Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 26: atha ṣaḍ‌viṃśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 26

Language
Sanskrit

Contents

atha ṣaḍ‌viṃśo'dhyāyaḥ

26.1

svarotpattiḥ
sūta uvāca | aho vismayanīyāni rahasyāni mahāmate
tvayoktāni yathātasvaṃ lokānugrahakāraṇāt

26.2

tatra vai saṃśayo mahyamavatāreṣu śūlinaḥ
kiṃ kāraṇaṃ mahādevaḥ kaliṃ prāpya sudāruṇaṃ
hitvā yugāni pūrvvāṇi avatāraṃ karoti vai

26.3

asminmanvantare caiva prāpte vaivasvate prabho
avatāraṃ kathañcakre etadicchāmi vedituṃ

26.4

na te'styaviditaṃ kiñcidiha loke paratra ca
bhaktānāmupadeśārthaṃ vinayāt pṛcchato mama
kathayasva mahāprājña yadi śrāvyaṃ mahāmataṃ

26.5

lomaśa uvāca (1) | evaṃ pṛṣṭo'tha bhagavān vāyurlokahite rataḥ
idamāha mahātejā vāyurlokanamasakṛtaḥ

26.6

etadguhyatamaṃ(2) loke yanmānvaṃ paripṛcchasi
tatsarvvaṃ śṛṇu gādheya ucyamānaṃ yathākramaṃ

26.7

purā hyekārṇave vṛtte divye varṣasahasrake
sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ

26.8

tasya cintayamānasya prādurbhūtaḥ kumārakaḥ
divyagandhaḥ sudhāpekṣī divyāṃ śrutimudīrayan

26.9

aśabdasparśarūpāntāmagandhāṃ rasavarjitāṃ
śrutiṃ hyudīrayan devī yāmavindaccaturmukhaḥ

26.10

tatastu dhyānasaṃyuktastapa āsthāya bhairavaṃ
cintayāmāsa manasā tritayaṃ ko'nvayaṃnviti

26.11

tasya cintayamānasya prādurbhūtaṃ tadakṣaraṃ
aśabdasparśarūpañca rasagandhavivarjjitaṃ

26.12

athottame sa lokeṣu sambhūtiñcāpi paśyati
dhyāyanvai sa tadā devamathainaṃ paśyate punaḥ

26.13

taṃ śvetamatha raktañca pītaṃ kṛṣṇaṃ tadā punaḥ
varṇasthaṃ tatra paśyeta na strī na ca napuṃsakaṃ

26.14

tatsarvvaṃ suciraṃ jñātvā cintayan hi tadakṣaraṃ
tasya cintayamānasya kaṇṭhāduttiṣṭhate'kṣaraḥ

26.15

ekamātro mahāghoṣaḥ śvetavarṇaḥ sunirmalaḥ
sa oṃkāro bhavedvedaḥ akṣaraṃ vai maheśvaraḥ

26.16

tataścintayamānasya tvakṣaraṃ vai svayambhuvaḥ
prādurbhūtantu raktantu sa devaḥ prathamaḥ smṛtaḥ

26.17

ṛgvedaṃ prathamaṃ tasya tvagnimīle purohitaṃ
etāṃ dṛṣṭvā ṛcaṃ brahmā cintayāmāsa vai punaḥ
tadakṣaraṃ mahātejāḥ kimetaditi lokakṛt

26.18

tasya cintayamānasya tasminnatha maheśvaraḥ
dvimātramakṣaraṃ jajñe īśitvena dvimātrikaṃ

26.16-2

tataḥ punardvimātrantu cintayāmāsa cākṣaraṃ
prādurbhūtañca raktāntāt svedane gṛhya sā yajuḥ

26.20

iṣe tvojjetvā vāyavaḥ stha devo vaḥ savitā punaḥ
ṛgveda ekamātrastu dvimātrantu yajuḥ smṛtaṃ

26.21

tato vedaṃ dvimātrantu dṛṣṭvā caiva tadakṣaraṃ
dvimātraṃ cintayan brahmā tvakṣaraṃ punarīśvaraḥ

26.22

tasya cintayamānasya coṅkāraḥ sambabhūva ha
tatastadakṣaraṃ brahmā oṃkāraṃ samacintayat

26.23

athāpaśyattataḥ pītāmṛcañcaiva samutthitām
agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye

26.24

tatastu sa mahātejā dṛṣṭvā vedānupasthitān
cintayitvā ca bhagavāṃstrisandhyaṃ yattrirakṣaraṃ
trivarṇaṃ yat triṣavaṇamoṅkāraṃ brahmasañjitaṃ

26.25

tataścaiva trisaṃyogāt trivarṇantu tadakṣaraṃ
lakṣyālakṣyapradṛṣṭyañca sahitaṃ tridivaṃ trikaṃ

