<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Prakriyapada](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada) › 4

# Prakriyapada 4: atha caturtho'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 4

- **Language:** Sanskrit

### atha caturtho'dhyāyaḥ

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.1)

sṛṣṭiprakaraṇaṃ  
ṛṣayastu tataḥ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ  
pratyucuste tataḥ sarvve sūtaṃ paryyākulekṣaṇāḥ

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.2)

bhavān vai vaṃśakuśalo vyāsāt pratyakṣadarśanaḥ  
tasmāttvaṃ bhavanaṃ kṛtsnaṃ lokasyāmuṣya varṇaya

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.3)

yasya yasyānvayā ye ye tāṃstānicchāma vedituṃ  
teṣāṃ pūrvvarṣisṛṣṭiśca vicitvāntāṃ prajāpateḥ

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.4)

asakṛtparipṛṣṭastairmmahātmā lomaharṣaṇaḥ  
vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.5)

lomaharṣaṇa uvāca  
śṛṇudhvaitāṃ kathāṃ divyāṃ ślakṣṇāṃ pāpapraṇāśinīṃ  
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisammatāṃ

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.6)

yaścemāmdhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ  
śrāvayeccāpi viprebhyo yatibhyaśca viśeṣataḥ

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.7)

śuciḥ parvvasu yuktātmā tīrtheṣvāyataneṣu ca  
dīrghamāyuravāpnoti sa purāṇānukīrttanāt  
svavaṃśadhāranaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.8)

.  
vistārāvayavaṃ hyeṣāṃ yathāśabdaṃ yathāśrutaṃ  
kīrtyamānaṃ nibodhadhvaṃ sarvveṣāṃ kīrttivarddhanaṃ

### [4.6-2](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.6-2)

dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyamāyurvivarddhanaṃ  
kīrttanaṃ sthirakīrttīnāṃ sarvveṣāṃ puṇyakāriṇāṃ

### [4.10](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.10)

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca  
vaṃśyānucaritañceti purāṇaṃ pañcalakṣaṇaṃ

### [4.11](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.11)

kalpebhyo'pi hi yaḥ kalpaḥ śucibhyo niyataḥ śuciḥ  
purāṇaṃ sampravakṣyāmi mārutaṃ vedasammitaṃ

### [4.12](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.12)

prabodhaḥ pralayaścaiva sthitirutpattireva ca  
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathyavastuparigrahaḥ

### [4.13](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.13)

upodghāto'nuṣaṅgaśca upasaṃhāra eva ca  
dharmmo yaśasyamāyuṣyaṃ sarvvapāpapraṇāśanaṃ

### [4.14](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.14)

evaṃ hi pādāścatvāraḥ samāsāt kīrttitā mayā  
vakṣyāmyetānpunastāṃstu vistareṇa yathākramaṃ

### [4.15](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.15)

tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca  
antāya prathamāyaiva viśiṣṭāya prajātmane  
brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtyā svayambhuve

### [4.16](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.16)

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvvarūpyaṃ salakṣaṇaṃ  
pañcapramāṇaṃ ṣaṭ‌sthitaṃ puruṣādhiṣṭhitaṃ nutaṃ  
asaṃśayāt pravakṣyāmi bhūtamargamanuttamaṃ

### [4.17](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.17)

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattu nityaṃ sadasadātmakaṃ  
pradhānaṃ prakṛtiñcaiva yamāhustattvacintakāḥ

### [4.18](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.18)

gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjjitaṃ  
ajñātaṃ dhruvamakṣayaṃ nityaṃ svātmanyavasthitaṃ

### [4.16-2](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.16-2)

jagadyoniṃ mahadbhūtaṃ paraṃ brahma sanātanaṃ  
vigrahaṃ sarvvabhūtānāmavyaktāmabhavatkila

### [4.20](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.20)

anādyantamajaṃ sūkṣmantriguṇaṃ prabhavāvyayaṃ  
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāye samavarttata

### [4.21](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.21)

tasyātmanā sarvvamidaṃ vyāptamāsīttamomayaṃ  
guṇasāmye tadā tasmin guṇabhāve tamomaye

### [4.22](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.22)

sargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai  
guṇabhāvādvādyamāno mahān prādurbabhūva ha

### [4.23](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.23)

sūkṣmeṇa mahatā so'tha avyaktena samāvṛtaḥ  
satvodrikto mahānagre satvamātraprakāśakam  
manī mahāṃśca vijñeyo manastatkāraṇaṃ smṛtaṃ

### [4.24](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.24)

liṅgamātrasamutpannaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ  
dharmmādīnāntu rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ  
mahāṃstu sṛṣṭiṃ kurute nodyamānaḥ sisṛkṣayā

### [4.25](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.25)

mano mahānmatirbrahmā pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ  
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvit tripuraṃ cocyate budhaiḥ

### [4.26](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.26)

manute sarvvabhūtānāṃ yasmācceṣṭāphalaṃ vibhuḥ  
saukṣmatvena vivṛddhānāṃ tena tanmana ucyate

### [4.27](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.27)

tattvānāmanrajo yasmānmhāṃśca parimāṇataḥ  
śeṣebhyo'pi guṇebhyo'sau(1) mahāniti tataḥ smṛtaḥ

### [4.28](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.28)

vibhartti mānaṃ manuta vibhāgaṃ manyate'pi ca  
puruṣo bhogasambandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ

### [4.29](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.29)

bṛhattvādṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ saṃlilāśrayāt  
yasmādbṛṃhayate bhāvān brahmā tena nirucyate

### [4.30](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.30)

āpūrayitvā yasmācca kṛtsnāndehānanugrahaiḥ  
tatvabhāvāṃśca niyatān tena pūriti cocyate

### [4.31](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.31)

budhyate puruṣaścātra sarvvabhāvān hitāhitān  
yasmādbodhayate caiva tena buddhinirucyate

### [4.32](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.32)

khyātiḥ pratyupabhogaśca yasmāt saṃvarttate tataḥ  
bhogasya jñānaniṣṭhatvāttena khyātiriti smṛtaḥ

### [4.33](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.33)

khyāyate tadguṇairvāpi nāmādibhiranekaṇaḥ  
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate

### [4.34](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.34)

sākṣāt sarvvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ  
tasmājjātā yahāccaiva prajñā tena sa ucyate

### [4.35](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.35)

jñānādīni ca rūpāṇi ṛtukarmmaphalāni ca  
cinoti yasmādbhogāṃrthantenāsau citirucyate

### [4.36](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.36)

varttamānānyatītāni tathā cānāgatānyapi  
smarate sarvvakāryāṇi taināsau smṛtirucyate

### [4.37](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.37)

kṛtsnañca vindate jñānaṃ tasmānmāhātmāmucyate  
tasmādvidervindeścaiva saṃvidityābhidhīyate

### [4.38](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.38)

vidyate sa ca sarvvasmin sarvvantasmiṃśca vidyate  
tasmātsaṃviditi prokto mahānvai buddhimattaraiḥ

### [4.39](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.39)

jñānāttu jñānamityāha bhagavān jñānasannidhiḥ  
dṛndvānāṃ vipurobhāvādvipuraṃ procyate budhaiḥ

### [4.40](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.40)

saṃrvvajñatvācca lokānāmavaśyañca tatheśvaraḥ  
bṛhatvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhava ucyate

### [4.41](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.41)

kṣatrakṣetrajñavijñānādekatvācca sa kaḥ smṛtaḥ  
yasmātpuryyanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate  
notpāditatvāt pūrvvatvāt svayaṃbhūriti cocyate

### [4.42](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.42)

paryyāyavācakaiḥ śabdaistattvamādyamanuttamam  
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñairevaṃ sadbhāvacintakaiḥ

### [4.43](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.43)

mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā  
saṅkalpo'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam

### [4.44](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.44)

dhamrmādīni ca rūpāṇi lokatatvārthahetavaḥ  
triguṇastu sa vijñeyaḥ satva rājasatāmasaḥ

### [4.45](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.45)

triguṇādrajasodriktādahaṅkārastato'bhavat  
mahatācāvṛtaḥ sargo bhūtādivikṛtastu saḥ

### [4.46](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.46)

tasmācca tamasodriktādahaṅkārādajāyata  
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ

### [4.47](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.47)

ākāśaṃ suṣiraṃ tasmādudriktaṃ śabdalakṣaṇaṃ  
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiśvāvṛṇot punaḥ

### [4.48](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.48)

śabdamātrantadākāśaṃ sparśamātraṃ sasarja ha  
bhūtādistu vikurvvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha

### [4.46-2](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.46-2)

balavān jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ  
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāvṛṇot

### [4.50](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.50)

rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātrābhirāśṛṇot  
āpo rasān vikurvvantyo gandhamātraṃ sasarjire

### [4.51](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.51)

saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇaḥ smṛtaḥ  
rasamātrantu tattauyaṃ gandhamātraṃ samāvṛṇot

### [4.52](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.52)

tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā  
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataḥ smṛtāḥ  
aśāntaghoramūḍhatvādaviśeṣāstataḥ punaḥ

### [4.53](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.53)

bhūtatanmātrasargo'yaṃ vijñeyastu parasparāt  
vaikārikādahaṅkārātsatvodriktāttu sātvikāt  
vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsampravarttate

### [4.54](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.54)

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇyapi  
sādhakānīndriyāṇi syurhevā vaikārikā daśa  
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

### [4.55](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.55)

śrotrantvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī  
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate

### [4.56](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.56)

pādau pāyurupasthaśca hastau vāgdaśamī bhavet  
gatirvisargo hyānandaḥ śilpa vākyañca karma ca

### [4.57](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.57)

ākāśaṃ śabdamātrañca sparśamātraṃ samāviśet  
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako'bhavat

### [4.58](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.58)

rūpantathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau  
triguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān

### [4.59](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.59)

saśabdasparśarūpañca rasamātraṃ samāviśat  
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ

### [4.60](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.60)

saśabdasparśarūpeṣu gandhasteṣu samāviśat !  
saṃyuktā gandhamātreṇa ācinvanti mahīmimāṃ  
tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlabhūteṣu dṛśyate

### [4.61](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.61)

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ  
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam

### [4.62](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.62)

bhūmerantaskhidaṃ sarvvaṃ lokālokaghanāvṛtam  
viśeṣā indriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ

### [4.63](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.63)

guṇaṃ pūrvvasya pūrvvasya prāpnuvantyuttarottaram  
teṣāṃ yāvacca yadyacca tattattāvadguṇaṃ smṛtam

### [4.64](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.64)

upalabhya śucergarbhaṃ keciddāhyoranaipuṇāt  
pṛthivyāmiva tadvidyādrdhrvāṃ vāyośca saṃśrayāt

### [4.65](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.65)

ete sapta mahāvīryyā nānābhūtāḥ pṛthak pṛthak  
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasaṃhāmya kṛtsnaśaḥ  
te sametya mahātmāno hyanyonyasyaiva saṃśrayāt

### [4.66](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.66)

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca  
mahadādyo viśeṣāntā aṇḍamutpādayanti te

### [4.67](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.67)

ekakāla samutpannaṃ jalavuhudavacca tat  
viśeṣebhyo'ṇḍamabhavat vṛhattadudakañca yat  
tattasmin kāryyakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇastadā

### [4.68](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.68)

prākṛte'ṇḍe vibuddhe san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ  
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate

### [4.66-2](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.66-2)

ādikarttā ca bhūtānāṃ brahmā'gre samavarttata  
hiraṇyagarbhaḥ so'ye'smin prādubhūṃtaścaturmukhaḥ  
sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

### [4.70](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.70)

karaṇaiḥ saha sṛjyante pratyāhāre tyajanti ca  
bhajante ca punaddehānsamāhārasandhiṣu(1)

### [4.71](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.71)

hiranmayastu yo merustasyolbaṃ tanmahātmanaḥ  
garbhodakaṃ samudrāṃśca jarāyuścolbi parvvatāḥ

### [4.72](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.72)

tasminraṇḍe tvime lokā antarbhūtāstu sapta vai  
saptadvīpā ca pṛthvīyaṃ samudraiḥ saha saptabhiḥ

### [4.73](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.73)

parvva taiḥ sumahadbhiñca nadībhiśca sahasraśaḥ  
antastasmiṃ stvime lokā antarviśvamidañjagat

### [4.74](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.74)

candrādityo sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā  
lokālokañca yatkiñciccāṇḍe tasmin samarpitam

### [4.75](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.75)

adbhirdaśaguṇāṃbhistu vāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam  
āpo daśaguṇā hyevantejasā vāhyato vṛtāḥ(1)

### [4.76](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.76)

tejodaśaguṇenaiva vāhyato vāyunā hṛtam  
vāyordaśaguṇenaiva vāhyato nabhasā vṛtaṃ

### [4.77](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.77)

ākāśena vṛto vāyuḥ khañca bhūtādinā vṛtam  
bhūtādirmahatā cāpi avyaktena vṛtto mahān  
etairāvaraṇeraṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam

### [4.78](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.78)

etāścāvṛtya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ  
prasargakāle sthitvā ca grasantetāḥ parasparam

### [4.76-2](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.76-2)

evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam  
ādhārādheyabhāvena vikārasya vikāriṣu

### [4.80](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.80)

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate  
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ  
abuddhipūrdhvaṃ prāgāsīt prādurbhūtā tar̤idyathā

### [4.81](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.81)

etaddhiraṇmagarbhasya janma yo veda tattvataḥ  
āyuṣmān kīrttimān dhanyaḥ prajāvāṃśca bhavatyuta

### [4.82](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4.82)

nivṛttikāmo'pi naraḥ śuddhātmā labhate gatim  
purāṇaśravaṇānnityaṃ sukhañca cemamāpnuyāt

## Linked texts (15)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.4.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.3.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.45.34) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.7) — Vyāsa, Sanskrit
- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.harivamsa*crit.1.20) — Sanskrit
- [Śivapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.siva.7.1.10.14) — Vyāsa, Sanskrit
- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.6.8) — Sanskrit
- [Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.virasaiva.virasaivanandacandrika-maritontadarya.14.18) — Maritontadārya 1725, Sanskrit
- [Brāhmī Saṃhitā](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmisamhita.4.7) — Sanskrit
- [Brahmisamhita (gurumandalseries1962)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.pancaratra.brahmisamhita*gurumandalseries1962.4.7) — Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale)](https://indike.org/pramana/in.purana.kurmapurana.3.p8) — Ananta Gokhale, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.kurmapurana.4.p3) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- [Ambikākhaṇḍa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.sakta.ambikakhanda.4.1) — Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p155) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Mokṣakāṇḍa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.moksakanda.1.p254) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4](https://indike.org/pramana/in.purana.prakriyapada.4) · Pramāṇa
