Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 54: atha tripañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 54

Language
Sanskrit

Contents

atha tripañcāśo'dhyāyaḥ

54.1

jyotiḥsanniveśaḥ
māṃpāyana uvāca| etat śrutvā tu munayaḥ samaste saṃśayānvitāḥ
papracchuruttaraṃ bhūyastadā te lomaharṣaṇaṃ

54.2

ṛṣayaūcuḥ| yadetaduktambhavatā gṛhāṇyetāni viśrutaṃ ˙
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣi varṇaya

54.3

etatsarvvaṃ samācakṣva jyotiṣāñcaiva niścayaṃ
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ

54.4

asminnarthe mahāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ
tadbho'haṃ sampravakṣyāmi sūryyācandramasorbhavaṃ
yathā devagṛhāṇīha sūryyācandramasorgṛhaṃ

54.5

ataḥparaṃ vividhāgnervakṣye'hantu samudbhavaṃ
divyasya bhautikasyāgnerathāgneḥ pārthivasya ca

54.6

vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ vai brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
avyākṛtamidamkhāsīnnaiśena tamasāvṛtaṃ

54.7

trasabhūtāvaśiṣṭe'smin pārthivaḥ so'gnirucyate
yaścādau tapate sūryye śuciragnistu sa smṛtaḥ

54.8

vaidyutākhyasta vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣaṇaṃ
vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṅgarbhāstrayo'gnayaḥ
tasmādapaḥ pivansūryo gobhirdīvyatyasau divi

54.6-2

vaidyutena samāviṣṭo vārccau nādbhiḥ praśāmyati
mānavānāñca kukṣigyo nādbhiḥ śāmyati pāvakaḥ

54.10

arciṣmān paramaḥ so'gniḥ prabhavo jāṭharaḥ smṛtaḥ
yaścāyaṃ maṇḍalī śuklo niruṣmā saṃprakāśate

54.11

prabhā hi saurī pādena hyastaṃ yāti divākare
agnimāviśate rātrau tasmāddūrāt prakāśate

54.12

udyantañca punaḥ sūryyamauṣṇyamāgniyamāviśat
pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau

54.13

prakāśaśca tathauṣṇyañca saurāgneye tu tejasī
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśaṃ

54.14

uttare caiva bhūmyarddhe tasmādasmiṃśca dakṣiṇe
uttiṣṭhati punaḥ sūryye rātrirāviśate tvapaḥ
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt

54.15

astaṃ yāti punaḥ sūryye aharvvai praviśatyapaḥ
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo viśyanti (?) bhāskare

54.16

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare
udayāstamaye nityamahorātraṃ viśatyapaḥ

54.17

yaccāsau tapate sūryye pivannambho gabhastibhiḥ
pārthivo hi vimiśro'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ

54.18

sahasrapādaḥ so'gnistu vṛtta: kumbhanibhaḥ śuciḥ
ādatte tacca raśmīnāṃ (1) sahasreṇa samantataḥ

54.19

nādeyoyeṣa sāmudrīḥ kaupyāścaiva madhvācanīḥ
sthāvarā jaṅgamāścaiva yacca sūryyo hiraṇmayaḥ
tasya raśmisahasrantu varṣaśītoṣṇanissravaṃ

54.20

tāsāñcatuḥśatā nāḍyo varṣanti citramūrttayaḥ
candanāścaiva candrāśca ṛtanā nūtanāstathā
amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ

54.21

himavāhāya tābhyo'nyā raśmanisrigmatāḥ punaḥ
hrasvā bhaṣyāśca vātyāśca hyādityo himasarjanāḥ

54.22

candrāstā nāmataḥ sarvāḥ pītābhāstu gabhastayaḥ
śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvabhṛtastathā

54.23

śuklāstā nāmataḥ sarvāstigmatā gharmasarjanāḥ
sarvaṃ bibhartti tābhistu manuṣyapitṛdevatāḥ

54.24

manuṣyā nauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi
amṛtena surān sarvvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau

54.25

vasante caiva grīṣme ca sa taiḥ sutapate tribhiḥ
varṣāstatho śaradi ca caturbhiḥ samprakarṣati

54.26

hemante śiśire caiva himaṃ sa sṛjate tribhiḥ
oṣadhīṣu balandhatte svadhayā ca pitṝnapi
sūryyo'maratvamamṛtatyantriyu niyacchati

54.27

evaṃ raśmisahasrantat sauraṃ lokārthasādhakaṃ
bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanissravaṃ

54.28

itetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūryyasaṃjñitaṃ
nakṣatragrahamaumānāṃ pratiṣṭhāponirava ca
ṛkṣacandragrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryyasambhavāḥ

54.29

nakṣatrādhipatiḥ somo graharājo divākaraḥ
śeṣāḥ pañcagrahā jñeyāḥ īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ

54.30

paṭhyate cāgnirrāditya audakaścandramāḥ smṛtaḥ
śeṣāṇāṃ prakṛtiṃ samyagvartyamānāