Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 49: athaikonapañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 49

Language
Sanskrit

athaikonapañcāśo'dhyāyaḥ

49.1

bhuvanavinyāsaḥ
sūta uvāca | plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahaḥt
śrūyatemaṃ yathātatvaṃ bruvato me dvijottamāḥ

49.2

jambūdvīpasya vistārādviguṇastasya vistaraḥ
vistārādviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ
tenāvṛtaḥ samudro'yaṃ dvīpena lavaṇodakaḥ

49.3

tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate prajā
kuta eva hi durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ

49.4

tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ
ratnākarāstathā nadyastāsāmnāmāni vakṣyate

49.5

plakṣadīpādiṣu teṣu sapta saptasu saptasu
ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭāḥ parvvatāḥ sadā

49.6

plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpānmahācalān
gomedako'tra prathamaḥ parvvato meghasannibhaḥ
khyāyate tasya nāmnā vai varṣaṃ gomedakantu tat

49.7

dvitīyaḥ parvvataścandraḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ
aśvibhyāmamṛtasyārthe oṣadhyastatra saṃsthitāḥ

49.8

tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahocchrayaḥ
tatrācale samutpannau pūrvvaṃ nāradaparvvatau

49.6-2

caturthastatra vai śailo dundubhirnāma nāmataḥ
mandamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistār̤itaḥ suraiḥ
rajjudāro rajjumayaḥ śālmalaścāsurāntakṛt

49.10

pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā
sambhṛtañca hṛtañcaiva māturarthe garutmatā

49.11

ṣaṣṭhastu sumanā nāma sa evarṣabha ucyate
hiraṇyākṣo varāheṇa tasmin śaile niṣūditaḥ

49.12

vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān
yasmādvibhrājate'rcirbhirvaibhrājastena sa smṛtaḥ

49.13

teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathā kramaṃ
gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnā śāntabhayaṃ smṛtaṃ

49.14

candrasya śikharaṃ nāma nāradasya sukhodayaṃ
ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasya śivaṃ smṛtaṃ
kṣemakaṃ ṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā

49.15

eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu taiḥ saha

49.16

teṣāṃ nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ
nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgā mahānadī

49.17

abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ
bahūdakāhyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ

49.18

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
śubhāḥ śāntavahāścaiva pramodā ye ca te śivāḥ

49.16-2

ānandāśca dhruvāścaiva kṣemakāśca śivaiḥ saha
varṇāśramācārayuktāḥ prajāstviṣṭhatha sarvaśaḥ

49.20

sarveṣvarogāḥ sukhalāḥ prajāsvāmayavarjitāḥ
adhaḥsarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca

49.21

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvvadā tatra varttate

49.22

plakṣadvīpādikhu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ
deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ

49.23

pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ
surūṃpāśca suveṣāśca arogā balinastathā

49.24

sukhamāyurbalaṃ rūpamārogyaṃ dharma eva ca
plakṣadvīpādiṣu jñeyaṃ śākadvīpāntakeṣu ca

49.25

plakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvato dhanadhānyavān
divyauṣadhiphalopetaḥ sarvvoṣadhivanaspatiḥ

49.26

ādṛtaḥ paśubhiḥ sarvvaiḥ grāmāraṇyaiḥ sahasraśaḥ
jambūvṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ
plakṣo nāmnā mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate

49.27

sa tatra pūjyate sthāṇurmadhyejanapadasya hi
sa cāpīkṣurasoddeśaḥ plakṣadvīpasamāhṛtaḥ

49.28

plakṣadvīpasya caiveha vaipulyādvistareṇa tu
ityeṣa sanniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrttitaḥ
ānupūrvyā samāsena śālmalaṃntannibodhata

49.26-2

tatastṛtīyaṃ dvīpānāṃ śālmalaṃ dvīpamuttamaṃ
śālmalena samudrasta dvīpenekṣurasodakaḥ
placaddīpasya vistārād dviguṇena samāhṛtaḥ

49.30

tatrāpi parvvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
ratnākarāstathā nadyasteṣu varṣeṣu saptasu

49.31

prathamaḥ sūryyasaṅkāśaḥ kumudo nāma parvvataḥ
sarvvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamudgataiḥ

49.32

dvitīyaḥ parvvatastasya unnato nāma viśrutaḥ
haritālamayaiḥ śṛṅgairrddivamāhṛtya tiṣṭhati

49.33

tṛtīyaḥ parvvatastasya valāhaka iti śrutaḥ
jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairrddivamāhṛtya tiṣṭhati

49.34

caturthaḥ parvvato droṇo yatrauṣadhyo mahābalāḥ
viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvanī tathā

49.35

kaṅkasta pañcamastatra parvvataḥ sumahodayaḥ
divyapuṣpaphalopeto vṛttavīrūtsamāvṛtaḥ

49.36

ṣaṣṭhastu parvvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ
yasmin so'gnirnnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ

49.37

saptamaḥ parvvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate
tatra ratnānyanekāni svayaṃ varṣati vāsavaḥ
prajāpatimupādāya prājāpatye vidhissvayaṃ

49.38

ityete parvvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣitāḥ
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu śubhāni vai
kumudāt prathamaṃ śvetamunnatasya tu lohitaṃ

49.36-2

balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtaṃ
kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya tu mānasaṃ

49.40

kakudḥ suprabhaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā
varṣāṇi parvatāṃścaiva nadīsteṣu nibodhata

49.41

pānitoyā vitṛṣṇā ca candrā muktā vimocanī
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣantu tāḥ smṛtāḥ

49.42

tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ praṣeyāstu bubhūṣatā

49.43

ityeṣa sanniveśo vaḥ śālmalasyāpi kīrttitaḥ
prakṣahaceṇa saṃkhyātastasya madhye mahādrumaḥ

49.44

śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate
śālmalistu samudreṇa surodena samantataḥ
vistārācchālmalasyaiva samena tu samantataḥ

49.45

uttareṣu tu dharmajñā dvīpepu śṛṇuta prajāḥ
yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata

49.46

kuśadvīpa pravakṣyāmi caturthaṃ taṃ samāsataḥ
surodakaḥ paritaḥ kuśadvīpena sarvataḥ

49.47

saptaiva girayastatra vakṣyaṃ nānānibodhata
śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ

49.48

kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvvato vidrumoñcayaḥ
dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvvataḥ

49.49

tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ

49.50

ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ
mandā iti hyapāṃ nāma mandaro dāraṇādapāṃ

49.51

teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ parivāritaḥ
udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalaṃ

49.52

tṛtīyaṃ svairathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtaṃ
pañcamaṃ dyutimaharṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaraṃ
saptamaṃ kapilaṃ nāma saptaite varṣaparvvatāḥ

49.53

eteṣu devagandharvvāḥ prabhāsu jagadīśvarāḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu varṣaśaḥ

49.54

naṃ teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyastathaiva ca
gauraprāyo janaḥ sarvvaḥ kramācca mriyate tathā

49.55

tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhutapāpāḥ śivāstathā
pavitrā santatiścaiva dyutigarbhā mahī tathā

49.56

anyāstābhyaḥ parijñātāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
abhigacchanti tāḥ sarvvā yato varṣati vāsavaḥ

49.57

ghṛtodena kuśaddīpo vāhyataḥ parivāritaḥ
vijñeyaḥ sa tu vistārāt kuśaddīpasamena tu

49.58

ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśaddīpasya varṇitaḥ
krauñcaddīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ paraṃ

49.59

kuśaddīpasya vistārād dviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ
ghṛtodakasamudro vai krauñcaddīprena saṃvṛtaḥ

49.60

tasmin dvīpe nagaśreṣṭhaḥ krauñcakhyaḥ prathamo giriḥ
krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ

49.61

andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvvataḥ
divāvṛtaḥ paraścāpi divindo giri rucyate

49.62

divindātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ
puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ

49.63

ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvvatāḥ
bahuvṛkṣaphalopetā nānāvṛkṣalatāhatāḥ

49.64

paraspareṇa dviguṇā viṣkambhādvarṣaparvvatāḥ
varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastu nibodhata

49.65

krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manojugaḥ
manojugātparaścoṣṇāstṛtīyo deśa ucyate

49.66

uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvarāndhandhakārakaḥ
andhakārakaḍegāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ

49.67

munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ
siddhacāraṇasaṅkīrṇo gauraprāyo janaḥ smṛtaḥ

49.68

tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣaṃ smṛtāḥ śubhāḥ
gaurī kumudvatī caiva sandhyārātrirmanojavā
khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā

49.69

tāsāṃ samudragāścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ (1)
anugacchanti tāḥ sarvvā vipulāḥ suvahrūdakāḥ

49.70

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu
āvṛtaḥ sarvvataḥ śrīmān krauñcadvīpasamena tu

49.71

plakṣadvaipādayā hyete samāsena prakīrttitāḥ
teṣāṃ nisargo dvīpānāṃ ānupūrvyeṇa sarvvaśaḥ

49.72

na śakyaṃ vistarādvaktumapi varṣaśatairapi
nisargo'yaṃ prajānāntu saṃhāro yaśca tāsu vai

49.73

ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi śākadvīpasya yo vidhiḥ
śākadvīpasya kṛtsnasya yathāvadiha niścayāt
śṛṇudhvaṃ vai yathātattvaṃ bruvato me yathārthavat

49.74

krauñcadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ
parivāryya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ

49.75

tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ
kuta eva tu durbhikṣaṃ jarā vyādhibhayaṃ kutaḥ

49.76

tatrāpi parvvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ
ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni me śṛṇu

49.77

devarṣigandharvvayutaḥ prathamo merurucyate
prāgāyataḥ sasauvarṇa udayo nāma parvvataḥ

49.78

tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ

49.79

tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalaṃ
tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha

49.80

tasyāpare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitā
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto giriḥ

49.81

tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ
tasmāt śyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvvamimāḥ kila

49.82

tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ
tasyāpareṇāmbikeyo durgaḥ śailo himācitaḥ

49.83

āmbikeyātparo ramyaḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ
sa caiva keśarītyukto yato vāyuḥ pravāvati

49.84

śa‍ṛṇuṣva nāmatastāni yathāvadanupūrvvaśaḥ
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladaṃ nāma viśrutaṃ

49.85

dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtaṃ
raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya tu maṇīcakaṃ

49.86

astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaraṃ
āmbikeyasya modākaṃ kesareṣu mahādrumaṃ

49.87

dvīpasya parimāṇañca hrasvadīrghatvameva ca
śākadvīpena vikhyātastasya madhye vanaspatiḥ
śāko nāma mahāvṛkṣastasya pūjāṃ prayuñjate

49.88

etena devagandharvvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha

49.89

tatra puṇyā janapadāścāturvvarṇyasamanvitāḥ
teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ
viddhi nāmnasra tāḥ sarvvā gaṅgāstāḥ saptadhā smṛtāḥ

49.60-2

prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā tathā
anutaptā ca nāmnaiva nadī samparikīrttitā

49.61-2

kumārī nāmataḥ siddhā dvitīyā sā punaḥ satī
nandā ca pārvvatī caiva tṛtīyā parikīrttitā

49.62-2

śivetikā (1) caturthī syāt tridivā ca punaḥ smṛtā
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kratuḥ

49.63-2

dhenukā ca mṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā
etāḥ sapta mahāgaṅgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ
bhāvayanti janaṃ sarvvaṃ śākadvīpanivāsinaṃ

49.24-2

anugacchanti tāstvanyā nadyonadyaḥ sahasraśaḥ
bahūdakaparisrāvā (1) yato varṣati vāsavaḥ

49.65-2

tāsāmtu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ
tāḥ pivanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te

49.66-2

śaṃśapāyana vistīrṇo dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ
nadījalaiḥ pratikṛnnaḥ parvvataiścābhrasannibhaiḥ

49.67-2

sarvvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ
puraiśca vividhākāraiḥ sphītairjanapadairapi

49.68-2

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān
kṣīrodena samudreṇa sarvvataḥ parivāritaḥ
śākadvīpastu vistārāt samena tu samantataḥ

49.69-2

tasmin janapadāḥ puṇyāḥ parvvatāntarite śubhāḥ
varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ

49.100

na saṅkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit
dharmmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ

49.101

na teṣu lobho māyā vā īrṣyā sūyā'dhṛtiḥ kutaḥ
viparyyayo na teṣvasti etat svābhāvikaṃ smṛtaṃ

49.102

karotpattirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍakāḥ
svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣanti parasparaṃ

49.103

etāvadeva śakyaṃ vai tasmin dvīpe nivāsināṃ
puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata

49.104

puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ
prākadvīpasya vistārād dviguṇena samantataḥ

49.105

puṣkare parvvataḥ śrīmān eka eva mahāśilaḥ
citrairmmaṇimayaiḥ śailaiḥ śikharaistu samucchritaiḥ

49.106

dvīpasya tasya pūrvvārddhe citrasānuḥ sthito mahān
parimaṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ

49.107

urddhvañcaiva catustriṃśatsahasrāṇi samācitaḥ
dvīpārddhasya parittomaḥ parvvato mānasottamaḥ

49.108

sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhaṃ pañcāśaducchritaḥ

49.106-2

tāvadeva sa vistīrṇaḥ sarvvataḥ parimaṇḍalaḥ
sa evaṃ dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ

49.110

eka eva sahāsātuḥ sanniveśād dvidhā kṛtaḥ
svādūdakenodadhinā sarvvataḥ parivāritaḥ

49.111

puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo'sau samantataḥ
tasmin dvīpe smṛtau dvau tu puṇyo janapadau śubhau
abhito mānasasyātha parvvatasyānumaṇḍalau

49.112

mahāvītantu yadvarṣaṃ vāhyato mānasasya tat
tasyaivābhyantare yattu dhātakīkhaṇḍamucyate

49.113

daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ
ārogyasukhabhūyiṣṭhā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

49.114

samamāyuśca rūpañca tasmin varṣadvaye sthitaṃ
adhamottamau na teṣvāstāṃ tulyāste rūpaśīlataḥ

49.115

na tatra vadhyako nerthyā na steyā na bhayaṃ tathā
nigraho na ca daṇḍo'sti na lobho na parigrahaḥ

49.116

satyānṛtaṃ na tatvāsti dharmmādharmmau tathaiva ca
varṇāśramāṇāṃ vārttā vā pāśupālyaṃ vaṇikkriyā

49.117

trayo vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā pratyameva ca
varṣadvaye sarvvametat puṣkarasya na vidyate

49.118

na tatra nadyo varṣaśca śītoṣṇaṃ vā na vidyate
udbhinnānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca

49.119

uttarāṇāṃ kurūṇāñca tulyakālo janaḥ sadā
sarvvatra susukhastatra jarāvrakramavivarjitaḥ

49.120

ityeṣa dhātakīkhaṇḍo mahāvīte tathaiva ca
ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ

49.121

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ
vistārāmaṇḍalāñcaiva puṣkarasya tathaiva ca

49.122

evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāhṛtāḥ
dvīpasyānantaro yastu samudrastu samantataḥ

49.123

evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt
apāñcaiva samudrekāt samudrā iti saṃjñitāḥ

49.124

ṛṣayo nivasantyasmin prajā yasmāccaturvidhāḥ
tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadantu tat

49.135

ṛṣa ityeva ṛṣayaḥ (1) vṛṣaḥ śaktiprabandhane
hūtiprabandhanāt (2) siddhaṃ varṣatvaṃ tena teṣu tat

49.126

śuklapakṣe candravṛddhau samudraḥ pūryyate tadā
prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate'stamite khabhe

49.127

āpūrthyamāṇe udadhiḥ svataḥ evābhipūrthyate !
tato'pakṣīyamāṇe'pi svātmanaivāpakṛṣyate

49.128

uṣṇaraśmisaṃyogāt jalamudricyate yathā
tathā mahodadhigataṃ toyamudricyate tataḥ

49.126-2

anyūnā hyatiriktāśca varddhantyāpo hrasanti ca
udayāstamiteścendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
kṣayavṛddhirivodadheḥ somavadviccayātpunaḥ

49.130

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulīnāṃ śatāni tu
apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ samudrāṇāntu parvasu

49.131

dvirāpatvāt smṛtā dvīpāḥ sarvvataścokāvṛtāḥ
udakasyādhānaṃ yasmācca tasmādudadhirucyate

49.132

aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ
lakṣadvīpe tu gobhedaḥ parvvatastena cocyate

49.133

śālmaliḥ śālmalīpe pūjyate ca mahādrumaḥ
kuśadvīpe kuśastambastasya nāmnā sa ucyate

49.134

krauñcadvīpe giriḥ krauñco madhye janapadasya ha
śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate

49.135-2

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatra taiḥ sa namaskṛtaḥ
mahādevaḥ puṣkare tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ

49.136

tasminnivasati brahmā sādhyaiḥ sārdhaṃ prajāpatiḥ
upāsate tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ
sa tatra pūjyate caiva devairdevottamottamaḥ

49.137

jambūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca
dvīpopular teṣu sarveṣu prajānāṃ hi kramātsviha

49.138

sarvvaśo brahmacaryeṇa satyena ca damena ca
ārogyāyaḥpramāṇādviṃ dviguṇañca samantataḥ

49.136-2

etasmin puṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayaṃ
gopāyati prajāstatra svayaṃ sajjanamaṇḍitāḥ

49.140

īśvaro daṇḍamudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ
saviṣṇuḥ saśivo devaḥ sapitā sapitāmahaḥ

49.141

bhojanañcāprayatnena tatra svayamupasthitaṃ
ṣaḍrasaṃ sumahāvīryyaṃ bhuñjate ca prajāḥ sadā

49.142

pareṇa puṣkarasyātha āvṛtyā yaḥ sthito mahān
svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭitaḥ

49.143

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvvā caikaśilopamā

49.144

tasmātpareṇa śailastu maryādāstu tu maṇḍalaṃ
prakāśācāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

49.145

ālokastasya cārvāktu nirālokastataḥ paraṃ
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ

49.146

tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ
āloke lokaśabdastu nirāloke hyalokatā
lokārthaṃ samvato loko nirālokastu bāhyataḥ

49.147

lokavistāramātrantu ālokaḥ sarvvato bahiḥ
paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtaśca saḥ
nirālokātparañcāpi aṇḍamāvṛtya tiṣṭhati

49.148

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī
bhūrloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahastathā

49.146-2

janastapastathā satya etāvān lokasaṃgrahaḥ
etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva tatparaḥ

49.150

kumbhasthāyī bhavedyādṛk pratīcyāndiśi candramāḥ
āditaḥ śuklapakṣasya vapuraṇḍasya tadvidhaṃ

49.151

aṇḍānāmīdṛśānāntu koṭayo jñeyāḥ sahasraśaḥ
tiryyagūrddhamadhastācca kāraṇasyāvyayātmanaḥ
kāraṇaiḥ prākṛtaistatra hyahṛtaṃ pratisaptabhiḥ

49.152

daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparaṃ
parasparāvṛtāḥ sarvve utpannāśca parasparāt

49.153

aṇḍasyāsya samantāt sanniviṣṭo ghanodadhiḥ
samantādṛyena toyena dhāryyamāṇaḥ sa tiṣṭhati

49.154

bāhyato ghanatoyasya tiryyagūrddhānumaṇḍalaṃ
dhāryyamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate ghanatejasā

49.155

ayogur̤anibho vahniḥ samantānmaṇḍalākṛtiḥ
samantāddhanavātena dhāryyamāṇaḥ sa tiṣṭhati
ghanavātastathākāśamvāryānastu tiṣṭhati

49.156

bhūtādiśca tathākāśaṃ bhūtādyaścāpyasau mahān
mahānvyāpto hyanantena avyaktena tu dhāryyate

49.157

anantamaparivyaktandaśadhā sūkṣma eva ca
anantamarutātmānamanādinidhanañca tat

49.158

atītya parato ghoramanālambamanāmayaṃ
naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭaṃ tamohṛtaṃ

49.159

tama eva nirālokamamaryādamadeśikaṃ
devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitaṃ

49.160

tamaso'nte ca vikhyātamākāśānte ca bhāsvaraṃ
maryādāyāmatastasya śivasyāyatanaṃ mahat

49.161

cidgahānāmagamyantu sthānaṃ divyamiti śrutiḥ
mahato devadevasya maryādāyāṃ vyavasthitaṃ

49.162

candrādityāvataṃsāstu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ
te lokā ityabhihitā jagatya na saṃśayaḥ

49.163

rasātalatalāt sapta saptaivordh‍vatalāḥ kṣitau
saptaskandhāstathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ

49.164

āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ
pramāṇametaj jagata eṣa saṃsārasāgaraḥ

49.165

anādyantā prayātyevaṃ naikajātisamudbhavā
vicitrā jagataḥ sā vai pravṛttiranavasthitā

49.166

yadyetadbhautikaṃ nāma nisargabahuvistaraṃ
atīndriyairmahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣyate

49.167

pṛthivyā cānnivāyūnāṃ mahatastamasastathā
īśvarasya tu devasya antasya dvijottamāḥ

49.168

kṣayo vā parimāṇaṃ vā anto vāpi na vidyate
ananta eṣa sarvvatra sarvvasthāneṣu paṭhyate
tasya coktaṃ mayā pūrvaṃ tannināmānukīrttane

49.168-2

ya eṣa śivanāmnā hi tahaḥ kātsrtsnyena kīrtitaṃ
sa eṣa sarvvatra gataḥ sarvvasthāneṣu pūjyate

49.170

bhūmau rasātale caiva śrākāśe pavane'nale
arṇaveṣu ca sarvveṣu divi caiva na saṃśayaḥ

49.171

tathā tapasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ
anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī maheśvaraḥ
sarvvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ

49.172

evaṃ parasparotpannā dhāryyante ca parasparān
ādhārādheyabhāvena vikārāstaṃ vikāriṇaḥ

49.173

pṛthyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparaṃ
parasparādhikāyyeva praviṣṭāśca parasparaṃ

49.174

yasmāddiṣṭāśca te'nyonyaṃ tasmāt sthairyyamupāgatāḥ (1)
prāgāsan hyaviśeṣāstu viśeṣāgnyonyaveśanāt (2)
pṛthivyādyāśca vāyuntāḥ paricchinnāstvayastu te

49.175

guṇāpacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ
śeṣāṇāntu paricchedaḥ saukṣmānneha vibhāvyate

49.176

bhūtebhyaḥ paratastebhyo hyālokaḥ parataḥ smṛtaḥ
bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvvaśaḥ

49.177

pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu
bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt
tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ

49.178

kṛtsnānyetāni catvāri anyonyādhikāni tu
yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate

49.176-2

jantūnāmiha saṃskāro bhūteṣvantargato mataḥ
pratyākhyāya ca bhūtāni kāryyotpattirna vidyate

49.180

tasmātparimittā bhedāḥ smṛtāḥ kāryātmakāstu te
karaṇātmakāstathaiva syurbhedā ye mahadādayaḥ

49.181

ityeṣa sanniveśo yo mayā prokto vibhāgaśaḥ
saptadvīpasamudrāyā yāthātathyena vai dvijāḥ

49.182

vistārāmaṇḍalāccaiva prasaṃkhyātena caiva hi
vaiśvarūpaṃ pradhānasya parimāṇaikadeśikaṃ

49.183

adhiṣṭhānaṃ bhagavato yasya sarvvamidaṃ jagat
evaṃ bhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparaṃ

49.184

etāvān sanniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣituṃ
etāvadeva śrotavyaṃ sanniveśe tu pārthiva

49.185

sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparaṃ
tāstvalpaparimāṇena prasaṃkhyātumihocyate
asaṃkhyeyāḥ prakṛtayastiryyagūddhamadhaśca yāḥ

49.186

tārakāsanniveśaśca yāvaddivyantu maṇḍalaṃ
maryādāsanniveśastu bhūmestadanumaṇḍalam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pṛthivyāṃ vai dvijottamāḥ

Linked texts (17)