Prakriyapada 26: atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 26
- Language
- Sanskrit
Contents
- 26.50 — 1 part
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
26.1
svarotpattiḥ
sūta uvāca | aho vismayanīyāni rahasyāni mahāmate
tvayoktāni yathātasvaṃ lokānugrahakāraṇāt
26.2
tatra vai saṃśayo mahyamavatāreṣu śūlinaḥ
kiṃ kāraṇaṃ mahādevaḥ kaliṃ prāpya sudāruṇaṃ
hitvā yugāni pūrvvāṇi avatāraṃ karoti vai
26.3
asminmanvantare caiva prāpte vaivasvate prabho
avatāraṃ kathañcakre etadicchāmi vedituṃ
26.4
na te'styaviditaṃ kiñcidiha loke paratra ca
bhaktānāmupadeśārthaṃ vinayāt pṛcchato mama
kathayasva mahāprājña yadi śrāvyaṃ mahāmataṃ
26.5
lomaśa uvāca (1) | evaṃ pṛṣṭo'tha bhagavān vāyurlokahite rataḥ
idamāha mahātejā vāyurlokanamasakṛtaḥ
26.6
etadguhyatamaṃ(2) loke yanmānvaṃ paripṛcchasi
tatsarvvaṃ śṛṇu gādheya ucyamānaṃ yathākramaṃ
26.7
purā hyekārṇave vṛtte divye varṣasahasrake
sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ
26.8
tasya cintayamānasya prādurbhūtaḥ kumārakaḥ
divyagandhaḥ sudhāpekṣī divyāṃ śrutimudīrayan
26.9
aśabdasparśarūpāntāmagandhāṃ rasavarjitāṃ
śrutiṃ hyudīrayan devī yāmavindaccaturmukhaḥ
26.10
tatastu dhyānasaṃyuktastapa āsthāya bhairavaṃ
cintayāmāsa manasā tritayaṃ ko'nvayaṃnviti
26.11
tasya cintayamānasya prādurbhūtaṃ tadakṣaraṃ
aśabdasparśarūpañca rasagandhavivarjjitaṃ
26.12
athottame sa lokeṣu sambhūtiñcāpi paśyati
dhyāyanvai sa tadā devamathainaṃ paśyate punaḥ
26.13
taṃ śvetamatha raktañca pītaṃ kṛṣṇaṃ tadā punaḥ
varṇasthaṃ tatra paśyeta na strī na ca napuṃsakaṃ
26.14
tatsarvvaṃ suciraṃ jñātvā cintayan hi tadakṣaraṃ
tasya cintayamānasya kaṇṭhāduttiṣṭhate'kṣaraḥ
26.15
ekamātro mahāghoṣaḥ śvetavarṇaḥ sunirmalaḥ
sa oṃkāro bhavedvedaḥ akṣaraṃ vai maheśvaraḥ
26.16
tataścintayamānasya tvakṣaraṃ vai svayambhuvaḥ
prādurbhūtantu raktantu sa devaḥ prathamaḥ smṛtaḥ
26.17
ṛgvedaṃ prathamaṃ tasya tvagnimīle purohitaṃ
etāṃ dṛṣṭvā ṛcaṃ brahmā cintayāmāsa vai punaḥ
tadakṣaraṃ mahātejāḥ kimetaditi lokakṛt
26.18
tasya cintayamānasya tasminnatha maheśvaraḥ
dvimātramakṣaraṃ jajñe īśitvena dvimātrikaṃ
26.16-2
tataḥ punardvimātrantu cintayāmāsa cākṣaraṃ
prādurbhūtañca raktāntāt svedane gṛhya sā yajuḥ
26.20
iṣe tvojjetvā vāyavaḥ stha devo vaḥ savitā punaḥ
ṛgveda ekamātrastu dvimātrantu yajuḥ smṛtaṃ
26.21
tato vedaṃ dvimātrantu dṛṣṭvā caiva tadakṣaraṃ
dvimātraṃ cintayan brahmā tvakṣaraṃ punarīśvaraḥ
26.22
tasya cintayamānasya coṅkāraḥ sambabhūva ha
tatastadakṣaraṃ brahmā oṃkāraṃ samacintayat
26.23
athāpaśyattataḥ pītāmṛcañcaiva samutthitām
agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye
26.24
tatastu sa mahātejā dṛṣṭvā vedānupasthitān
cintayitvā ca bhagavāṃstrisandhyaṃ yattrirakṣaraṃ
trivarṇaṃ yat triṣavaṇamoṅkāraṃ brahmasañjitaṃ
26.25
tataścaiva trisaṃyogāt trivarṇantu tadakṣaraṃ
lakṣyālakṣyapradṛṣṭyañca sahitaṃ tridivaṃ trikaṃ
26.26
trimātranttripadañcaiva triyogañcaiva śāśvataṃ
tasmāttadakṣaraṃ brahmā cintayāmāsa vai prabhuḥ
26.27
tasmāttadakṣaraṃ so'tha brahma rūpaṃ svayambhavaḥ
caturddaśamukhaṃ devaṃ paśyate dīptatejasaṃ
tamoṅkāraṃ sa kṛtvādau vijñeyaḥ sa svayambhūvaḥ
26.28
caturmukhamukhāttasmādajāyanta caturddaśa
nānāvarṇāḥ svarā divyamādyantañca tadakṣaraṃ
tasmāt niṣpaṣṭivarṇā vai akāraprabhavāḥ smṛtāḥ
26.26-2
tataḥ sādhāraṇārthāya varṇānāntu svayambhuvaḥ
akārarūpa ādau tu sthitaḥ sa pañcamaḥ svaraḥ
26.30
tatastebhyaḥ svarebhyastu caturddaśa mahāmukhāḥ
manavaḥ samprasūyante divyā manvantare svarāḥ
26.31
caturddaśamukho yaśca akāro brahmasaṃjñitaḥ
brahmakalpaḥ samākhyātaḥ sarvavarṇaḥ prajāpatiḥ
26.32
mukhāt prathamāttasya manuḥ svāyambhuvaḥ smṛtaḥ
akārastu sa vijñeyaḥ śvetavarṇaḥ svayambhuva'
26.33
dvitīyāttu mukhāttasya ākāro vai mukhaḥ smṛtaḥ
nāmnā svarociṣo nāma varṇaḥ pāṇḍura ucyate
26.34
tṛtīyāttu mukhāttasya ikārī yajuṣāṃ varaḥ
yajurmayaḥ sa cādityo yajurvedo yataḥ smṛtaḥ
26.35
īkāraḥ sa anujñeyo raktavarṇaḥ pratāpavān
tataḥ kṣatraṃ pravṛttaṃ ta tasmādraktastu kṣatriyaḥ
26.36
caturthāttu mukhāttasya ukāraḥ svara ucyate
varṇatastu smṛtastāmraḥ sa manustāmasaḥ smṛtaḥ
26.37
pañcamāttu mukhāttasya ūkāro nāma jāyate
pītako varṇataścaiva manuścāpi cariṣṇavaḥ
26.38
tataḥ ṣaṣṭhānmukhāttasya ḷkāraḥ kapilaḥ smṛtaḥ
variṣṭhaśca tataḥ ṣaṣṭho vijayaḥ sa mahātapāḥ
26.36-2
saptamāttu mukhāttasya tato vaivasvato manuḥ
ṛkāraśca svarastatra varṇataḥ kṛṣṇa ucyate
26.40
aṣṭamāttu mukhāttasya ṛkāraḥ śyāmavarṇataḥ
śyāmāttarasavarṇena tataḥ sāvarṇi rucyate
26.41
mukhāttu navamāttasya lṛkāro navamaḥ smṛtaḥ
dhūmro vai varṇataścāpi dhūmrasya manurucyate
26.42
daśamāttu mukhāttasya lṝkāraḥ prabhurucyate
samaścaiva savarṇaśca babhau sāvar ṇiko manuḥ
26.43
mukhādekādaśāttasya ekāro manurucyate
piṅgalo varṇataścaiva piṅgalo varṇa ucyate
26.44
dvādaśāttu mukhāttasya aikāro nāma ucyate
piṅgalo bhasmavarṇābhaḥ piṅgalo manurucyate
26.45
trayodaśānmukhāttasya okāro varṇa ucyate
pañcavarṇasamāyukta okāro varṇa uttamaḥ
26.46
caturddaśamukhāttasya aukāro varṇa ucyate
karburo varṇataścaiva manuḥ sāvarṇi rucyate
26.47
ityete manavaścaiva svarā varṇāśca kalpataḥ
vijñeyā hi yathātattvaṃ svarato varṇatastathā
26.48
parasparasavarṇāśca svarā yasmād vṛtā hi vai
tasmātteṣāṃ savarṇatvādanvayastu prakīrtitaḥ
26.49
savarṇāḥ sadṛśāścaiva yasmājjātāstu kalpajāḥ
tasmāt prajānāṃ loke'smin savarṇāḥ sarvasandhayaḥ
26.50
bhaviṣyanti yathāśailaṃ varṇāśca nyāyato'rthataḥ
abhyāsātsambadhaścaiva tasmājjñeyāḥ svarā iti
26.50.p1
iti śrīmadmahāpurāṇe vāyuprokte svarotpattirnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit