Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 45: atha pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 45

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

45.1

bhuvanavinyāsaḥ
śāṃśapāyana uvāca(1)| pūrvāparau samākhyātau dvau deśau nastvayā prabho
uttarāṇāñca varṣāṇāṃ dakṣiṇānāñca sarvaśaḥ
ācakṣva no yathātathyaṃ ye ca parvvatavāsinaḥ

45.2

sūta uvāca| dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa tu
varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ

45.3

sarvvartukāmadāḥ satvā jarāvargandhavarjjitāḥ
śuklābhijanasampannāḥ sarvve ca priyadarśanāḥ

45.4

tatrāpi sumahān divyo nyagrodho rohiṇo mahān
tasya pītvā phalarasaṃ pivanto varttayantyuta

45.5

daśavarṣasahastrāṇi śatāni daśapañca ca
jīvanti te mahābhāgāḥ sadā hṛṣṭā narottamāḥ

45.6

uttareṇa tu śvetasya śṛṅgasāhvasya dakṣiṇe
varṣaṃ hiraṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī

45.7

mahābalāḥ sutejaskā jāyante tatra mānavāḥ
sarvvartukāmadāḥ satvā dhaninaḥ priyadarśanāḥ

45.8

ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te'mitaujasaḥ
āyuḥpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśapañca ca

45.6-2

tasmin varṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ ṣaḍrasāśrayaḥ
tasya pītvā phalarasaṃ tatra jīvanti mānavāḥ

45.10

trīṇi śṛṅgavataḥ śṛṅgāṇyucchritāni mahānti ca
ekaṃ maṇimayaṃ teṣāmekañcaiva hiraṇmayaṃ
sarvvaratnamayañcaikaṃ bhavanerupaśobhitaṃ

45.11

uttarasya samudrasya samudrānte ca dakṣiṇe !
kuravastatra tadvarṣaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitaṃ

45.12

tatra vṛkṣā madhuphalā nityaṃ puṣpaphalopagāḥ
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca

45.13

sarvvakāmaphalāstatra kvacid vṛkṣā manoramāḥ
gandhavarṇarasopetaṃ prasravanti madhūttamaṃ

45.14

apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ
ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamaṃ

45.15

sarvvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā
sarvvataḥ sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrujā śubhā

45.16

devalokāccyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ
śuktābhijanasampannāḥ sarve ca sthirayauvanāḥ

45.17

mithunāni prasūyante striyaścātimanoharāḥ
te ca taṃ kṣīriṇaṃ vṛkṣaṃ pivanti hyamṛtopamaṃ

45.18

mithunaṃ jāyate sadyaḥ samañcaiva vivarddhate
samaṃ śīlañca rūpañca mriyante ceva te samaṃ

45.18-2

anyotyamanuraktāśca cakravākasadharmiṇaḥ
anāmayā hyaśokāśca nityaṃ sukhaniṣeviṇaḥ

45.20

trayodaśa sahasrāṇi śatāni daśapañca ca
jīvanti te mahāvīryyā na cānyastrīniṣeviṇaḥ

45.21

kuruṇāmapi caiteṣāṃ śṛṇudhvaṃ vistareṇa tu
jārudheḥ(1) śailarājasyāpyuttareṇottarasya hi
dikṣu sarvāsu yad yatra kīrtyamānaṃ vibodhata

45.22

anekakandaradarīguhānirbharamaṇḍitau
naikakuñjavanopetau citradhātuvibhūṣitau(2)

45.23

anekadhātukalilau sarvvadhātuvibhūṣitau
puṣpamūlaphalopetau siddhacāraṇasevitau

45.24

dvāvyetau sumahatāvucchritau kulaparvatau
tābhyāṃ kūṭagatairnaikaistaddvīpamupasevitaṃ

45.25

candrakāntaśca śailaśca sūryyakāntaśca sānumān
tayormadhyena sā yātā bhadrasomā mahānadī

45.26

sahasraśaśca nadyo'nyāḥ prasannasurasodakāḥ
padmīhradodāḥ kuruṇāṃ hi snānapānāvagāhanaiḥ

45.27

tathā'nyāḥ kṣīravāhinyo mahānadyaḥ sahasraśaḥ
madhumaireyavāhinyo ghṛtavāhinya eva ca

45.28

dadmaḥ śatahradāścānyāstataḥ svādbannaparvvataḥ
amṛtasvādukalpāni phalāni vividhāni ca

45.28-2

gandhavarṇarasāḍhyāni mūlāni ca phalāni ca
pañcayojanamānāni mahāgandhāni sarvaśaḥ

45.30

nānāvarṇaprakārāṇi puṣpāṇi ca sahasraśaḥ
upabhogasahasrāṇi bhadrāṇi ca mahānti ca

45.31

gandhavarṇarasāḍhyāni sarvairupetāni sarvaśaḥ
tamālāgurugandhānāṃ candanānāṃ vanāni ca

45.32

bhramarairupagītāni praphullāni sadaiva ca
vṛkṣagulmalatāḍhyāni vanāni susukhāni ca

45.33

ṣaṭpadairupagītāni dvijaiścānyairdvijottamāḥ
padmotpalavanāḍhyāni sarāṃsi ca sahasraśaḥ

45.34

bhakṣyamālyasamṛddhāśca bahumālyānulepanāḥ
manoharamukhaiścitraiḥ pakṣibhairnikūjitāḥ

45.35

śayanāsanopabhogāśca anekaguṇavistarāḥ
vihārabhūmayo ramyāḥ sarvartuṣu sukhapradāḥ

45.36

ākrīḍāḥ sarvataḥ sphītāḥ maṇihemapariṣkṛtāḥ
śilāgṛhā vṛkṣagṛhāḥ vareṇyāḥ kadalīgṛhāḥ

45.37

latāgṛhasahasrāṇi susukhāni samantataḥ
śuddhaśaṅkhadalābhāni bhūmiveśmagatāni ca

45.38

tapanīyagavākṣāṇi maṇijālāntarāṇi ca
suvarṇamaṇicitrāṇi sarvatra vipuulāni ca

45.38-2

mahāvṛkṣasahasrāṇi vareṇyāni(1) ca sarvaśaḥ
nānākārāṇi vāsāṃsi sūkṣmāni susukhāni ca

45.40

mṛdaṅgaveṇupaṇavavīṇādyā bahuvistarāḥ
phalanti kalpavṛkṣāṇāṃ sahastrāṇi śatāni ca

45.41

sarvatraiva tathodyānaṃ sarvatraiva hi tatpuraṃ
sarvaddīpapramuditaṃ naranārīsamākulaṃ
pravāti cānilastatra nānāpuṣpādhivāsitaḥ

45.42

nityamaṅgasukhāhlādastasmin dvīpe prabhāpahe
tatra svargaparibhraṣṭā jāyante hi narāḥ sadā
bhaumaṃ tadapi hi svargaṃ tatrāpi ca guṇottamaṃ

45.43

candrakāntā naravarāḥ śyāmāṅgāḥ pūrvakūlajāḥ
śyāmāvadātāḥ sukhinaḥ sūryyakāntā varāḥ prajāḥ

45.44

tasmin deśe narāḥ śreṣṭhāḥ devasatvaparākramāḥ
sadā vihāriṇaḥ sarve kāmavṛttyā suvarcasaḥ

45.45

valayāṅgadakeyūrahārakuṇḍalabhūṣitāḥ
sragviṇaścitramukuṭāścitrācchādanavāsasaḥ

45.46

ajīrṇyayauvanadharāḥ supriyāḥ priyadarśanāḥ
prajā varṣasahasrāṇi jīvanti subahūnyata

45.47

na tāḥ prasavadharmiṇyo na vaṃśapracayo vidhiḥ
mithunaṃ jāyate vṛkṣādupattamamanīdṛśaṃ

45.48

sāmānyavibhavāḥ sarve mamatvaparivarjitāḥ
na tatra vidyate dharmo nādharmaḥ sampravarttate

45.46-2

na vyādhirna jarā tatra na durmedhā na ca klamaḥ
pūrṇe kāle vinaśyanti jalavudbudavacca te

45.50

evamatyantasukhinaḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ
raktā dharmaṃ na paśyanti duḥkhānmohau'bhijāyate

45.51

uttarāṇāṃ kurūṇāntu pārśve jñeyantu dakṣiṇe
samudramūrmmimālāḍhyaṃ nānāratnavibhūṣitaṃ

45.52

pañcayojanasāhasramatikramya surālayaṃ
candradvīpamiti khyātaṃ candramaṇḍalasaṃsthitaṃ

45.53

!'
sahasrayojanānāntu sarvvataḥ parima ṇḍalam
nānāpuṣpaphalopetaṃ samṛddhyā parayā yutaṃ
śatayojanavistīrṇamucchritaṃ tāvadeva tu

45.54

tasya madhye girivaraḥ siddhacāraṇasevitaḥ
candratulyaprabhaiḥ kāntaiścandrākāraiḥ sulakṣaṇaiḥ

45.55

śvetavaidūryyakumudaiśśiloḍasau kumudaprabhaḥ
anekacitrakodyāno naikanirbharakandaraḥ
mahāsānudarīkuñjairrvividhaiḥ samalaṅkṛtaḥ

45.56

tasmācchailāmahāpuṇyā candrāṃśuvimalodakā
pravahatyuttamanadī candrāvarttā taraṅgiṇī

45.57

tatra candramasaḥ sthānaṃ nakṣatrādhipatervaraṃ
sadā'vatarate tatra candramā grahanāyakaḥ

45.58

tatra candramaso nāmnā śailaḥ sa tu pariśrutaḥ
candraddīpaṃ mahāddīpaṃ prakāśaṃ divi ceha ca

45.56-2

tatra candrapratīkāśāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ
candrakāntāḥ prajāḥ sarvvā vimalā candradevatāḥ

45.60

atyantadhārmikāḥ saumyāḥ satyasandhāḥ sutejasaḥ
prajāstatra sadācārāḥ daśavarṣaśatāyuṣaḥ

45.61

paścimena tu dvīpasya paścimasya prakīrttitaṃ
caturyojanasāhasraṃ samatītya mahodadhiṃ

45.62

daśayojanasāhasraṃ samantāt parimaṇḍalaṃ
dvīpa bhadrākaraṃ nāma nānāpuṣpopaśobhitaṃ

45.63

prabhūtadhanadhānyāḍhāmanekanṛpapālitaṃ
nityaṃ pramuditaṃ sphītaṃ mahāśailaiśca śobhitaṃ

45.64

tatra bhadrāsanaṃ vāyornānāratnaiśca maṇḍitaṃ
tatra vigrahavān vāyuḥ sadā parvasu pūjyate

45.65

tapanīyasuvarṇābhāstapanīyavibhūṣitāḥ
virājante'maraprakhyāstatra citrāmbarasrajaḥ

45.66

vīryyavanto mahābhāgāḥ pañcavarṣaśatāyuṣaḥ
satyasagdhā mudā yuktāḥ prajāstā vāyudaivatāḥ

45.67

sūta uvāca | evameva nisargo'yaṃ varṣāṇāṃ bhārate yuge
dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ kīrttayāmi te

45.68

ākhyāte tvevamṛṣayaḥ sūtaputreṇa dhīmatā
uttaraśravaṇe bhūyaḥ papracchustadanantaram

45.68-2

ṛṣaya ūcuḥ | yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasmin svāyambhuvādayaḥ
caturddaśaite manavaḥ prajāsarge bhavantyuta

45.70

etadveditumicchāmastanno nigada sattama
etat śrutvā vacasteṣāmabravīllomaharṣaṇaḥ

45.71

paurāṇikastadā sūta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāṃ
etadvistarato bhūyastānuvāca samāhitaḥ

45.72

sūta uvāca | nisarga eṣa vikhyātaḥ kurūkṣāntu yathārthavat
bhāratasya tu vakṣyāmi nisargantaṃ nibodhata

45.73

puṇyatīrthe himavato dakṣiṇātsyācalasya hi
pūrvvapaścāyatasyāsya dakṣiṇena dvijottamāḥ

45.74

tathā janapadānāñca vistaraṃ śrotumarhatha
atra vo varṇayiṣyāmi varṣe'smin bhārate prajāḥ

45.75

idantu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayaṃ
uttaraṃ yatsamudrasya himavaddakṣiṇañca yat

45.76

varṣaṃ yadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā
bharaṇācca prajānāṃ vai manurbharata ucyate
niruktavacanāccaiva varṣantadbhārataṃ smṛtaṃ

45.77

tataḥ svargaśca mokṣaśca madhyāntaśca gamastai
na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate

45.78

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedāḥ prakīrttitāḥ
samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparaṃ

45.79

indradvīpaḥ kaseruśca tāmravarṇo gabhastimān
nāgadvīpastathā saumyo gandharvvastvatha vāruṇaḥ

45.101

ayantu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ
yojanānāṃ sahasrantu dvīpo'yaṃ dakṣiṇottaraṃ...

45.83

śrāyato hyākumārikyādāgaṅgāprabhavācca vai hī
tiryyaguttaravistīrṇaḥ sahasrāṇi navaiva tu 02
dvīpo hyupaniviṣṭo'yaṃ mlecchairanteṣu nityaśaḥ
pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛ 103
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāga ṅa0 ca
ijjyāyuddhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ

45.84

teṣāṃ saṃvyavahāro'yaṃ varttate tu parasparaṃ
dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāntu svakarmasu

45.85

saṅkalpapañcamānāntu āśramāṇāṃ yathāvidhi
iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiriṣu mānuṣī

45.86

yastvayaṃ navamo dvīpastiryyagāyasa ucyate
kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ sa samrāḍiha kīrtyate

45.87

ayaṃ lokastu vai samrāḍantarocco virāṭ smṛtaḥ
svarāḍanyaḥ smṛto lokaḥ punarvakṣyāmi vistaraṃ

45.88

sapta cāsmin suparvāṇo viśrutāḥ kulaparvatāḥ
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ
vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ

45.89

teṣāṃ sahasraśaścānye parvatāstu samīpagāḥ
abhijātāḥ sarvaguṇā vipulāścitrasānavaḥ

45.60-2

mandaraḥ parvataśreṣṭho vaihāro dardurastathā
kolāhalaḥ sasurasaḥ (1) maināko vaidyutastathā

45.61-2

ṛṣadya jandhamo nāma giristathāpāṇḍuraparvataḥ
catudaḥ kṛṣṇagirirgodhano giriraiva ca

45.62-2

etadveojayantī ca śailī raivatakastathā
etataśca kāruśca(2) kūṭaśailo giristathā

45.93

paurabhyaḥ parijñātāḥ hrasvāḥ svalpopajīvinaḥ
eta[---]
tairvimiśrā janapadā āryyamlecchāśca nityaśaḥ

45.94

pīyante yairimā nadyo gaṅgā sindhusarasvatī
śatadruścandrabhāgā ca yamunā sarayūstathā

45.95

irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ
gomatī dhutapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī

45.96

kauśikī ca tṛtīyā tu niścīrā gaṇḍakī tathā
ikṣurlohita ityetā himavatpā‌dniḥsṛtāḥ

45.97

vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī sindhureva ca
varṇāśā candanā caiva sartīrā mahatī tathā (1)

45.98

parā carmaṇvatī caiva vidiśā vetravatyapi
śiprā hyavantī ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ

45.99

śoṇo mahānadaścaiva narmadā sumahādrumā (2)
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭa tathāaiva ca

45.100

tamasā pippalā śroṇī karatoyā piśācikā
nīlotpalā vipāśā ca jambulā (3) bāluvāhinī

45.101-2

siterajā śuktimatī makruṇā(4) tridivā kramāt
ṛkṣapādāt prasūtāstā nadyo maṇinibhodakāḥ

45.102

tāpī payoṣṇī nirbandh‍yā bhadrā ca niṣadhā nadī
venvā vaitaraṇī caiva śitibāhuḥ kumudvatī

45.103

toyā caiva mahāgaurī durgā cāntaḥśilā tathā
vindhyapādaprasūtāśca nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ

45.104

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā vaiṇvatha vañjulā
tuṅgabhadrā suprayogā kāverī ca tathāpagā
dakṣiṇapadhanadyastu sahyapādādviniḥsṛtāḥ

45.105

kṛtamālā tāmravarṇā puṣpajātyutpalāvatī
malayābhijātāstā nadyaḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

45.106

trisāmā ṛtukūlyā ca ikṣulā tridivā ca yā
lāṅgūlinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ

45.107

ṛṣīkā sukumārī ca mandagā mandavāhinī
rūpā palāśinau caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ

45.108

sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyūḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ (1)
viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ

45.106-2

tāsāṃ nadyupanadyo'pi śataśo'tha sahasraśaḥ
tāsvime kurupāñcālāḥ śālvāścaiva sajāṅgalāḥ

45.110

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śatapathaiśvaraiḥ
vatsāḥ kimaṇṇāḥ (2)kulyāśca kuntalāḥ kāśikosalāḥ

45.111

atha pārśve tilaṅgāśca magadhāśca vṛkaiḥ saha
madhyadeśā janapadāḥ prāyaśo'mī prakīrttitāḥ

45.112

sahyasya cottarārddhe tu yatra godāvarī nadī
pṛthivyāmiha kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

45.113

tatra govarddhano nāma surarājena nirmitaḥ
rāmapriyārthaṃ svargāe'yaṃ vṛkṣā oṣadhayastathā

45.114

bharadvājena muninā tatpriyārthe'vatāritāḥ
antaḥpuravanoddeśyastena(1) jajñe manoramaḥ

45.115

vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ
aparītāśca śūdrāśca pallavāścarmakhaṇḍikāḥ

45.116

gāndhārā yavanāścaiva sindhusauvīrabhadrakāḥ
śakā hradāḥ kulindāśca paratā hārapūrikāḥ

45.117

ramatā raddhakaṭakā kekayā daśamānikāḥ
kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca

45.118

kāmbojā daradāścaiva varvarāḥ priyalaukikāḥ
paunāścaiva tuṣārāśca pallavā vāhyatodarāḥ (2)

45.119

ātreyāśca bharadvājāḥ prasthalāśca kaserukāḥ
lampākā stanapāścaiva pīḍikā juhuḍaiḥ saha

45.120

apagāścālimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ
tomarā haṃsamārgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā

45.121

cūlikāścāhukāścaiva pūrṇadarvāstathaiva ca
ete deśā hyudīcyāśca prācyān deśānnibodhata

45.122

andhravākāḥ sujarakā antargirivahirgirāḥ
tathā pravahvaṅgeyā māladā mālavarttinaḥ

45.123

brahmottarāḥ pravijayā bhārgavā geyamarthakāḥ (3)
prāgjyotiṣāśca muṇḍāśca videhāstāmaliptakāḥ
mālā magadhagovindāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ

45.124

athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ
pāṇḍyāśca keralāścaiva caulyāḥ kulyāstathaiva ca

45.125

setukā mūṣikāścaiva kumanā vanavāsikāḥ
mahārāṣṭrā māhiṣakāḥ kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ

45.126

abhīrāḥ sahacaiṣīkā āṭavyāśca varāśca ye
pulindrā vindhyamūlīkā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha

45.127

paunikā maunikāścaiva asmakā bhogavarddhanāḥ
nairṇikāḥ kuntalā āndhrā udbhidā nalakālikāḥ

45.128

dākṣiṇātyāśca vai deśā aparāṃstānnibodhata
sūrpākārāḥ kolavanā durgāḥ kālītakaiḥ saha

45.126-2

puleyāśca surālāśca rūpasāstāpasaiḥ saha
tathā turasitāścaiva sarve caiva parattarāḥ

45.130

nāsikyādyāśca ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ
bhānukacchāḥ samā heyāḥ sahasā śāśvatairapi

45.131

kacchīyāśca surāṣṭrāśca anarttāścārbudaiḥ saha
ityete samparītāśca śṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ

45.132

mālavāśca karūṣāśca mekalāścotkalaiḥ saha
uttamarṇā daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha

45.133

tosalāḥ kosalāścaiva traipurā vaidikāstathā
tumurāstumburāścaiva ṣaṭsurā niṣadhaiḥ saha

45.134

anupāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ
ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ

45.135

ato deśān pravakṣyāmi parvvatāśrayiṇaśca ye
nigarharā haṃsamārgāḥ kṣupaṇāstaṅgaṇāḥ khasāḥ

45.136

kuśaprāvaraṇāścaiva hūṇā darvāḥ sahṛdakāḥ
trigarttā mālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha

45.137

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ
kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliśceti catuṣṭayaṃ
teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭānnibodhata

45.137.p1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte bhuvanavinyāso nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

Linked texts (18)