Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 52: athaikapañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 52

Language
Sanskrit

Contents

athaikapañcāśo'dhyāyaḥ

52.1

jyotiḥpracāraḥ
sūta uvāca | svāyambhuve nisarge tu vyākhyātānyuktarāṇi tu
bhaviṣyāṇi ca sarvvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramaṃ

52.2

etacchrutvā tu munayaḥ papracchurlomaharṣaṇaṃ
sūryyācandramasoścāraṃ grahāṇāñcaiva sarvvaśaḥ

52.3

ṛṣaya ūcuḥ | bhramante kathametāni jyotīṃṣi divi maṇḍalaṃ
tiryyagvyūhena sarvvāṇi tathaivāsaṅgareṇa ca
kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayaṃ

52.4

etadveditumicchāmastanno nigada sattama
bhūtasammohanañcaitacchrotumicchā pravarttate

52.5

sūta uvāca | bhūtasammohanaṃ hyetadbruvato me nibodhata
pratyakṣamapi dṛśyaṃ yattat saṃmohayate prajāḥ

52.6

yo'sau caturddiśaṃ pucche śiśumāre vyavasthitaḥ
uttānapādaputro'sau medhībhūto dhruvo divi

52.7

sa hi bhraman bhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha
bhramantamanvagacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat

52.8

dhruvasya manasā cāsau sarpate bhagaṇaḥ svayaṃ (1)
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha

52.6-2

vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai
teṣāṃ yogaśca bhedāśca kālacārastathaiva ca

52.10

astodyau tathotpātā ayane dakṣiṇottare
viṣuvadbrahavarṇāśca dhruvātsarvaṃ pravarttate

52.11

varṣā gharmo himaṃ rātriḥ sandhyā caiva dinaṃ tathā
śubhāśubhaṃ prajānāñca dhruvātsavvaṃ pravarttate

52.12

dhruveṇādhiṣṭhitāṃścaiva sūryyo'pyānamya tiṣṭhati
tadeṣa dīptakiraṇaḥ sa kālānirdivākaraḥ

52.13

parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ
sūryyaḥ kiraṇajālena vāyuyuktena sarvvagaḥ
jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ (1)

52.14

ādityapītaṃ sūryāgneḥ somaṃ saṃkramate jalaṃ
nār̤ībhirvāyuyuktābhilokādhācaṃ pravarttate

52.15

yat somāt sravate sūryyastadagreṣvavatiṣṭhate
meghā vāyunighātena visṛjanti jalammuvi

52.16

evamutkṣipyate caiva patate ca punarjalaṃ (2)
nānāprakāramudakantadeva parivarttate

52.17

sambhāraṇārthaṃ bhūtānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā
anayā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaraṃ

52.18

viśveśro lokakarttuhavaḥ sahasrāṃśuḥ prajāpatiḥ
dhātā kṛtsnasya lokasya prabhurviṣṇurdivākaraḥ

52.18-2

sarvvaṃlaukikamambho vai yatsomānnabhasaḥ śrutaṃ (1)
somādhāraṃ (2) jagatsarvva metattatthyaṃ prakīrttitaṃ

52.20

sūryyāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate
śītoṣṇavoryyau hyavetau yuktau dhārayato jagat

52.21

somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā
somapuvapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ

52.22

sarvvabhūtaśarīreṣu āpo hyanugatāśca yāḥ
teṣu sandahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca
dhūmabhūtāstu tā āpo niṣkrāmantīha sarvvaśaḥ

52.23

tena cābhrāṇi jāyante sthānamatrābhrasāṃ smṛtaṃ
ārkantejo hi bhūtebhyo hyādatte raśmibhirjalaṃ

52.24

samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ
yatastvṛtuvaśāt kāle parivarttī divākaraḥ
yachatyapo hi meghebhyaḥ śuklāḥ śuklagabhastibhiḥ

52.25

abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ
sarvvabhūtahitārthāya vāyubhicca samantataḥ

52.26

tato varṣati ṣaṇmāsān sarvvabhūtavivṛddhaye
vāyavyaṃ stanitañcaiva vaidyutañcāgnisambhavaṃ

52.27

mehanācca miherddhātormeghatvaṃ vyañjayanti ca
na bhraśyanti yatastvāpastadabhraṃ kavayo viduḥ

52.28

meghānāṃ punarutpattistrividhā yonirucyate
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ
tridhā ghanāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi sambhavaṃ

52.26-2

āgneyaḥsvarṇajāḥ proktāsteṣāṃ tasmāt pravarttanaṃ
śītaduddinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ

52.30

mahiṣāśca varāhāśca mattamātaṅgagāminaḥ
bhūtvā dharaṇimabhyetya vicaranti ramanti ca

52.31

jīmūtā nāma te meghā etebhyo jīvasambhavāḥ
vidyudgaṇavihīnāśca jaladhārāvilambinaḥ

52.32

mūkā ghanā mahākāyā pravāhasya vaśānugāḥ
krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ

52.33

parvvatāgranitambeṣu varṣanti ca ramanti ca
'balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ

52.34

brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasambhavāḥ
te hi vidyudgaṇopetāḥ stanayanti svanapriyāḥ

52.35

teṣāṃ śabdapraṇādena bhūmiḥ svāṅgaruhodbhamā
rājño rājñābhiṣikteva punaryauvanamaśrute
teṣviyaṃ prītimāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā

52.36

jīmūtā nāma te meghā tebhyo jīvasya sambhavāḥ
dvitīyaṃ pravahaṃ vāyu' meghāste tu samāśritāḥ

52.37

ete yojanamātrācca sārddhāddhriṣkṛtādapi
vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsārāḥ prakīrttitāḥ
puṣkarāvarttakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ

52.38

śakreṇa pakṣāñchittvā ye parvvatānāṃ mahaujamāṃ
kāmagānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamikṣatāṃ

52.38-2

puṣkarā nāma te meghā bṛhantastoyamatsarāḥ
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ

52.40

nānārūpadharāścaiva mahāghoratarāśca te
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ samvarttāgnerniyāmakāḥ

52.41

varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalaṃ
vāyuṃ paraṃ vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ

52.42

yānyasyāṇḍakapālasya prākṛtasyābhavaṃstadā
tasmādbrahmā samutpannaścaturvvaktraḥ svayambhūṣaḥ
tānyevāṇḍakapālasya sarvve meghāḥ prakīrttitāḥ

52.43

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarvveṣāmaviśeṣataḥ
teṣāṃ śreṣṭhas parjjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ

52.44

gajānāṃ parvvatānāñca meghānāṃ bhogibhiḥ saha
kulamekaṃ pṛthagbhū taṃ yoniraikā jalaṃ smṛtaṃ

52.45

parjjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavāḥ
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti sarvvasasyavivṛddhaye

52.46

śreṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ
yo 'sau vibhartti bhagavān gaṅgāmākāśagocarāṃ
divyāmatijalāṃ puṇyāṃ divyāṃ svargapathi sthitāṃ

52.47

tasyāviṣyandajastoyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ
śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ

52.48

dakṣiṇena girairyo'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ
udag himavataḥ śailāduttarasya ca dakṣiṇe
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ taca vai mṛtaṃ

52.46-2

tasminnipatitaṃ varṣaṃ yattattuṣārasuplavaṃ
tatastaddāvaho vāyurhimaśailāt samuddahan
ānayatyātmayogena siddhabhānau mahāgiriṃ

52.50

himavantamatikramya dṛṣṭiśeṣa tataḥ paraṃ
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye

52.51

meghāvāpyāyanañcaiva sarvvametat prakīrttitaṃ
sūryya eva tu dṛṣṭīnāṃ straṣṭā samupadiśyate

52.52

dhruveṇāveṣṭitaḥ sūryyastābhyāṃ dṛṣṭiḥ pravarttate
dhruveṇāveṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ

52.53

grahā niḥsṛtya sūryyāttu kṛtsne nakṣavamaṇḍale
vārasyānte vigalyarkaṃ dhruveṇa pariveṣṭitaṃ

52.54

ataḥ sūryyarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata
saṃsthite naikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā

52.55

hiraṇmayena bhagavān parveṇā tu mahaujasā
naṣṭavartmāndhakāreṇa ṣaṭprakāraikaneminā
cakreṇa bhāsvatā sūryyaḥ syandanena prasarpati

52.56

daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ
dviguṇo'sya rathopāsthādīṣādaṇḍapramāṇataḥ

52.57

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu
asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ paramagairhayaiḥ

52.58

chandobhirvājirūpaistu yataḥ śuklaistataḥ sthitaḥ
aruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sahaśastu saḥ
tenā'sau sarpati vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ

52.59

athemāni tu sūryyasya pratyaṅgāni rathasya tu
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathākramaṃ

52.60

ahastu nābhiḥ sūryyasya ekacakraḥ sa vai smṛtaḥ
ārāḥ pañcarttavastasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ

52.61

rathanīḍaḥ smṛto hyabdastvayane kūbarāvubhau
muhūrttā bandhurāstasya śamyā tasya kalāḥ smṛtā

52.62

tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇā īṣādaṇḍaḥ kṣaṇāstvai
nimeṣāścānukarṣo'sya īṣā cāsya lavāḥ smṛtāḥ

52.63

rātrivarūtho dharmo'sya dhvaja ūrddhvasamucchritaḥ
yugākṣakauṭau te tasya arthakāmāvubhau smṛtau

52.64

saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāmato dhuraṃ
gāyatrī caiva triṣṭup ca anuṣṭupjagatau tathā

52.65

paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇik caiva tu saptamaṃ
akṣe cakraṃ nibaddhantu dhruve tvakṣaḥ samarpitaḥ

52.66

sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ
akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate'sau dhruveritaḥ

52.67

evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu
tathā saṃyogabhāgena saṃsiddho bhāsvaro rathaḥ

52.68

tenā'sau taraṇirddevastarasā sarpate divi
yugākṣakoṭisambaddhau raśmī dvau syandanasya hi

52.69

dhruveṇa bhramatau raśmī vi cakrayugayostvai
bhramatau maṇḍalāni syaḥ khecarasya rathasya tu

52.70

yugākṣakauṭau te tasya dakṣiṇe syandanasya tu
dhruveṇa saṃgṛhīte vai dvicakrasyetarajjuvat

52.71

bhramantamanvagacche tāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau
yugāṃcakoṭau te tasya vātormau sāndanasya tu

52.72

kīlāsaktau yathā rajjurbhramate sarvvato diśaṃ
bhramatastasya raśmī tau maṇḍaleṣūttarāyaṇaṃ

52.73

varddhate dakṣiṇe caiva bhramatau maṇḍalāni tu
dhruveṇa saṃgṛhītau tu raśmī tai nayatī raviṃ

52.74

ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa samadhiṣṭhitau
tadā so'bhyantaraṃ sūryyo bhramate maṇḍalāni tu

52.75

aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran
dhruveṇa sucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu

52.76

tathaiva bāhyataḥ sūryyo bhramate maṇḍalāni tu
udveṣṭayan sa vegena maṇḍalāni tu gacchati

52.76.p1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiḥpracāro nāmekapañcāśo'dhyāyaḥ

Linked texts (11)