | kasmādvārāha kalpo'yaṃ nāmataḥ parikīrttitaḥ
kasmācca kāraṇāddevo varāha iti kīrtyate

21.23

ko vā varāho bhagavān kasya yoniḥ kimātmakaḥ
varāhaḥ kathamūtpanna etadicchāma vedituṃ

21.24

vāyuruvāca | varāhastu yathotpanno yasminnarthe ca kalpitaḥ
vārāhaśca yathā kalpaḥ kalpatvaṃ kalpanā ca yā

21.25

kalpayorantaraṃ yacca tasya cāsya ca kalpitaṃ
tatsarvvaṃ sampravakṣyāmi yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutaṃ

21.26

bhavastu prathamaḥ kalpo lokādau prathitaḥ purā
jñātavyo bhagavānadya hyānandaḥ sāmprataḥ svayaṃ

21.17-2

brahmasthānamidaṃ divyaṃ prāptaṃ vā divyasambhavaṃ
dvitīyastu bhuvaḥ kalpastṛtīyastapa ucyate

21.28

bhavaścaturtho vijñeyaḥ pañcamo rambha eva ca
ṛtukalpastathā ṣaṣṭhaḥ saptamastu kratuḥ smṛtaḥ

21.29

aṣṭamastu bhavedvahnirnavamo havyavāhanaḥ
sāvitro daśamaḥ kalpo bhuvastvekādaśaḥ smṛtaḥ

21.20-2

uśiko dvādaśastatra kuśikastu trayodaśaḥ
caturddaśastu gandharvvo gāndharvvo yatra vai kharaḥ
utpannastu yathā nādo gandharvvā yatra cotthitāḥ

21.31

ṛṣabhastutataḥ kalpo jñeyaḥ pañcadaśo dvijāḥ
ṛṣabho yatra sambhūtāḥ svaro lokamanoharaḥ

21.32

ṣaḍjastu ṣoḍaśaḥ kalpaḥ ṣaḍjanā yatra varṣayaḥ
śiśiraśca vasantaśca nidāgho varṣa eva ca

21.33

śaraddhemanta ityete mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ
utpannāḥ ṣaḍjasaṃsiddhāḥ putrāḥ kalpe tu ṣoḍaśe

21.34

yasmājjātaiśca taiḥ ṣaḍbhiḥ sadyojāto maheśvaraḥ
tasmāt samutthitaḥ ṣaḍjaḥ kharastūdadhisannibhaḥ

21.35

tataḥ saptadaśaḥ kalpo mārjālīya iti smṛtaḥ
mārjalīyaṃntu tat karmma yasmādbrahmāmakalpayat

21.36

tatastu madhyamo nāma kalpo'ṣṭādaśa ucyate
yasmiṃstu madhyamo nāma svaro dhaivatapūjitaḥ
utpannaḥ sarvvabhūteṣu madhyamo vai svayambhuvaḥ

21.37

tatastve konaviṃśasta kalpo vairājakaḥ smṛtaḥ
vairājo yatra bhagavān manurvai brahmaṇaḥ sutaḥ

21.38

tasya putrastu dharmmātmā dadhīcinama dhārmikaḥ
prajāpatirmahātejā babhūva tridaśeśvaraḥ

21.36-2

akāmayata gāyatrī yajamānaṃ prajāpatiṃ
tasmāt (1) jajñe svaraḥ snigdhaḥ putrastasya dadhīcinaḥ

21.40

tato viṃśatimaḥ kalpo niṣādaḥ parikīrttitaḥ
prajāpatistu taṃ dṛṣṭvā svayambhū prabhavaṃ tadā
virarāma prajāḥ sraṣṭuṃ niṣādastu tapo 'tapat

21.41

divyaṃ varṣasahasrantu nirāhāro jitendriyaḥ
tamuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ

21.42

ūrddhabāhuṃ tapoglānaṃ duḥkhitaṃ kṣutpipāsitaṃ
niṣīdetyabravīdenaṃ putraṃ śāntaṃ pitāmahaḥ
tasmānniṣādaḥ sambhūtaḥ svarastu sa niṣādavān

21.43

ekaviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaḥ pañcamo dvijāḥ
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca

21.44

brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ pañcaite brahmaṇaḥ samāḥ
taissvaryyavādibhiryuktairvāgbhiriṣṭo maheśvaraḥ

21.45

yasmātparigatairgītaḥ pañcabhistai rmahātmabhiḥ
svarastu pañcamaḥ snigdhaḥ tasmātkalpastu pañcamaḥ

21.46

dvāviṃśastu tathā kalpo vijñe yo meghavāhanaḥ
yatra viṣṇurmahābāhurmeghobhūtvā maheśvaraṃ
divyaṃ varṣasahasrantu avahat kṛttivāsasaṃ

21.47

tasya niśvasamānasya bhārākrāntasya vai mukhāt
nirjagāma mahākāyaḥ kālo lokaprakāśanaḥ
yassvayaṃ paṭhyate viprairviṣṇurvai kaśyapātmajaḥ

21.48

trayoviṃśatitamaḥ kalpo vijñeyaścintadastathā
prajāpatisutaḥ śrīmān citiśca mithunañca tau

21.49

dhyāyato brahmaṇaścaiva yasmāccintā samutthitā
tasmāttu cintakaḥ so vai kalpaḥ proktaḥ svayambhuvā

21.50

caturviṃśatimaścāpi hyākūtiḥ kalpa ucyate
ākṛtiśca tathā devī mithunaṃ sambabhūva ha

21.51

prajāḥ sṛṣṭuṃ tathākṛtiṃ yasmādāha prajāpatiḥ
tasmāt sa puruṣo jñeya ākṛtiḥ kalpasaṃjñitaḥ

21.52

pañcaviṃśatimaḥ kalpo vijñātiḥ parikīrttitaḥ
vijñātiśca tathā devī mithunaṃ saṃprasūyate

21.53

dhyāyataḥ putrakāmasya manasyadhyātmasaṃjñitaṃ
vijñātaṃ vai samāsena vijñātistu tataḥ smṛtaḥ

21.54

ṣaḍviṃśastu tataḥ kalpo mana ityabhidhīyate
devī ca śaṅkarī nāma mithunaṃ samprasūyate

21.55

prajā vai cintamānasya sraṣṭukāmasya vai tadā
yasmāt prajāsambhavāttutpannastu svayambhuvā
tasmāt prajāsambhavānādbhavanāsambhavaḥ smṛtaḥ

21.56

saptaviṃśatitamaḥ kalpo bhāvo vai kalpasaṃjñitaḥ
paurṇamāsī tathā devī mithunaṃ samapadyata

21.57

prajā vai sraṣṭukāmasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
dhyāyataḥstu paraṃ dhyānaṃ paramātmānamīśvaraṃ

21.58

agnistu maṇḍalībhūtvā raśmijālasamāhṛtaḥ
bhuvandivañca viṣṭabhya dīpyate sa mahāvapuḥ

21.56-2

tato varṣasahasrānte sampūrge jyotirmaṇḍale
āviṣṭaśa sahotpannamapaśyat sūryyamaṇḍalaṃ

21.60

yasmāddṛṣṭo bhūtānāṃ brahmaṇā parameṣṭhinā
dṛṣṭastu bhagavān devaḥ sūryyaḥ sampūryamaṇḍalaḥ

21.61

sarve yogāśca mantrāśca maṇḍalena sahotthitāḥ
yasmātkalpo hyayaṃ dṛṣṭastasmāttaṃ darśamucyate

21.62

yasmānmanasi sampūrṇo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
purā vai bhagavān somaḥ paurṇamāso tataḥ smṛtā

21.63

tasmāttu parvvaddarśe vai paurṇamāsañca yogibhiḥ
ubhayoḥ pakṣayorjyeṣṭhamātmano hitakāmyayā

21.64

darśañca paurṇamāsañca ye yajanti dvijātayaḥ
na teṣāṃ punarāvṛttirbrahmalokāt kadācana

21.65

yo'nāhitāgniḥ prayato vīrādhvānaṃ gatopi vā
samādhāya manastīvraṃ mantramuccārayecchunaiḥ

21.66

tvamagne rudro asuro maho divastvaṃ śardho mārutaṃ pṛkṣa īśiṣe
tvaṃ vātairaruṇairyāṣi pūṣā vidhattapāsino (1)
ityeva mantraṃ manasā samyaguccārayed dvijaḥ
agniṃ viśate yastu rudralokaṃ sa gacchati

21.67

somaścāgnistu bhagavān kālo rudra iti śrutiḥ
tasmādyaḥ praviśedagniṃ sa rudrānna nivarttate

21.68

aṣṭāviṃśatimaḥ kalpo vṛhadityabhisaṃjñitaḥ
brahmaṇaḥ putrakāmasya sraṣṭukāmasya vai prajāḥ
dhyāyamānasya manasā bṛhatsāma rathantaraṃ

21.66-2

yasmāttatra samutpanno bṛhat sarvvatomukhaḥ
tasmāttu bṛhataḥ kalpo vijñeyastattvacintakaiḥ

21.70

aṣṭāśītisahasrāṇāṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ
rathantarantu vijñeyaṃ paramaṃ sūryyamaṇḍalaṃ
tasmāddaṇḍantu vijñeyamabhedyaṃ sūryyamaṇḍalaṃ

21.71

yatsūryyamaṇḍalañcāpi bṛhatsāma tu bhidyate
bhittvā cainaṃ dvijā yānti yogātmāno dṛḍhavratāḥ
saṅghātamupanītāśca anye kalpā rathantare

21.72

ityetattu mayā proktaṃ citramadhyātmadarśanaṃ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kalpānāṃ vistaraṃ śubhaṃ

Linked texts (1)