Prakriyapada 50: atha pañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 50
- Language
- Sanskrit
Contents
- 50.73 — 2 parts
atha pañcāśo'dhyāyaḥ
50.1
jyotiḥpracāraḥ
sūta uvāca| adhaḥpramāṇamūrddhañca vakṣya̍mānaṃ nibodhata
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamaṃ
anantadhātavo hyete vyāpakāstu prakīrttitāḥ
50.2
jananī sarvvabhūtānāṃ sarvvabhūtadharā dharā
nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā
50.3
nānānadanadīśailā naikajātisamākulā
anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā
50.4
nadīnadasamudrasthāstathā kṣudrāśrayāḥ sthitāḥ
parvvatākāgrasaṃsthāśca antarbhūmigatāśca yāḥ
50.5
āpo'nantāśca vijñeyāstathāgniḥ sarvvalaukikaḥ
anantaḥ paṭhyate caiva (1) vyāpakaḥ sarvvasambhavaḥ
50.6
tathākāśamamālambaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtaṃ
anantaṃ prathitaṃ sarvaṃ vāyuścākāśasambhavaḥ
50.7
āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivī copari sthitā
ākāśañcāparamadhaḥ punarbhūmiḥ punarjalaṃ
50.8
evamantamantasya bhautikasya na vidyate
purā surairabhihitaṃ niścitantu nibodhata
50.9
bhūmirjalamayākāśamiti jñeyā paramparā
sthitireṣā tu vijñeyā saptame'smin rasātale
50.10
daśayocanasāhasramekabhaumaṃ rasātalam
saudhubhiḥ parivikhyātamekaikaṃ bahuvistaraṃ
50.11
pratharāmatalañcaiva (1) sutalantu tataḥ paraṃ
tataḥ parataraṃ vidyādvitalaṃ bahuvistaraṃ
50.12
tato gabhastalaṃ nāma parataśca mahātalaṃ
śrītalañca tataḥ prāhuḥ pātāla saptamaṃ smṛtaṃ
50.13
kṛṣṇabhaumañca prathamaṃ bhūmibhāgañca kīrttitaṃ
pāṇḍubhāmaṃ dvitīyantu tṛtīyaṃ raktamṛttikaṃ
50.14
pītabhaumañcaturthantu pañcamaṃ śarkarātalaṃ
ṣaṣṭhaṃ śilāmayañcaiva sauvarṇaṃ saptamantalaṃ
50.15
prathame tu tale khyātamasurendrasya mandiraṃ
namucerindraśatrośca mahānādasya cālayaṃ
50.16
purañca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiraṃ
niṣkulādasya ca puraṃ prakṛṣṭajanasaṅkulaṃ
50.17
rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayaṃ
lohitākṣakaliṅgānāṃ (2) nagaraṃ śvāpadasya tu
50.18
dhanañjayasya ca puraṃ māhendrasya mahātmanaḥ
kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kalasasya ca
50.16-2
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasāṃ
tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ
50.20
dvitīye'pi tale viprā daityendrasya surakṣasaḥ
mahājambhasya ca tathā nagaraṃ pramathasya tu
50.21
hayagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiraṃ
śaṅkhākhyeṣyasya ca puraṃ nagaraṃ gomukhasya ca
50.22
rākṣasasya ca nīlasya meghasya kathanasya ca
purañca kurupādasya mahīghoṣasya cālayaṃ
50.23
kambalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca
kadruputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ
50.24
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasāṃ
dvitīye'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ
50.25
tṛtīye tu tale khyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ
anuhlādasya ca puraṃ daityendrasya mahātmanaḥ
50.26
tārakākhyasya ca puraṃ purandrigirasastathā
śiśumārasya ca puraṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulaṃ
50.27
cyavanasya ca vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiraṃ
rākṣasendrasya ca puraṃ kumbhilasya kharasya ca
50.28
virādhasya (1) ca krūrasya puramulkāmukhasya ca
hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca
50.29
maṇimantasya ca puraṃ kapilasya ca mandiraṃ
nandasya coragapaterviśālasya ca mandiraṃ
50.30
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasāṃ
tṛtīye'smiṃstale viprāḥ pītabhaume na saṃśayaḥ
50.31
caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ
gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca
50.32
rākṣasendrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaraṃ
muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayaṃ
50.33
bahuyojanasāhasraṃ bahupakṣisamākulaṃ
nagaraṃ vainateyasya caturthe'smin rasātale
50.34
pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistṛte
virocanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ
50.35
vaidūryasyāgnijihvasya hiraṇyākṣasya cālayaṃ
purañca vidyujjihvasya rākṣasasya ca dhīmataḥ
50.36
mahāmeghasya ca puraṃ rākṣasendrasya śālinaḥ
kambhārasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca
50.37
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasāṃ
pañcamepi tathā jñeyaṃ śarkarānilaye sadā
50.38
ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesarernagarīttamaṃ
suparvvaṇaḥ sulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca
rākṣasendrasya ca puramutkrośasya mahātmanaḥ
50.39
tatrāste surasāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ
kaśyapasya sutaḥ śrīmān vāsukirnāma nāgarāṭ
50.40
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasāṃ
ṣaṣṭhe tale'smin vikhyāte śilābhaume rasātale
50.41
saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvvapaścime
puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranārīsamākulaṃ
50.42
asurāśīviṣaiḥ pūrṇamuṣṭṛtairddevaśatrubhiḥ
mucukundasya daityasya tatra vai nagaraṃ mahat
50.43
anekairditipūtrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ
tathaiva nāganagarairṛḍḍimadbhiḥ sahasraśaḥ
50.44
daityānāṃ dānavānāñca samudīrṇairmahāpuraiḥ
udīrṇairākṣasāvāsairanekaiśca samākulaṃ
50.45
pātālānte ca viprendrā vistīrṇe bahuyojane
āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ
50.46
dhautaśaṅkhodakhapurnīlavāsā mahābhujaḥ
viśālabhogo dyutimāṃścitramālādharo balī
50.47
rukmaśṛṅgāvadātena dīptāsyena virājatā
prabhurmukhasahasreṇa śobhate vai sa kuṇḍalī
50.48
sa jihvāmālayā deṣo lolajvālānalārcciṣā
jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣyate
50.46-2
sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā
bālasūryyābhitāmreṇa śobhate snigdhamaṇḍalaḥ
50.50
tasya kundenduvarṇasya akṣamālā virājate
taruṇādityamāleva śveteparvvatamūrddhani
50.51
jaṭākarālo dyutimān lakṣyate śayanāsane
vistīrṇā iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ
50.52
mahābhogairmahābhāgairmahānāgairmahābalaiḥ
upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayaṃ
50.53
sa rājā sarvvanāgānāṃ śeṣo nāma mahādyutiḥ
sā vaiṣṇavī hyahitanurmmaryyādāyāṃ vyavasthitā
50.54
saptaivaite kathitā vyaṣahārthyā rasātalāḥ
daivāsuramahānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā
50.55
ataḥparamanālokyamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ
devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjjitaṃ
50.56
pṛthivyambhobuvāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ
mahattvamevarṣibhirvvarṇyate nātra saṃśayaḥ
50.57
ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi sūryyācandramasorgatiṃ
sūryyācandramasāvetau bhramantau yāvadeva tu
prakāśataḥ svabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samāsthitau
50.58
saptānāñca samudrāṇāṃ dvīpānāntu sa vistaraḥ
vistarādvai pṛthivyāstu bhavedantāva bāhyataḥ
50.56-2
paryyāsaparimāṇantu candrādityau prakāśataḥ
paryyāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtaṃ
50.60
avati trīnimān lokān yasmāt sūryyaḥ paribhraman
avadhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ
50.61
ataḥparaṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryyayoḥ
mahitatvānmahīśabdo hyasmin varṣe nipātyate
50.62
asya bhāratavarṣasya viṣkambhantu suvistaraṃ
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanānāṃ nibodhata
50.63
navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu
vistārāttriguṇaścāsya pariṇāho'tha maṇḍalaṃ
viṣkambho maṇḍalasyaiva bhāskarādviguṇaḥ śaśī
50.64
ataḥ pṛthivyāṃ vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalañca yat
50.65
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇaṃ parimāṇataḥ
tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmpratairabhimānibhiḥ
50.66
abhimānivyatītā ye tulyāste sāmpratairiha
devā ye vai hyatītāste rūpairnāmabhireva ca
50.67
tasmāttu sāmpratairdevairvvakṣyāmi vasudhāextlaṃ
divastu sanniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ
50.68
śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnataḥ smṛtā
tasyā vādhapramāṇena merorvvai caturantaraṃ
50.69
pṛthivyā bādhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ
merumadhyāt pratidiśaṃ koṭirekādaśa smṛtāḥ
50.70
tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ
pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyā bādhavistaraḥ
50.71
pṛthivyā vistaraṃ kṛtsnaṃ yojanaistannibodhata
tisraḥ koṭyastu vistāraḥ saṃkhyātaḥ sa caturddigaṃ
50.72
tathā śatasahasrāṇāmekonāśītirucyate
saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāstveṣa vistaraḥ
50.73
vistārāttriguṇaścaiva pṛthivyantasya maṇḍalaṃ
gaṇitaṃ yojanāgrantu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
50.73.p1
tathā śatasahasrantu saptatriṃśādhikāni tu
50.73.p2
ityetadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalaṃ || 74
Linked texts (4)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit