Prakriyapada 52: athaikapañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 52
- Language
- Sanskrit
Contents
- 52.76 — 1 part
athaikapañcāśo'dhyāyaḥ
52.1
jyotiḥpracāraḥ
sūta uvāca | svāyambhuve nisarge tu vyākhyātānyuktarāṇi tu
bhaviṣyāṇi ca sarvvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramaṃ
52.2
etacchrutvā tu munayaḥ papracchurlomaharṣaṇaṃ
sūryyācandramasoścāraṃ grahāṇāñcaiva sarvvaśaḥ
52.3
ṛṣaya ūcuḥ | bhramante kathametāni jyotīṃṣi divi maṇḍalaṃ
tiryyagvyūhena sarvvāṇi tathaivāsaṅgareṇa ca
kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayaṃ
52.4
etadveditumicchāmastanno nigada sattama
bhūtasammohanañcaitacchrotumicchā pravarttate
52.5
sūta uvāca | bhūtasammohanaṃ hyetadbruvato me nibodhata
pratyakṣamapi dṛśyaṃ yattat saṃmohayate prajāḥ
52.6
yo'sau caturddiśaṃ pucche śiśumāre vyavasthitaḥ
uttānapādaputro'sau medhībhūto dhruvo divi
52.7
sa hi bhraman bhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha
bhramantamanvagacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat
52.8
dhruvasya manasā cāsau sarpate bhagaṇaḥ svayaṃ (1)
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha
52.6-2
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai
teṣāṃ yogaśca bhedāśca kālacārastathaiva ca
52.10
astodyau tathotpātā ayane dakṣiṇottare
viṣuvadbrahavarṇāśca dhruvātsarvaṃ pravarttate
52.11
varṣā gharmo himaṃ rātriḥ sandhyā caiva dinaṃ tathā
śubhāśubhaṃ prajānāñca dhruvātsavvaṃ pravarttate
52.12
dhruveṇādhiṣṭhitāṃścaiva sūryyo'pyānamya tiṣṭhati
tadeṣa dīptakiraṇaḥ sa kālānirdivākaraḥ
52.13
parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ
sūryyaḥ kiraṇajālena vāyuyuktena sarvvagaḥ
jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ (1)
52.14
ādityapītaṃ sūryāgneḥ somaṃ saṃkramate jalaṃ
nār̤ībhirvāyuyuktābhilokādhācaṃ pravarttate
52.15
yat somāt sravate sūryyastadagreṣvavatiṣṭhate
meghā vāyunighātena visṛjanti jalammuvi
52.16
evamutkṣipyate caiva patate ca punarjalaṃ (2)
nānāprakāramudakantadeva parivarttate
52.17
sambhāraṇārthaṃ bhūtānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā
anayā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaraṃ
52.18
viśveśro lokakarttuhavaḥ sahasrāṃśuḥ prajāpatiḥ
dhātā kṛtsnasya lokasya prabhurviṣṇurdivākaraḥ
52.18-2
sarvvaṃlaukikamambho vai yatsomānnabhasaḥ śrutaṃ (1)
somādhāraṃ (2) jagatsarvva metattatthyaṃ prakīrttitaṃ
52.20
sūryyāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate
śītoṣṇavoryyau hyavetau yuktau dhārayato jagat
52.21
somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā
somapuvapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ
52.22
sarvvabhūtaśarīreṣu āpo hyanugatāśca yāḥ
teṣu sandahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca
dhūmabhūtāstu tā āpo niṣkrāmantīha sarvvaśaḥ
52.23
tena cābhrāṇi jāyante sthānamatrābhrasāṃ smṛtaṃ
ārkantejo hi bhūtebhyo hyādatte raśmibhirjalaṃ
52.24
samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ
yatastvṛtuvaśāt kāle parivarttī divākaraḥ
yachatyapo hi meghebhyaḥ śuklāḥ śuklagabhastibhiḥ
52.25
abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ
sarvvabhūtahitārthāya vāyubhicca samantataḥ
52.26
tato varṣati ṣaṇmāsān sarvvabhūtavivṛddhaye
vāyavyaṃ stanitañcaiva vaidyutañcāgnisambhavaṃ
52.27
mehanācca miherddhātormeghatvaṃ vyañjayanti ca
na bhraśyanti yatastvāpastadabhraṃ kavayo viduḥ
52.28
meghānāṃ punarutpattistrividhā yonirucyate
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ
tridhā ghanāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi sambhavaṃ
52.26-2
āgneyaḥsvarṇajāḥ proktāsteṣāṃ tasmāt pravarttanaṃ
śītaduddinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ
52.30
mahiṣāśca varāhāśca mattamātaṅgagāminaḥ
bhūtvā dharaṇimabhyetya vicaranti ramanti ca
52.31
jīmūtā nāma te meghā etebhyo jīvasambhavāḥ
vidyudgaṇavihīnāśca jaladhārāvilambinaḥ
52.32
mūkā ghanā mahākāyā pravāhasya vaśānugāḥ
krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ
52.33
parvvatāgranitambeṣu varṣanti ca ramanti ca
'balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ
52.34
brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasambhavāḥ
te hi vidyudgaṇopetāḥ stanayanti svanapriyāḥ
52.35
teṣāṃ śabdapraṇādena bhūmiḥ svāṅgaruhodbhamā
rājño rājñābhiṣikteva punaryauvanamaśrute
teṣviyaṃ prītimāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā
52.36
jīmūtā nāma te meghā tebhyo jīvasya sambhavāḥ
dvitīyaṃ pravahaṃ vāyu' meghāste tu samāśritāḥ
52.37
ete yojanamātrācca sārddhāddhriṣkṛtādapi
vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsārāḥ prakīrttitāḥ
puṣkarāvarttakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ
52.38
śakreṇa pakṣāñchittvā ye parvvatānāṃ mahaujamāṃ
kāmagānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamikṣatāṃ
52.38-2
puṣkarā nāma te meghā bṛhantastoyamatsarāḥ
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ
52.40
nānārūpadharāścaiva mahāghoratarāśca te
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ samvarttāgnerniyāmakāḥ
52.41
varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalaṃ
vāyuṃ paraṃ vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ
52.42
yānyasyāṇḍakapālasya prākṛtasyābhavaṃstadā
tasmādbrahmā samutpannaścaturvvaktraḥ svayambhūṣaḥ
tānyevāṇḍakapālasya sarvve meghāḥ prakīrttitāḥ
52.43
teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarvveṣāmaviśeṣataḥ
teṣāṃ śreṣṭhas parjjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ
52.44
gajānāṃ parvvatānāñca meghānāṃ bhogibhiḥ saha
kulamekaṃ pṛthagbhū taṃ yoniraikā jalaṃ smṛtaṃ
52.45
parjjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavāḥ
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti sarvvasasyavivṛddhaye
52.46
śreṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ
yo 'sau vibhartti bhagavān gaṅgāmākāśagocarāṃ
divyāmatijalāṃ puṇyāṃ divyāṃ svargapathi sthitāṃ
52.47
tasyāviṣyandajastoyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ
śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ
52.48
dakṣiṇena girairyo'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ
udag himavataḥ śailāduttarasya ca dakṣiṇe
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ taca vai mṛtaṃ
52.46-2
tasminnipatitaṃ varṣaṃ yattattuṣārasuplavaṃ
tatastaddāvaho vāyurhimaśailāt samuddahan
ānayatyātmayogena siddhabhānau mahāgiriṃ
52.50
himavantamatikramya dṛṣṭiśeṣa tataḥ paraṃ
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye
52.51
meghāvāpyāyanañcaiva sarvvametat prakīrttitaṃ
sūryya eva tu dṛṣṭīnāṃ straṣṭā samupadiśyate
52.52
dhruveṇāveṣṭitaḥ sūryyastābhyāṃ dṛṣṭiḥ pravarttate
dhruveṇāveṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ
52.53
grahā niḥsṛtya sūryyāttu kṛtsne nakṣavamaṇḍale
vārasyānte vigalyarkaṃ dhruveṇa pariveṣṭitaṃ
52.54
ataḥ sūryyarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata
saṃsthite naikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā
52.55
hiraṇmayena bhagavān parveṇā tu mahaujasā
naṣṭavartmāndhakāreṇa ṣaṭprakāraikaneminā
cakreṇa bhāsvatā sūryyaḥ syandanena prasarpati
52.56
daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ
dviguṇo'sya rathopāsthādīṣādaṇḍapramāṇataḥ
52.57
sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu
asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ paramagairhayaiḥ
52.58
chandobhirvājirūpaistu yataḥ śuklaistataḥ sthitaḥ
aruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sahaśastu saḥ
tenā'sau sarpati vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ
52.59
athemāni tu sūryyasya pratyaṅgāni rathasya tu
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathākramaṃ
52.60
ahastu nābhiḥ sūryyasya ekacakraḥ sa vai smṛtaḥ
ārāḥ pañcarttavastasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ
52.61
rathanīḍaḥ smṛto hyabdastvayane kūbarāvubhau
muhūrttā bandhurāstasya śamyā tasya kalāḥ smṛtā
52.62
tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇā īṣādaṇḍaḥ kṣaṇāstvai
nimeṣāścānukarṣo'sya īṣā cāsya lavāḥ smṛtāḥ
52.63
rātrivarūtho dharmo'sya dhvaja ūrddhvasamucchritaḥ
yugākṣakauṭau te tasya arthakāmāvubhau smṛtau
52.64
saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāmato dhuraṃ
gāyatrī caiva triṣṭup ca anuṣṭupjagatau tathā
52.65
paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇik caiva tu saptamaṃ
akṣe cakraṃ nibaddhantu dhruve tvakṣaḥ samarpitaḥ
52.66
sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ
akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate'sau dhruveritaḥ
52.67
evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu
tathā saṃyogabhāgena saṃsiddho bhāsvaro rathaḥ
52.68
tenā'sau taraṇirddevastarasā sarpate divi
yugākṣakoṭisambaddhau raśmī dvau syandanasya hi
52.69
dhruveṇa bhramatau raśmī vi cakrayugayostvai
bhramatau maṇḍalāni syaḥ khecarasya rathasya tu
52.70
yugākṣakauṭau te tasya dakṣiṇe syandanasya tu
dhruveṇa saṃgṛhīte vai dvicakrasyetarajjuvat
52.71
bhramantamanvagacche tāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau
yugāṃcakoṭau te tasya vātormau sāndanasya tu
52.72
kīlāsaktau yathā rajjurbhramate sarvvato diśaṃ
bhramatastasya raśmī tau maṇḍaleṣūttarāyaṇaṃ
52.73
varddhate dakṣiṇe caiva bhramatau maṇḍalāni tu
dhruveṇa saṃgṛhītau tu raśmī tai nayatī raviṃ
52.74
ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa samadhiṣṭhitau
tadā so'bhyantaraṃ sūryyo bhramate maṇḍalāni tu
52.75
aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran
dhruveṇa sucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu
52.76
tathaiva bāhyataḥ sūryyo bhramate maṇḍalāni tu
udveṣṭayan sa vegena maṇḍalāni tu gacchati
52.76.p1
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiḥpracāro nāmekapañcāśo'dhyāyaḥ
Linked texts (11)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Liṅga — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit