Prakriyapada 4: atha caturtho'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 4
- Language
- Sanskrit
atha caturtho'dhyāyaḥ
4.1
sṛṣṭiprakaraṇaṃ
ṛṣayastu tataḥ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ
pratyucuste tataḥ sarvve sūtaṃ paryyākulekṣaṇāḥ
4.2
bhavān vai vaṃśakuśalo vyāsāt pratyakṣadarśanaḥ
tasmāttvaṃ bhavanaṃ kṛtsnaṃ lokasyāmuṣya varṇaya
4.3
yasya yasyānvayā ye ye tāṃstānicchāma vedituṃ
teṣāṃ pūrvvarṣisṛṣṭiśca vicitvāntāṃ prajāpateḥ
4.4
asakṛtparipṛṣṭastairmmahātmā lomaharṣaṇaḥ
vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ
4.5
lomaharṣaṇa uvāca
śṛṇudhvaitāṃ kathāṃ divyāṃ ślakṣṇāṃ pāpapraṇāśinīṃ
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisammatāṃ
4.6
yaścemāmdhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ
śrāvayeccāpi viprebhyo yatibhyaśca viśeṣataḥ
4.7
śuciḥ parvvasu yuktātmā tīrtheṣvāyataneṣu ca
dīrghamāyuravāpnoti sa purāṇānukīrttanāt
svavaṃśadhāranaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate
4.8
.
vistārāvayavaṃ hyeṣāṃ yathāśabdaṃ yathāśrutaṃ
kīrtyamānaṃ nibodhadhvaṃ sarvveṣāṃ kīrttivarddhanaṃ
4.6-2
dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyamāyurvivarddhanaṃ
kīrttanaṃ sthirakīrttīnāṃ sarvveṣāṃ puṇyakāriṇāṃ
4.10
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca
vaṃśyānucaritañceti purāṇaṃ pañcalakṣaṇaṃ
4.11
kalpebhyo'pi hi yaḥ kalpaḥ śucibhyo niyataḥ śuciḥ
purāṇaṃ sampravakṣyāmi mārutaṃ vedasammitaṃ
4.12
prabodhaḥ pralayaścaiva sthitirutpattireva ca
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathyavastuparigrahaḥ
4.13
upodghāto'nuṣaṅgaśca upasaṃhāra eva ca
dharmmo yaśasyamāyuṣyaṃ sarvvapāpapraṇāśanaṃ
4.14
evaṃ hi pādāścatvāraḥ samāsāt kīrttitā mayā
vakṣyāmyetānpunastāṃstu vistareṇa yathākramaṃ
4.15
tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca
antāya prathamāyaiva viśiṣṭāya prajātmane
brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtyā svayambhuve
4.16
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvvarūpyaṃ salakṣaṇaṃ
pañcapramāṇaṃ ṣaṭsthitaṃ puruṣādhiṣṭhitaṃ nutaṃ
asaṃśayāt pravakṣyāmi bhūtamargamanuttamaṃ
4.17
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattu nityaṃ sadasadātmakaṃ
pradhānaṃ prakṛtiñcaiva yamāhustattvacintakāḥ
4.18
gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjjitaṃ
ajñātaṃ dhruvamakṣayaṃ nityaṃ svātmanyavasthitaṃ
4.16-2
jagadyoniṃ mahadbhūtaṃ paraṃ brahma sanātanaṃ
vigrahaṃ sarvvabhūtānāmavyaktāmabhavatkila
4.20
anādyantamajaṃ sūkṣmantriguṇaṃ prabhavāvyayaṃ
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāye samavarttata
4.21
tasyātmanā sarvvamidaṃ vyāptamāsīttamomayaṃ
guṇasāmye tadā tasmin guṇabhāve tamomaye
4.22
sargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai
guṇabhāvādvādyamāno mahān prādurbabhūva ha
4.23
sūkṣmeṇa mahatā so'tha avyaktena samāvṛtaḥ
satvodrikto mahānagre satvamātraprakāśakam
manī mahāṃśca vijñeyo manastatkāraṇaṃ smṛtaṃ
4.24
liṅgamātrasamutpannaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ
dharmmādīnāntu rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ
mahāṃstu sṛṣṭiṃ kurute nodyamānaḥ sisṛkṣayā
4.25
mano mahānmatirbrahmā pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvit tripuraṃ cocyate budhaiḥ
4.26
manute sarvvabhūtānāṃ yasmācceṣṭāphalaṃ vibhuḥ
saukṣmatvena vivṛddhānāṃ tena tanmana ucyate
4.27
tattvānāmanrajo yasmānmhāṃśca parimāṇataḥ
śeṣebhyo'pi guṇebhyo'sau(1) mahāniti tataḥ smṛtaḥ
4.28
vibhartti mānaṃ manuta vibhāgaṃ manyate'pi ca
puruṣo bhogasambandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ
4.29
bṛhattvādṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ saṃlilāśrayāt
yasmādbṛṃhayate bhāvān brahmā tena nirucyate
4.30
āpūrayitvā yasmācca kṛtsnāndehānanugrahaiḥ
tatvabhāvāṃśca niyatān tena pūriti cocyate
4.31
budhyate puruṣaścātra sarvvabhāvān hitāhitān
yasmādbodhayate caiva tena buddhinirucyate
4.32
khyātiḥ pratyupabhogaśca yasmāt saṃvarttate tataḥ
bhogasya jñānaniṣṭhatvāttena khyātiriti smṛtaḥ
4.33
khyāyate tadguṇairvāpi nāmādibhiranekaṇaḥ
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate
4.34
sākṣāt sarvvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ
tasmājjātā yahāccaiva prajñā tena sa ucyate
4.35
jñānādīni ca rūpāṇi ṛtukarmmaphalāni ca
cinoti yasmādbhogāṃrthantenāsau citirucyate
4.36
varttamānānyatītāni tathā cānāgatānyapi
smarate sarvvakāryāṇi taināsau smṛtirucyate
4.37
kṛtsnañca vindate jñānaṃ tasmānmāhātmāmucyate
tasmādvidervindeścaiva saṃvidityābhidhīyate
4.38
vidyate sa ca sarvvasmin sarvvantasmiṃśca vidyate
tasmātsaṃviditi prokto mahānvai buddhimattaraiḥ
4.39
jñānāttu jñānamityāha bhagavān jñānasannidhiḥ
dṛndvānāṃ vipurobhāvādvipuraṃ procyate budhaiḥ
4.40
saṃrvvajñatvācca lokānāmavaśyañca tatheśvaraḥ
bṛhatvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhava ucyate
4.41
kṣatrakṣetrajñavijñānādekatvācca sa kaḥ smṛtaḥ
yasmātpuryyanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate
notpāditatvāt pūrvvatvāt svayaṃbhūriti cocyate
4.42
paryyāyavācakaiḥ śabdaistattvamādyamanuttamam
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñairevaṃ sadbhāvacintakaiḥ
4.43
mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā
saṅkalpo'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam
4.44
dhamrmādīni ca rūpāṇi lokatatvārthahetavaḥ
triguṇastu sa vijñeyaḥ satva rājasatāmasaḥ
4.45
triguṇādrajasodriktādahaṅkārastato'bhavat
mahatācāvṛtaḥ sargo bhūtādivikṛtastu saḥ
4.46
tasmācca tamasodriktādahaṅkārādajāyata
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ
4.47
ākāśaṃ suṣiraṃ tasmādudriktaṃ śabdalakṣaṇaṃ
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiśvāvṛṇot punaḥ
4.48
śabdamātrantadākāśaṃ sparśamātraṃ sasarja ha
bhūtādistu vikurvvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha
4.46-2
balavān jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāvṛṇot
4.50
rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātrābhirāśṛṇot
āpo rasān vikurvvantyo gandhamātraṃ sasarjire
4.51
saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇaḥ smṛtaḥ
rasamātrantu tattauyaṃ gandhamātraṃ samāvṛṇot
4.52
tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataḥ smṛtāḥ
aśāntaghoramūḍhatvādaviśeṣāstataḥ punaḥ
4.53
bhūtatanmātrasargo'yaṃ vijñeyastu parasparāt
vaikārikādahaṅkārātsatvodriktāttu sātvikāt
vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsampravarttate
4.54
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇyapi
sādhakānīndriyāṇi syurhevā vaikārikā daśa
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ
4.55
śrotrantvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate
4.56
pādau pāyurupasthaśca hastau vāgdaśamī bhavet
gatirvisargo hyānandaḥ śilpa vākyañca karma ca
4.57
ākāśaṃ śabdamātrañca sparśamātraṃ samāviśet
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako'bhavat
4.58
rūpantathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau
triguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān
4.59
saśabdasparśarūpañca rasamātraṃ samāviśat
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ
4.60
saśabdasparśarūpeṣu gandhasteṣu samāviśat !
saṃyuktā gandhamātreṇa ācinvanti mahīmimāṃ
tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlabhūteṣu dṛśyate
4.61
śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam
4.62
bhūmerantaskhidaṃ sarvvaṃ lokālokaghanāvṛtam
viśeṣā indriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ
4.63
guṇaṃ pūrvvasya pūrvvasya prāpnuvantyuttarottaram
teṣāṃ yāvacca yadyacca tattattāvadguṇaṃ smṛtam
4.64
upalabhya śucergarbhaṃ keciddāhyoranaipuṇāt
pṛthivyāmiva tadvidyādrdhrvāṃ vāyośca saṃśrayāt
4.65
ete sapta mahāvīryyā nānābhūtāḥ pṛthak pṛthak
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasaṃhāmya kṛtsnaśaḥ
te sametya mahātmāno hyanyonyasyaiva saṃśrayāt
4.66
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca
mahadādyo viśeṣāntā aṇḍamutpādayanti te
4.67
ekakāla samutpannaṃ jalavuhudavacca tat
viśeṣebhyo'ṇḍamabhavat vṛhattadudakañca yat
tattasmin kāryyakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇastadā
4.68
prākṛte'ṇḍe vibuddhe san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate
4.66-2
ādikarttā ca bhūtānāṃ brahmā'gre samavarttata
hiraṇyagarbhaḥ so'ye'smin prādubhūṃtaścaturmukhaḥ
sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
4.70
karaṇaiḥ saha sṛjyante pratyāhāre tyajanti ca
bhajante ca punaddehānsamāhārasandhiṣu(1)
4.71
hiranmayastu yo merustasyolbaṃ tanmahātmanaḥ
garbhodakaṃ samudrāṃśca jarāyuścolbi parvvatāḥ
4.72
tasminraṇḍe tvime lokā antarbhūtāstu sapta vai
saptadvīpā ca pṛthvīyaṃ samudraiḥ saha saptabhiḥ
4.73
parvva taiḥ sumahadbhiñca nadībhiśca sahasraśaḥ
antastasmiṃ stvime lokā antarviśvamidañjagat
4.74
candrādityo sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā
lokālokañca yatkiñciccāṇḍe tasmin samarpitam
4.75
adbhirdaśaguṇāṃbhistu vāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam
āpo daśaguṇā hyevantejasā vāhyato vṛtāḥ(1)
4.76
tejodaśaguṇenaiva vāhyato vāyunā hṛtam
vāyordaśaguṇenaiva vāhyato nabhasā vṛtaṃ
4.77
ākāśena vṛto vāyuḥ khañca bhūtādinā vṛtam
bhūtādirmahatā cāpi avyaktena vṛtto mahān
etairāvaraṇeraṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam
4.78
etāścāvṛtya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ
prasargakāle sthitvā ca grasantetāḥ parasparam
4.76-2
evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam
ādhārādheyabhāvena vikārasya vikāriṣu
4.80
avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ
abuddhipūrdhvaṃ prāgāsīt prādurbhūtā tar̤idyathā
4.81
etaddhiraṇmagarbhasya janma yo veda tattvataḥ
āyuṣmān kīrttimān dhanyaḥ prajāvāṃśca bhavatyuta
4.82
nivṛttikāmo'pi naraḥ śuddhātmā labhate gatim
purāṇaśravaṇānnityaṃ sukhañca cemamāpnuyāt
Linked texts (15)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya) — Maritontadārya 1725, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) — Ananta Gokhale, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Ambikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mokṣakāṇḍa — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit