Prakriyapada 49: athaikonapañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 49
- Language
- Sanskrit
athaikonapañcāśo'dhyāyaḥ
49.1
bhuvanavinyāsaḥ
sūta uvāca | plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahaḥt
śrūyatemaṃ yathātatvaṃ bruvato me dvijottamāḥ
49.2
jambūdvīpasya vistārādviguṇastasya vistaraḥ
vistārādviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ
tenāvṛtaḥ samudro'yaṃ dvīpena lavaṇodakaḥ
49.3
tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate prajā
kuta eva hi durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ
49.4
tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ
ratnākarāstathā nadyastāsāmnāmāni vakṣyate
49.5
plakṣadīpādiṣu teṣu sapta saptasu saptasu
ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭāḥ parvvatāḥ sadā
49.6
plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpānmahācalān
gomedako'tra prathamaḥ parvvato meghasannibhaḥ
khyāyate tasya nāmnā vai varṣaṃ gomedakantu tat
49.7
dvitīyaḥ parvvataścandraḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ
aśvibhyāmamṛtasyārthe oṣadhyastatra saṃsthitāḥ
49.8
tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahocchrayaḥ
tatrācale samutpannau pūrvvaṃ nāradaparvvatau
49.6-2
caturthastatra vai śailo dundubhirnāma nāmataḥ
mandamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistār̤itaḥ suraiḥ
rajjudāro rajjumayaḥ śālmalaścāsurāntakṛt
49.10
pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā
sambhṛtañca hṛtañcaiva māturarthe garutmatā
49.11
ṣaṣṭhastu sumanā nāma sa evarṣabha ucyate
hiraṇyākṣo varāheṇa tasmin śaile niṣūditaḥ
49.12
vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān
yasmādvibhrājate'rcirbhirvaibhrājastena sa smṛtaḥ
49.13
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathā kramaṃ
gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnā śāntabhayaṃ smṛtaṃ
49.14
candrasya śikharaṃ nāma nāradasya sukhodayaṃ
ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasya śivaṃ smṛtaṃ
kṣemakaṃ ṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā
49.15
eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu taiḥ saha
49.16
teṣāṃ nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ
nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgā mahānadī
49.17
abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ
bahūdakāhyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ
49.18
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
śubhāḥ śāntavahāścaiva pramodā ye ca te śivāḥ
49.16-2
ānandāśca dhruvāścaiva kṣemakāśca śivaiḥ saha
varṇāśramācārayuktāḥ prajāstviṣṭhatha sarvaśaḥ
49.20
sarveṣvarogāḥ sukhalāḥ prajāsvāmayavarjitāḥ
adhaḥsarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca
49.21
na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvvadā tatra varttate
49.22
plakṣadvīpādikhu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ
deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ
49.23
pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ
surūṃpāśca suveṣāśca arogā balinastathā
49.24
sukhamāyurbalaṃ rūpamārogyaṃ dharma eva ca
plakṣadvīpādiṣu jñeyaṃ śākadvīpāntakeṣu ca
49.25
plakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvato dhanadhānyavān
divyauṣadhiphalopetaḥ sarvvoṣadhivanaspatiḥ
49.26
ādṛtaḥ paśubhiḥ sarvvaiḥ grāmāraṇyaiḥ sahasraśaḥ
jambūvṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ
plakṣo nāmnā mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate
49.27
sa tatra pūjyate sthāṇurmadhyejanapadasya hi
sa cāpīkṣurasoddeśaḥ plakṣadvīpasamāhṛtaḥ
49.28
plakṣadvīpasya caiveha vaipulyādvistareṇa tu
ityeṣa sanniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrttitaḥ
ānupūrvyā samāsena śālmalaṃntannibodhata
49.26-2
tatastṛtīyaṃ dvīpānāṃ śālmalaṃ dvīpamuttamaṃ
śālmalena samudrasta dvīpenekṣurasodakaḥ
placaddīpasya vistārād dviguṇena samāhṛtaḥ
49.30
tatrāpi parvvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
ratnākarāstathā nadyasteṣu varṣeṣu saptasu
49.31
prathamaḥ sūryyasaṅkāśaḥ kumudo nāma parvvataḥ
sarvvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamudgataiḥ
49.32
dvitīyaḥ parvvatastasya unnato nāma viśrutaḥ
haritālamayaiḥ śṛṅgairrddivamāhṛtya tiṣṭhati
49.33
tṛtīyaḥ parvvatastasya valāhaka iti śrutaḥ
jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairrddivamāhṛtya tiṣṭhati
49.34
caturthaḥ parvvato droṇo yatrauṣadhyo mahābalāḥ
viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvanī tathā
49.35
kaṅkasta pañcamastatra parvvataḥ sumahodayaḥ
divyapuṣpaphalopeto vṛttavīrūtsamāvṛtaḥ
49.36
ṣaṣṭhastu parvvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ
yasmin so'gnirnnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ
49.37
saptamaḥ parvvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate
tatra ratnānyanekāni svayaṃ varṣati vāsavaḥ
prajāpatimupādāya prājāpatye vidhissvayaṃ
49.38
ityete parvvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣitāḥ
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu śubhāni vai
kumudāt prathamaṃ śvetamunnatasya tu lohitaṃ
49.36-2
balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtaṃ
kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya tu mānasaṃ
49.40
kakudḥ suprabhaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā
varṣāṇi parvatāṃścaiva nadīsteṣu nibodhata
49.41
pānitoyā vitṛṣṇā ca candrā muktā vimocanī
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣantu tāḥ smṛtāḥ
49.42
tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ praṣeyāstu bubhūṣatā
49.43
ityeṣa sanniveśo vaḥ śālmalasyāpi kīrttitaḥ
prakṣahaceṇa saṃkhyātastasya madhye mahādrumaḥ
49.44
śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate
śālmalistu samudreṇa surodena samantataḥ
vistārācchālmalasyaiva samena tu samantataḥ
49.45
uttareṣu tu dharmajñā dvīpepu śṛṇuta prajāḥ
yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata
49.46
kuśadvīpa pravakṣyāmi caturthaṃ taṃ samāsataḥ
surodakaḥ paritaḥ kuśadvīpena sarvataḥ
49.47
saptaiva girayastatra vakṣyaṃ nānānibodhata
śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ
49.48
kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvvato vidrumoñcayaḥ
dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvvataḥ
49.49
tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ
49.50
ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ
mandā iti hyapāṃ nāma mandaro dāraṇādapāṃ
49.51
teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ parivāritaḥ
udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalaṃ
49.52
tṛtīyaṃ svairathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtaṃ
pañcamaṃ dyutimaharṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaraṃ
saptamaṃ kapilaṃ nāma saptaite varṣaparvvatāḥ
49.53
eteṣu devagandharvvāḥ prabhāsu jagadīśvarāḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu varṣaśaḥ
49.54
naṃ teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyastathaiva ca
gauraprāyo janaḥ sarvvaḥ kramācca mriyate tathā
49.55
tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhutapāpāḥ śivāstathā
pavitrā santatiścaiva dyutigarbhā mahī tathā
49.56
anyāstābhyaḥ parijñātāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
abhigacchanti tāḥ sarvvā yato varṣati vāsavaḥ
49.57
ghṛtodena kuśaddīpo vāhyataḥ parivāritaḥ
vijñeyaḥ sa tu vistārāt kuśaddīpasamena tu
49.58
ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśaddīpasya varṇitaḥ
krauñcaddīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ paraṃ
49.59
kuśaddīpasya vistārād dviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ
ghṛtodakasamudro vai krauñcaddīprena saṃvṛtaḥ
49.60
tasmin dvīpe nagaśreṣṭhaḥ krauñcakhyaḥ prathamo giriḥ
krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ
49.61
andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvvataḥ
divāvṛtaḥ paraścāpi divindo giri rucyate
49.62
divindātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ
puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ
49.63
ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvvatāḥ
bahuvṛkṣaphalopetā nānāvṛkṣalatāhatāḥ
49.64
paraspareṇa dviguṇā viṣkambhādvarṣaparvvatāḥ
varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastu nibodhata
49.65
krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manojugaḥ
manojugātparaścoṣṇāstṛtīyo deśa ucyate
49.66
uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvarāndhandhakārakaḥ
andhakārakaḍegāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ
49.67
munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ
siddhacāraṇasaṅkīrṇo gauraprāyo janaḥ smṛtaḥ
49.68
tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣaṃ smṛtāḥ śubhāḥ
gaurī kumudvatī caiva sandhyārātrirmanojavā
khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā
49.69
tāsāṃ samudragāścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ (1)
anugacchanti tāḥ sarvvā vipulāḥ suvahrūdakāḥ
49.70
krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu
āvṛtaḥ sarvvataḥ śrīmān krauñcadvīpasamena tu
49.71
plakṣadvaipādayā hyete samāsena prakīrttitāḥ
teṣāṃ nisargo dvīpānāṃ ānupūrvyeṇa sarvvaśaḥ
49.72
na śakyaṃ vistarādvaktumapi varṣaśatairapi
nisargo'yaṃ prajānāntu saṃhāro yaśca tāsu vai
49.73
ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi śākadvīpasya yo vidhiḥ
śākadvīpasya kṛtsnasya yathāvadiha niścayāt
śṛṇudhvaṃ vai yathātattvaṃ bruvato me yathārthavat
49.74
krauñcadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ
parivāryya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ
49.75
tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ
kuta eva tu durbhikṣaṃ jarā vyādhibhayaṃ kutaḥ
49.76
tatrāpi parvvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ
ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni me śṛṇu
49.77
devarṣigandharvvayutaḥ prathamo merurucyate
prāgāyataḥ sasauvarṇa udayo nāma parvvataḥ
49.78
tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ
49.79
tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalaṃ
tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha
49.80
tasyāpare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitā
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto giriḥ
49.81
tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ
tasmāt śyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvvamimāḥ kila
49.82
tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ
tasyāpareṇāmbikeyo durgaḥ śailo himācitaḥ
49.83
āmbikeyātparo ramyaḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ
sa caiva keśarītyukto yato vāyuḥ pravāvati
49.84
śaṛṇuṣva nāmatastāni yathāvadanupūrvvaśaḥ
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladaṃ nāma viśrutaṃ
49.85
dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtaṃ
raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya tu maṇīcakaṃ
49.86
astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaraṃ
āmbikeyasya modākaṃ kesareṣu mahādrumaṃ
49.87
dvīpasya parimāṇañca hrasvadīrghatvameva ca
śākadvīpena vikhyātastasya madhye vanaspatiḥ
śāko nāma mahāvṛkṣastasya pūjāṃ prayuñjate
49.88
etena devagandharvvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha
49.89
tatra puṇyā janapadāścāturvvarṇyasamanvitāḥ
teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ
viddhi nāmnasra tāḥ sarvvā gaṅgāstāḥ saptadhā smṛtāḥ
49.60-2
prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā tathā
anutaptā ca nāmnaiva nadī samparikīrttitā
49.61-2
kumārī nāmataḥ siddhā dvitīyā sā punaḥ satī
nandā ca pārvvatī caiva tṛtīyā parikīrttitā
49.62-2
śivetikā (1) caturthī syāt tridivā ca punaḥ smṛtā
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kratuḥ
49.63-2
dhenukā ca mṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā
etāḥ sapta mahāgaṅgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ
bhāvayanti janaṃ sarvvaṃ śākadvīpanivāsinaṃ
49.24-2
anugacchanti tāstvanyā nadyonadyaḥ sahasraśaḥ
bahūdakaparisrāvā (1) yato varṣati vāsavaḥ
49.65-2
tāsāmtu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ
tāḥ pivanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
49.66-2
śaṃśapāyana vistīrṇo dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ
nadījalaiḥ pratikṛnnaḥ parvvataiścābhrasannibhaiḥ
49.67-2
sarvvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ
puraiśca vividhākāraiḥ sphītairjanapadairapi
49.68-2
vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān
kṣīrodena samudreṇa sarvvataḥ parivāritaḥ
śākadvīpastu vistārāt samena tu samantataḥ
49.69-2
tasmin janapadāḥ puṇyāḥ parvvatāntarite śubhāḥ
varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ
49.100
na saṅkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit
dharmmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ
49.101
na teṣu lobho māyā vā īrṣyā sūyā'dhṛtiḥ kutaḥ
viparyyayo na teṣvasti etat svābhāvikaṃ smṛtaṃ
49.102
karotpattirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍakāḥ
svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣanti parasparaṃ
49.103
etāvadeva śakyaṃ vai tasmin dvīpe nivāsināṃ
puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata
49.104
puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ
prākadvīpasya vistārād dviguṇena samantataḥ
49.105
puṣkare parvvataḥ śrīmān eka eva mahāśilaḥ
citrairmmaṇimayaiḥ śailaiḥ śikharaistu samucchritaiḥ
49.106
dvīpasya tasya pūrvvārddhe citrasānuḥ sthito mahān
parimaṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ
49.107
urddhvañcaiva catustriṃśatsahasrāṇi samācitaḥ
dvīpārddhasya parittomaḥ parvvato mānasottamaḥ
49.108
sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhaṃ pañcāśaducchritaḥ
49.106-2
tāvadeva sa vistīrṇaḥ sarvvataḥ parimaṇḍalaḥ
sa evaṃ dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ
49.110
eka eva sahāsātuḥ sanniveśād dvidhā kṛtaḥ
svādūdakenodadhinā sarvvataḥ parivāritaḥ
49.111
puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo'sau samantataḥ
tasmin dvīpe smṛtau dvau tu puṇyo janapadau śubhau
abhito mānasasyātha parvvatasyānumaṇḍalau
49.112
mahāvītantu yadvarṣaṃ vāhyato mānasasya tat
tasyaivābhyantare yattu dhātakīkhaṇḍamucyate
49.113
daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ
ārogyasukhabhūyiṣṭhā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
49.114
samamāyuśca rūpañca tasmin varṣadvaye sthitaṃ
adhamottamau na teṣvāstāṃ tulyāste rūpaśīlataḥ
49.115
na tatra vadhyako nerthyā na steyā na bhayaṃ tathā
nigraho na ca daṇḍo'sti na lobho na parigrahaḥ
49.116
satyānṛtaṃ na tatvāsti dharmmādharmmau tathaiva ca
varṇāśramāṇāṃ vārttā vā pāśupālyaṃ vaṇikkriyā
49.117
trayo vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā pratyameva ca
varṣadvaye sarvvametat puṣkarasya na vidyate
49.118
na tatra nadyo varṣaśca śītoṣṇaṃ vā na vidyate
udbhinnānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca
49.119
uttarāṇāṃ kurūṇāñca tulyakālo janaḥ sadā
sarvvatra susukhastatra jarāvrakramavivarjitaḥ
49.120
ityeṣa dhātakīkhaṇḍo mahāvīte tathaiva ca
ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ
49.121
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ
vistārāmaṇḍalāñcaiva puṣkarasya tathaiva ca
49.122
evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāhṛtāḥ
dvīpasyānantaro yastu samudrastu samantataḥ
49.123
evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt
apāñcaiva samudrekāt samudrā iti saṃjñitāḥ
49.124
ṛṣayo nivasantyasmin prajā yasmāccaturvidhāḥ
tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadantu tat
49.135
ṛṣa ityeva ṛṣayaḥ (1) vṛṣaḥ śaktiprabandhane
hūtiprabandhanāt (2) siddhaṃ varṣatvaṃ tena teṣu tat
49.126
śuklapakṣe candravṛddhau samudraḥ pūryyate tadā
prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate'stamite khabhe
49.127
āpūrthyamāṇe udadhiḥ svataḥ evābhipūrthyate !
tato'pakṣīyamāṇe'pi svātmanaivāpakṛṣyate
49.128
uṣṇaraśmisaṃyogāt jalamudricyate yathā
tathā mahodadhigataṃ toyamudricyate tataḥ
49.126-2
anyūnā hyatiriktāśca varddhantyāpo hrasanti ca
udayāstamiteścendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
kṣayavṛddhirivodadheḥ somavadviccayātpunaḥ
49.130
daśottarāṇi pañcaiva aṅgulīnāṃ śatāni tu
apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ samudrāṇāntu parvasu
49.131
dvirāpatvāt smṛtā dvīpāḥ sarvvataścokāvṛtāḥ
udakasyādhānaṃ yasmācca tasmādudadhirucyate
49.132
aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ
lakṣadvīpe tu gobhedaḥ parvvatastena cocyate
49.133
śālmaliḥ śālmalīpe pūjyate ca mahādrumaḥ
kuśadvīpe kuśastambastasya nāmnā sa ucyate
49.134
krauñcadvīpe giriḥ krauñco madhye janapadasya ha
śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate
49.135-2
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatra taiḥ sa namaskṛtaḥ
mahādevaḥ puṣkare tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ
49.136
tasminnivasati brahmā sādhyaiḥ sārdhaṃ prajāpatiḥ
upāsate tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ
sa tatra pūjyate caiva devairdevottamottamaḥ
49.137
jambūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca
dvīpopular teṣu sarveṣu prajānāṃ hi kramātsviha
49.138
sarvvaśo brahmacaryeṇa satyena ca damena ca
ārogyāyaḥpramāṇādviṃ dviguṇañca samantataḥ
49.136-2
etasmin puṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayaṃ
gopāyati prajāstatra svayaṃ sajjanamaṇḍitāḥ
49.140
īśvaro daṇḍamudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ
saviṣṇuḥ saśivo devaḥ sapitā sapitāmahaḥ
49.141
bhojanañcāprayatnena tatra svayamupasthitaṃ
ṣaḍrasaṃ sumahāvīryyaṃ bhuñjate ca prajāḥ sadā
49.142
pareṇa puṣkarasyātha āvṛtyā yaḥ sthito mahān
svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭitaḥ
49.143
pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvvā caikaśilopamā
49.144
tasmātpareṇa śailastu maryādāstu tu maṇḍalaṃ
prakāśācāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate
49.145
ālokastasya cārvāktu nirālokastataḥ paraṃ
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ
49.146
tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ
āloke lokaśabdastu nirāloke hyalokatā
lokārthaṃ samvato loko nirālokastu bāhyataḥ
49.147
lokavistāramātrantu ālokaḥ sarvvato bahiḥ
paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtaśca saḥ
nirālokātparañcāpi aṇḍamāvṛtya tiṣṭhati
49.148
aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī
bhūrloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahastathā
49.146-2
janastapastathā satya etāvān lokasaṃgrahaḥ
etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva tatparaḥ
49.150
kumbhasthāyī bhavedyādṛk pratīcyāndiśi candramāḥ
āditaḥ śuklapakṣasya vapuraṇḍasya tadvidhaṃ
49.151
aṇḍānāmīdṛśānāntu koṭayo jñeyāḥ sahasraśaḥ
tiryyagūrddhamadhastācca kāraṇasyāvyayātmanaḥ
kāraṇaiḥ prākṛtaistatra hyahṛtaṃ pratisaptabhiḥ
49.152
daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparaṃ
parasparāvṛtāḥ sarvve utpannāśca parasparāt
49.153
aṇḍasyāsya samantāt sanniviṣṭo ghanodadhiḥ
samantādṛyena toyena dhāryyamāṇaḥ sa tiṣṭhati
49.154
bāhyato ghanatoyasya tiryyagūrddhānumaṇḍalaṃ
dhāryyamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate ghanatejasā
49.155
ayogur̤anibho vahniḥ samantānmaṇḍalākṛtiḥ
samantāddhanavātena dhāryyamāṇaḥ sa tiṣṭhati
ghanavātastathākāśamvāryānastu tiṣṭhati
49.156
bhūtādiśca tathākāśaṃ bhūtādyaścāpyasau mahān
mahānvyāpto hyanantena avyaktena tu dhāryyate
49.157
anantamaparivyaktandaśadhā sūkṣma eva ca
anantamarutātmānamanādinidhanañca tat
49.158
atītya parato ghoramanālambamanāmayaṃ
naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭaṃ tamohṛtaṃ
49.159
tama eva nirālokamamaryādamadeśikaṃ
devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitaṃ
49.160
tamaso'nte ca vikhyātamākāśānte ca bhāsvaraṃ
maryādāyāmatastasya śivasyāyatanaṃ mahat
49.161
cidgahānāmagamyantu sthānaṃ divyamiti śrutiḥ
mahato devadevasya maryādāyāṃ vyavasthitaṃ
49.162
candrādityāvataṃsāstu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ
te lokā ityabhihitā jagatya na saṃśayaḥ
49.163
rasātalatalāt sapta saptaivordhvatalāḥ kṣitau
saptaskandhāstathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ
49.164
āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ
pramāṇametaj jagata eṣa saṃsārasāgaraḥ
49.165
anādyantā prayātyevaṃ naikajātisamudbhavā
vicitrā jagataḥ sā vai pravṛttiranavasthitā
49.166
yadyetadbhautikaṃ nāma nisargabahuvistaraṃ
atīndriyairmahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣyate
49.167
pṛthivyā cānnivāyūnāṃ mahatastamasastathā
īśvarasya tu devasya antasya dvijottamāḥ
49.168
kṣayo vā parimāṇaṃ vā anto vāpi na vidyate
ananta eṣa sarvvatra sarvvasthāneṣu paṭhyate
tasya coktaṃ mayā pūrvaṃ tannināmānukīrttane
49.168-2
ya eṣa śivanāmnā hi tahaḥ kātsrtsnyena kīrtitaṃ
sa eṣa sarvvatra gataḥ sarvvasthāneṣu pūjyate
49.170
bhūmau rasātale caiva śrākāśe pavane'nale
arṇaveṣu ca sarvveṣu divi caiva na saṃśayaḥ
49.171
tathā tapasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ
anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī maheśvaraḥ
sarvvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ
49.172
evaṃ parasparotpannā dhāryyante ca parasparān
ādhārādheyabhāvena vikārāstaṃ vikāriṇaḥ
49.173
pṛthyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparaṃ
parasparādhikāyyeva praviṣṭāśca parasparaṃ
49.174
yasmāddiṣṭāśca te'nyonyaṃ tasmāt sthairyyamupāgatāḥ (1)
prāgāsan hyaviśeṣāstu viśeṣāgnyonyaveśanāt (2)
pṛthivyādyāśca vāyuntāḥ paricchinnāstvayastu te
49.175
guṇāpacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ
śeṣāṇāntu paricchedaḥ saukṣmānneha vibhāvyate
49.176
bhūtebhyaḥ paratastebhyo hyālokaḥ parataḥ smṛtaḥ
bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvvaśaḥ
49.177
pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu
bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt
tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ
49.178
kṛtsnānyetāni catvāri anyonyādhikāni tu
yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate
49.176-2
jantūnāmiha saṃskāro bhūteṣvantargato mataḥ
pratyākhyāya ca bhūtāni kāryyotpattirna vidyate
49.180
tasmātparimittā bhedāḥ smṛtāḥ kāryātmakāstu te
karaṇātmakāstathaiva syurbhedā ye mahadādayaḥ
49.181
ityeṣa sanniveśo yo mayā prokto vibhāgaśaḥ
saptadvīpasamudrāyā yāthātathyena vai dvijāḥ
49.182
vistārāmaṇḍalāccaiva prasaṃkhyātena caiva hi
vaiśvarūpaṃ pradhānasya parimāṇaikadeśikaṃ
49.183
adhiṣṭhānaṃ bhagavato yasya sarvvamidaṃ jagat
evaṃ bhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparaṃ
49.184
etāvān sanniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣituṃ
etāvadeva śrotavyaṃ sanniveśe tu pārthiva
49.185
sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparaṃ
tāstvalpaparimāṇena prasaṃkhyātumihocyate
asaṃkhyeyāḥ prakṛtayastiryyagūddhamadhaśca yāḥ
49.186
tārakāsanniveśaśca yāvaddivyantu maṇḍalaṃ
maryādāsanniveśastu bhūmestadanumaṇḍalam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pṛthivyāṃ vai dvijottamāḥ
Linked texts (17)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Liṅga — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) — Ananta Gokhale, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit