Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 53: atha dvipañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 53

Language
Sanskrit

Contents

atha dvipañcāśo'dhyāyaḥ

53.1

jyotiḥpracāraḥ
sūta uvāca| sa ratho'dhiṣṭhito devairādityairṛṣibhistathā
gandharvvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

53.2

ete vasanti vai sūryye dvau dvau māsau krameṇa tu
dhātāryyamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ

53.3

urago vāsukiścaiva saṅkīrṇṇaśca tāvubhau
tumbururnāradaścaiva gandharvvau gāyatāṃ varau

53.4

ṛtusthalyapsarāścaiva tathā vai puñjikasthalī
grāmaṇī rathakṛcchraśca tapauryyaścaiva tāvubhau

53.5

rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau
madhumādhavayoreṣa gaṇo vasati bhāskare

53.6

vāsantau graiṣmikau māsau mitraśca varuṇaśca ha
ṛṣiratrirvvaśiṣṭhaśca takṣakau rambha eva ca

53.7

menakā sahajanyā ca gandharvvau ca hahā huhuḥ
rathasvanaśca grāmaṇyo rathacitraśca tāvubhau

53.8

pauruṣeyo dhavaścaiva yātudhānāvudāhṛtau
ete vasanti vai sūryye māsayoḥ śuciśukrayoḥ

53.6-2

tataḥ sūryye punastvanyā nivasantīha devatāḥ
indraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca

53.10

elāparṇastathā sarpaḥ śaṅkhapālaśca tāvubhau
viśvāvasuryyasenau ca prātaścaivāruṇaśca ha

53.11

pramloceti ca vikhyātā nimloceti ca te ubhe
yātudhānastathā sarpo vyāghraḥ śvetaśca tāvubhau
nabhonabhasyayoreṣa gaṇo vasati bhāskare

53.12

śaradṛtau punaḥ śubhrā vasanti munidevatāḥ
paryyanyaścātha pūṣā ca bharadvājaḥ sagautamaḥ

53.13

viśvāvasuśca gandharvvāstathaiva surabhiśca yaḥ !
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe

53.14

nāga airāvataścaiva visrutaśca dhanañjayaḥ
senajicca suṣeṇaśca senānīrgrāmaṇīśca tau

53.15

āpo vātaśca tāveto yātudhānāvubhau smṛtau
vasantyete tu vai sūryye māsayoḥ iṣorjayoḥ

53.16

haimantikau tu dvau māsau vasanti tu divākare
aṃśo bhagaśca dvāvetau kaśyapasya ṛtūśca ha

53.17

bhujaṅgaśca mahāpadmaḥ sarpaḥ karkoṭakastathā
citrasenaśca gandharvva ūrṇāyuścaiva tāvubhau

53.18

urvvaśī vipracittiśca tathaivāpsarasau śubhe
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīrgrāmaṇīśca tau

53.18-2

vidyutsphūrjaśca tāvugrau yātudhānāvudāhṛtau
sahe caiva sahasye ca vasantye te divākare

53.20

tataḥ śaiśirayoścāpi māsayornivasanti vai
tvaṣṭā viṣṇurjamadagnirviśvāmitrastathaiva ca

53.21

kādraveyau tathā nāgau kambalāśvatarāvubhau
gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryyavarcāstathaiva ca

53.22

tilottamāpsarāścaiva devī rambhā manoramā
ṛtajitsatyajitścaiva grāmaṇyau lokaviśrutau

53.23

brahmopetastathā dakṣo yajñopetaśca sa smṛtaḥ
ete devā vasantyarke dvau māsau tu krameṇa tu

53.24

sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ
sūryyamāpyāyayantye te tejasā teja uttamaṃ

53.25

prathitaistairvvacobhistu stuvanti munayo raviṃ
gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate

53.26

grāmaṇīyakṣabhūtāstu kurvvate bhīmasaṃgrahaṃ (1)
sarpā vahanti sūryyañca yātudhānānukyānti ca (2)
bālakhilyā nayantyastaṃ paricāryyodayādraviṃ

53.27

eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryyaṃ yathātapaḥ
yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathādharmmaṃ yathābalaṃ

53.28

yathā tapatyasau sūryyasteṣāṃ miḍsta tejasā
ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare

53.29

ṛṣayo devagandharvvāḥ pannagāpsarasāṅgaṇāḥ
grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca bhūyaśaḥ

53.30

ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca
bhūtānāmaśubhaṅkarma vyapohantīha kīrtitāḥ

53.31

mānavānāṃ śubhaṃ hyete haranti duritātmanāṃ
duritaṃ hi pracārāṇāṃ vyapohanti kvacit kacit

53.32

vimāne'vasthitā divye kāmagā vātaraṃhasaḥ
ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divamānugāḥ

53.33

varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ
gopāyanti tu bhūtāni sarvvānīhāmanuccanāt

53.34

sthānābhimānināmetat sthānaṃ manvantareṣu vai
atītānāgatānāṃ vai varttante sāmpratantu ye

53.35

evaṃ vasanti vai sūryyaṃ saptakāste caturdiśaṃ
caturddaśasu sargeṣu gaṇā manvantareṣu ca

53.36

grīṣme 'hame ca varṣāsu suṣummāno
gharmaṃ himañca varṣañca dinaṃ niśāñca
kālena gacchatyṛtuvaśāt pari0ttararaśmirddevān pitṝṃśca manujāṃśca tarpayan vai

53.37

prīṇāti devānamṛtena sūryyaḥ
somaṃ suṣumnena vivarddhayitvā
śukle tu pūrṇe divasakrameṇa
taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pivanti

53.38

pītantu somaṃ dvikalāvaśiṣṭaṃ
kṛṣṇakṣaye raśmibhistaṃ carantaṃ
sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pivanti
devāśca saumyāśca tathaiva kavyaṃ

53.36-2

sūryeṇa gobhista samudgatābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛ̱tābhiḥ
hṛṣṭātivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhamannapānairjayanti

53.40

amṛtena tṛptistvarddhamāsaṃ surāṇāṃ (1)'
māsārddhatṛptiḥ svadhayā pitṝṇāṃ
annena śaśvat dadhāti martyān
sūryyaḥ svayaṃ tacca bibharti gobhiḥ

53.41

ayaṃ haristairharibhisturaṅgamairayan hi cāpo haratīti raśmibhiḥ
visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punaḥ
bibharti śaśvat savitā carācaraṃ

53.42

harirharidbhirjihmiyate turaṅgamaiḥ
pivatyathāpo haribhiḥ sahasradhā
tāḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ
sa mucyamāno haribhisturaṅgamaḥ

53.43

ityeṣa ekacakreṇa sūryyastūrṇaṃ rathena tu
bhadraistairakṣatairaṇvaiḥ sarpate'sau divi kṣaye

53.44

ahorātrādrathenā'sau ekacakreṇa tu bhraman
saptadvīpasamudrāntaṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ

53.45

chandobhiraśvarūpaistairyātaścakrāntaḥ sthitaiḥ
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairamitaistairmanojavaiḥ

53.46

haritairavyayaiḥ piṅgai rīśvarairbrahmavādibhiḥ
aśītimaṇḍalaśataṃ kramantyabdena te hayāḥ

53.47

bāhyamabhyantarañcaiva maṇḍalaṃ divasakramāt
kalpādau samprayuktāste vahantyābhūtasamplavāt
āvṛtā vālakhilyaiste bhramante rācyahāṇi tu

53.48

prathitairvva vobhiragryaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ
sevyate gītanṛtyaiśca gandharvvairapsarogaṇaiḥ
pataṅgaḥ patageratthairbhramamāṇo divaspatiḥ

53.49

vīthyāśrayāṇi ṛkṣati nakṣatrāṇi tathā gaṇo
hrāsavṛddhau tathaivāsya raśmīnāṃ sūryyavat smṛte

53.50

tricakrāmaṇayāñcettho vijñeyaḥ śaśino rathaḥ
apāṅgarbhasamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ
śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śuklairhayottamaiḥ

53.51

daśabhistu kundairdivyairasaṅgestairmanojavaiḥ
sakṛdyuto rathe tasmin vahante cāyugakṣayāt

53.52

saṃgṛhīte rathe tasmin kṣitasutaḥ savāstu vai
aśvāstvekavarṇāṃsto vahante śaṅkhavarcasaṃ

53.53

yayuśca vimanāthaiva vṛṣo rājo balī hayaḥ
aśvo jāmasturaṇyaśca haṃso vyomo mṛgastathā

53.54

ityete nāmabhiḥ sarvve daśa candramaso hayāḥ
ete candramasandaivaṃ vahanti divasakṣayāt

53.55

devaiḥ parissṛtaḥ saumyaḥ pitṛbhiścaiva gacchati1
somasya śuklapakṣādau bhāskare purataḥ sthite
āpūrthyate purastāntaḥ satataṃ divasakramāt

53.56

devaiḥ pītaṃ kṣaye somamāpyāyayati nityadā
pītaṃ pañcadaśāhantu raśminekena bhāskaraḥ

53.57

āpūryan suṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt
suṣumnāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ

53.58

tasmātprasanti vai labhyo śukla āpyāyayanti ca
ityevaṃ sūryyavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ

53.59

paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ
evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe dinakramāt

53.60

tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturdaśī
apāṃ sāramayasyendorasamācātmakasya ca
pivantyambumayaṃ devā madhu saumyaṃ sudhāmayaṃ

53.61

sambhṛtañcārdhamāsena amṛtaṃ sūryyatejasā
bhakṣyārthamamṛtaṃ saumyaṃ paurṇamāsyāmupāsate

53.62

ekarātraṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiśca maharṣibhiḥ
somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya ca

53.63

prakṣīyate purastāttaḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt
kṣīyante tasmāt kṛṣṇe yāḥ śukle hyāpyāyayanti tāḥ

53.64

evaṃ dinakramātīte vibudhāstu niśākaraṃ
pītvā'rdhamāsaṅgacchanti amāvāsyāṃ surottamāḥ
pitaraścopatiṣṭhanti amāvāsyāṃ niśākaraṃ

53.65

tataḥ pañcadaśe bhāge kiñcicchiṣṭe kalātmake
aparāhne pitṛgaṇairjaghanyaḥ paryupāsyate

53.66

pivanti dvikalākālaṃ śiṣṭā tasya tu yā kalā'
niḥsṛtaṃ tadamāvāsyānnabhassibhyaḥ sudhāsmṛtaṃ
tāṃ svadhāṃ māsaptṛptau tu pītvā gacchanti te'mṛtaṃ

53.67

saumyā varhiṣadañcaiva agniṣvāttāstathaiva ca
kavyāścaiva (1) tu ye proktāḥ pitaraḥ sarvva eva te

53.68

saṃvatsaraḥstu vai kavyāḥ (2) pañcābdā ye dvijaiḥ smṛtāḥ
saumyāstu ṛtavo jñeyā māsā vārhaṣadaḥ smṛtāḥ
agniṣvāttāstvarttavaścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ

53.69

pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai
yāvanna cīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśastu saḥ

53.70

amāvasyāntadā tasya cantamāpūryyate paraṃ
sañcayo vai pañcādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtau

53.71

evaṃ sūryyanimitteṣā kṣayavṛddhiniśākare
tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi kharbhānīya rathaṃ punaḥ

53.72

toyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ
yukto hayaiḥ piṅgakaistu aṣṭābhirvātaraṃhasaiḥ (3)

53.73

savarūthaḥ sānukarṣaḥ sūto divyo rathe mahān
sopāmaṅkapatākastu sadhvajo meghasannibhaḥ (4)

53.74

bhārgavasya rathaḥ śrīmān tejasā sūryyasannibhaḥ
pṛthivīsambhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ

53.75

śvetaḥ piṅgaṅgaḥ māraṅgī nīlaḥ pīto vilohitaḥ
kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛthivāreva ca
daśabhistairmahābhāgairaśvairvātavegitaiḥ

53.76

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān somasyāpi ratho'bhavat
asaṅgerlohitairaśvaiḥ sarvvagairagnisambhavaiḥ
sarpate'sau kumāro vai ṛjuvakrānucakragaḥ

53.77

tatasvāṅgiraso vidvān devācāryoṃ bṛhaspatiḥ
śoṇairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati

53.78

yuktastu vājibhirdivyairaṣṭābhirvātamammitaiḥ
nakṣatre'bdannivamati savegestena gacchati

53.79

tataḥ śanaiścaro'pyaśvaiḥ śavalairvyāmasambhavaiḥ
kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ

53.80

svarbhānostu tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ
rayantamomayaṃstasya sañjuktā vahantuāt

53.81

ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvvasu
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu

53.82

atha keturathasyāśvā aṣṭāṣṭau vātaraṃhasaḥ
palāladhūmasaṅgāśāḥ śavalā rāsabhāruṇāḥ

53.83

ete vāhā grahāṇāṃ vai mayā proktāḥ (1) rathaiḥ saha
sarvve dhruvanibaddhāste prabaddhā vātaraśmibhiḥ

53.84

ete vai bhrāmyamāṇāstu yathā yogaṃ bhramanti vai
vāyavyābhiradṛśyābhiḥ prabaddhā vātaraśmibhiḥ

53.85

paribhramanti tadvaddhāścandrasūryyagrahā divi
bhramantamanugacchanti dhruvante jyotiṣāṃ gaṇāḥ

53.86

yathā nadyudake naustu salilena sahohyate
tathā devālyā hyete uhyante vātaraśmibhiḥ
tasmātsarvveṇa dṛśyante vyomni devagaṇāstu te

53.87

yāvatyaścaiva tārāstu tāvanto vātaraśmayaḥ
sarvvā dhruvanibaddhāstā bhramantyo bhrāmayanti taṃ

53.88

tailapor̤ākaraṃ cakraṃ bhramadvāmayate yathā
tathā bhramanti jyotīṃṣi vātabaddāni sarvvaśaḥ

53.86-2

alātacakravadyānti vātacakreritāni tu
yasmājjyotīṃṣi vahate pravahaṃstena sa smṛtaḥ

53.60-2

evaṃ dhruvanibaddho'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ
saiṣa tārāmayo jñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi
yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā taṃ niśi mucyate

53.61-2

yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśumāśritā divi
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvantyabhyadhikāni (1) tu

53.62-2

śāśvataḥ śiśumāro'sau vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ
uttānapādastasyātha vijñeyo hyuttaro hanuḥ

53.63-2

yajño'dharastu vijñeyo dharmmo mūrddhānamāśritaḥ
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyaḥ aśvinau pūrvvapādyoḥ

53.64-2

varuṇaścāryyamā caiva paścime tasya sakthini
śiśnaḥ saṃvatsarastasya mitro'pāne samāśritaḥ

53.65-2

pucche'gniśca mahendraśca marīciḥ kaśyapo dhruvaḥ
tārakāḥ śiśumāraśca nāstameti catuṣṭayaṃ

53.86-3

nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ sahaḥ
ummukhābhimukhāḥ sarve cakrībhūtāśritā divi

53.87-2

dhruveṇādhiṣṭhitāḥ sarve dhruvameva pradakṣiṇam
prayāntīha varaṃ śreṣṭhamedhībhūtaṃ dhruvandivi

53.88-2

dhruvānnikaṣyapānāntu varaścāsau dhruvaḥ smṛtaḥ
eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani

53.86-4

jyotiṣāñcakrametaddhi sadā karṣatyavāṅmukhaḥ
merumālokayatyeṣa prayāṃtīha pradakṣiṇaṃ

53.86-4.p1

iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte dhruvacaryyā nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ

Linked texts (9)