26.26

trimātranttripadañcaiva triyogañcaiva śāśvataṃ
tasmāttadakṣaraṃ brahmā cintayāmāsa vai prabhuḥ

26.27

tasmāttadakṣaraṃ so'tha brahma rūpaṃ svayambhavaḥ
caturddaśamukhaṃ devaṃ paśyate dīptatejasaṃ
tamoṅkāraṃ sa kṛtvādau vijñeyaḥ sa svayambhūvaḥ

26.28

caturmukhamukhāttasmādajāyanta caturddaśa
nānāvarṇāḥ svarā divyamādyantañca tadakṣaraṃ
tasmāt niṣpaṣṭivarṇā vai akāraprabhavāḥ smṛtāḥ

26.26-2

tataḥ sādhāraṇārthāya varṇānāntu svayambhuvaḥ
akārarūpa ādau tu sthitaḥ sa pañcamaḥ svaraḥ

26.30

tatastebhyaḥ svarebhyastu caturddaśa mahāmukhāḥ
manavaḥ samprasūyante divyā manvantare svarāḥ

26.31

caturddaśamukho yaśca akāro brahmasaṃjñitaḥ
brahmakalpaḥ samākhyātaḥ sarvavarṇaḥ prajāpatiḥ

26.32

mukhāt prathamāttasya manuḥ svāyambhuvaḥ smṛtaḥ
akārastu sa vijñeyaḥ śvetavarṇaḥ svayambhuva'

26.33

dvitīyāttu mukhāttasya ākāro vai mukhaḥ smṛtaḥ
nāmnā svarociṣo nāma varṇaḥ pāṇḍura ucyate

26.34

tṛtīyāttu mukhāttasya ikārī yajuṣāṃ varaḥ
yajurmayaḥ sa cādityo yajurvedo yataḥ smṛtaḥ

26.35

īkāraḥ sa anujñeyo raktavarṇaḥ pratāpavān
tataḥ kṣatraṃ pravṛttaṃ ta tasmādraktastu kṣatriyaḥ

26.36

caturthāttu mukhāttasya ukāraḥ svara ucyate
varṇatastu smṛtastāmraḥ sa manustāmasaḥ smṛtaḥ

26.37

pañcamāttu mukhāttasya ūkāro nāma jāyate
pītako varṇataścaiva manuścāpi cariṣṇavaḥ

26.38

tataḥ ṣaṣṭhānmukhāttasya ḷkāraḥ kapilaḥ smṛtaḥ
variṣṭhaśca tataḥ ṣaṣṭho vijayaḥ sa mahātapāḥ

26.36-2

saptamāttu mukhāttasya tato vaivasvato manuḥ
ṛkāraśca svarastatra varṇataḥ kṛṣṇa ucyate

26.40

aṣṭamāttu mukhāttasya ṛkāraḥ śyāmavarṇataḥ
śyāmāttarasavarṇena tataḥ sāvarṇi rucyate

26.41

mukhāttu navamāttasya lṛkāro navamaḥ smṛtaḥ
dhūmro vai varṇataścāpi dhūmrasya manurucyate

26.42

daśamāttu mukhāttasya lṝkāraḥ prabhurucyate
samaścaiva savarṇaśca babhau sāvar ṇiko manuḥ

26.43

mukhādekādaśāttasya ekāro manurucyate
piṅgalo varṇataścaiva piṅgalo varṇa ucyate

26.44

dvādaśāttu mukhāttasya aikāro nāma ucyate
piṅgalo bhasmavarṇābhaḥ piṅgalo manurucyate

26.45

trayodaśānmukhāttasya okāro varṇa ucyate
pañcavarṇasamāyukta okāro varṇa uttamaḥ

26.46

caturddaśamukhāttasya aukāro varṇa ucyate
karburo varṇataścaiva manuḥ sāvarṇi rucyate

26.47

ityete manavaścaiva svarā varṇāśca kalpataḥ
vijñeyā hi yathātattvaṃ svarato varṇatastathā

26.48

parasparasavarṇāśca svarā yasmād vṛtā hi vai
tasmātteṣāṃ savarṇatvādanvayastu prakīrtitaḥ

26.49

savarṇāḥ sadṛśāścaiva yasmājjātāstu kalpajāḥ
tasmāt prajānāṃ loke'smin savarṇāḥ sarvasandhayaḥ

26.50

bhaviṣyanti yathāśailaṃ varṇāśca nyāyato'rthataḥ
abhyāsātsambadhaścaiva tasmājjñeyāḥ svarā iti

26.50.p1

iti śrīmadmahāpurāṇe vāyuprokte svarotpattirnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

Linked texts (1)