Prakriyapada 32
Prakriyāpāda 32
- Language
- Sanskrit
32.1
vāyuruvāca | ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi praṇavasya viniścayaṃ
oṃkāramakṣaraṃ brahma trivarṇañcāditaḥ smṛtaṃ
32.2
yo yo yasya yathā varṇo vihito devatāstathā
ṛco yajūṃṣi sāmāni. vāyuragnistathā jalaṃ
32.3
tasmāttu akṣarādeva punaranye prajajñire
caturddaśa mahātmāno devānāṃ ye tu daivatāḥ
32.4
teṣu sarvagataścaiva sarvagaḥ sarvayogavit
anugrahāya lokānāmādimadhyānta ucyate
32.5
saptarṣayastathendrā ye devāśca pitṛbhiḥ saha
akṣarānniḥsṛtāḥ sarve devadevānmaheśvarāt
32.6
ihāmutra hitārthāya vadanti paramaṃ padaṃ
pūrvameva mayoktaste kālastu yugasaṃjñitaḥ
32.7
kṛtaṃ tretā dvāparañca yugādiḥ kalinā saha
parivarttamānestaireva bhramamāṇeṣu cakravat
32.8
devatāstu tadodvignāḥ kālasya vaśamāgatāḥ
na śaknuvanti tanmānaṃ saṃsthāpayitumātmanā
32.6-2
tadā te vāgyatā bhūtvā ādau manvantarasya vai
ṛṣayaścaiva devāśca indraścaiva mahātapāḥ(1)
32.10
samādhāya manastīvraṃ sahasraṃ parivatsarān
prapannāste mahādevaṃ bhītāḥ kālasya vai tadā
32.11
ayaṃ hi kālo deveśaścaturmūtti̍ścaturmukhaḥ
ko'sya vidyānmahādeva agādhasya maheśvara
32.12
atha dṛṣṭvā mahādevastantu kālañcaturmukha
na bhetavyamiti prāha ko vaḥ kāmaḥ pradīyatāṃ
32.13
tatkariṣyāmyahaṃ sarvvaṃ na vṛthāyaṃ pariśramaḥ
uvāca devo bhagavān svayaṅkālaḥ sudurjayaḥ
32.14
yadetasya mukhaṃ śvetaṃ caturjihvaṃ hi lacyate
etat kṛtayugaṃ nāma tasya kālasya vai mukhaṃ
asau devaḥ suraśreṣṭho brahmā vaivakhato mukhaḥ
32.15
yadetadraktavarṇābhaṃ tṛtīyaṃ vaḥ smṛtaṃ mayā
trijihnaṃ (1) lelihānantu etat tretāyugaṃ dvijāḥ
32.16
atra yajñapravṛttistu jāyate hi maheśvarāt
tato'tra ijyate yajñastisro jihvāstrayo'gnayaḥ
dṛṣṭvā caivāgnayo viprāḥ kālajihvā pravarttate
32.17
yadetaddai mukhaṃ bhīmaṃ dvijihvaṃ raktapiṅgalam
dvipādo'tra bhaviṣyāmi dvāparaṃ nāma tadyugaṃ
32.18
yadetat kṛṣṇavarṇābhanturīyaṃ raktalocanaṃ
ekajihvaṃ pṛthu śyāmaṃ lelihānaṃ punaḥ punaḥ
32.19
tataḥ kaliyugaṃ ghoraṃ sarvvalokabhayaṅkaraṃ
kalpasya tu mukhaṃ hyetaccaturthaṃ nāma bhīṣaṇaṃ
32.20
na sukhaṃ nāpi nirvāṇaṃ tasmin bhavati vai yuge
kālagrastā prajā cāpi yuge tasmin bhaviṣyati
32.21
brahmā kṛtayuge pūjyastre tāyāṃ yajña ucyate
dvāpare pūjyate viṣṇurahañca ṣyacaturṣvapi
32.22
brahmā viṣṇuśca yajñaśca kālasyaiva kalāstrayaḥ
sarvveṣveva hi kāleṣu caturmūttirmaheśvaraḥ
32.23
ahaṃ jano janayitā vaḥ kālaḥ kālapravarttakaḥ
yugakarttā tathā caiva paraṃ paraparāyaṇaḥ
32.24
tasmāt kaliyugaṃ prāpya lokānāṃ hitakāraṇāt
abhayārthañca devānāmubhayorlokayorapi
32.25
tadā bhavyaśca pūjyaśca bhaviṣyāmi surottamāḥ
tasmādbhayaṃ na kāryyañca kaliṃ prāpya mahaujasaḥ
32.26
evamuktāstataḥ sarvā devatā ṛṣibhiḥ saha
praṇamya śirasā devaṃ punarūcurjagatpatiṃ
32.27
devarṣaya ūcuḥ| mahātejā mahākāyo mahāvīryyo mahādyutiḥ
bhīṣaṇaḥ sarvabhūtānāṃ kathaṃ kālaścaturmukhaḥ
32.28
mahādeva uvāca| eṣa kālaścaturmūttiścaturdaṃṣṭraśca turmukhaḥ
lokasaṃrakṣaṇārthāya atikrāmati sarvaśaḥ
32.29
nāsādhyaṃ vidyate cāsya sarvasmin sacarācare
kālaḥ sṛjati bhūtāni punaḥ saṃharati kramāt
32.30
sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacidvaśe
tasmātta sarvabhūtāni kālaḥ kalayate sadā
32.31
vikramasya padānyasya pūrvoktānyekasaptatiḥ
tāni manvantarāṇīha parivṛttayugakramāt
32.32
ekaṃ padaṃ parikramya padānāmekasaptatiḥ
yadā kālaḥ prakramate tadā manvantarakṣayaḥ
32.33
evamuktvā tu bhagavān devarṣipitṛdānavān
namaskṛtaśca taiḥ sarvaistatraivāntaradhīyata
32.34
evaṃ sa kāle bhagavān devarṣipiṭadānavān
punaḥ punaḥ saṃharate sṛjate ca punaḥ punaḥ
32.35
ato manvantare caiva devarṣipitṛdānavaiḥ
pūjyate bhagavānīśo bhayāt kālasya tasya vai
32.36
tasmāt sarvvaprayatnena kalau kuryyāttapo dvijaḥ
prapannasya mahādevaṃ tasya puṇyaphalaṃ mahat
tasmāddevā divaṅgatvā avatīryya ca bhūtale
32.37
ṛṣayaścaiva devāśca kalimprāpya sudāruṇaṃ
tapa icchanti bhūyiṣṭhaṃ karttuṃ dharmmaparāyaṇāḥ
avatārān kaliṃ prāpya karoti ca punaḥ punaḥ
32.38
evaṃ kālāntare sarvve ye'tītā vai sahastraśaḥ
vaivasvate'ntare tasmin devarājarṣayastathā
32.36-2
devāpiḥ pauravo rājā manuścekṣvākuvaṃśajāḥ
mahāyogabalopetāḥ kālāntaramupāsate
32.40
kṣīṇe kaliyuge tasmin tiṣye tretāyuge kṛte
saptarṣibhiścaiva sārddhaṃ bhāvye tretāyuge punaḥ
gotrāṇāṃ kṣatriyāṇāñca bhaviṣyāste prakīrttitāḥ
32.41
dvāparānte pratiṣṭhante catriyā ṛṣibhiḥ saha
kṛte cetāyuge caiva tathā cauṇe ca dvāpare
narāḥ pātakino ye vai varttante te kalau smṛtāḥ
32.42
manvantarāṇāṃ saptānāṃ sāntānāthī śrutiḥ smṛtiḥ
evameteṣu sarvveṣu yugacayakramastathā
32.43
parasparaṃ yugānāñca brahmakṣatrasya codbhavaḥ
yathā vai prakṛtistebhyaḥ pravṛttānāṃ yathākṣayaṃ
32.44
jāmadagnena rāmeṇa kṣatre niravaśeṣite
kriyante kulaṭāḥ sarvvāḥ catriyairvasudhādhipaiḥ
divaṅgatānahantubhyaṃ kīrttayiṣye nibodhata
32.45
air̤amikṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣate
rājānaḥ śroṇivaṃśāstu tathā'nye kṣatriyā bhuvi
32.46
aiḍavaṃśe'tha sambhūtā yathā cekṣvākavo nṛpāḥ
tebhya eva śataṃ pūrṇaṃ kulānāmabhiṣecitaṃ
32.47
tāvadeva tu bhojānāṃ vistaro dviguṇaḥ smṛtaḥ
bhojantu viśataṃ catra caturddhā tadyathādiśaṃ
32.48
teṣvatītāstu rājāno bruvatastānnibodhata
śataṃ vai prativindhyānāṃ haihayānāṃ tathā śataṃ
32.49
dhārttarāṣṭrāstvekaśataṃ aśītirjanamejayāḥ
śataṃ vai brahmadattānāṃ kulānāṃ vīryyiṇāṃ śataṃ
32.50
tataḥ śatantu paulānāṃ śataṃ kāśikuśādayaḥ
tathā'paraṃ sahasrantu ye'tītāḥ śaśavindavaḥ
ijānāste'śvamedhaistu sarve niyatadakṣiṇaiḥ
32.51
evaṃ saṃkṣepataḥ proktā na śakyā vistareṇa tu
vaktuṃ rājarṣayaḥ kṛtsnā ye'tītāstairyugaiḥ saha
32.52
ete yayātivaṃśasya babhūvurvaṃśavarddhanāḥ
kīrtitāḥ dyutimantaste ye lokān dhārayanti vai(1)
32.53
labhante ca varānpañca durlabhān brahmalaukikān
āyuḥ putrā dhanaṅkīrtiraiśvaryyaṃ bhūtireva ca
32.54
dhāraṇācchravaṇāccaiva pañcavargasya dhīmatāṃ
tathoktā laukikāścaiva brahmalokaṃ vrajanti vai
32.55
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāñca kṛtaṃ yugaṃ
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
32.56
kṛte vai prakriyāpādaścatuḥsāhasra ucyate
tasmāccatuḥśataṃ sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
32.57
tretādīni sahasrāṇi saṃkhyayā munibhiḥ saha
tasyāpi triśatī sandhyā sandhyāṃśastriśataḥ smṛtaḥ
32.58
anuṣaṅgapādastretāyāstrisāhasrastu saṃkhyayā
dvāpare dve sahasre tu varṣāṇāṃ samyakkorttitaṃ
32.56-2
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśo dviśatastathā
upodghātastṛtīyastu dvāpare pāda ucyate
32.60
kaliṃ varṣasahasrantu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
tasyāpi śatikā sandhyā sandhyāṃśaḥ śatameva ca
32.61
saṃhārapādaḥ saṃkhyātaścaturtho vai kalau yuge
sasandhyāni sahāṃśāni catvāri tu yugāni vai
32.62
etat dvādaśasāhasraṃ caturyugamiti smṛtaṃ
evaṃ pādaiḥ sahasrāṇi ślokānāṃ pañca pañca ca
32.63
sandhyāsandhyāṃśakaireva dve sahasre tathā'pare
evaṃ dvādaśasāhasraṃ purāṇaṃ kavayo viduḥ
32.64
yathā vedaścatuṣpādaścatuṣpādaṃ tathā yugaṃ
yathā yugañcatuṣpādaṃ vidhātrā vihitaṃ svayaṃ
catuṣpādaṃ surāṇāmtu brahmaṇā vihitaṃ purā
Linked texts (5)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vulgate — Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit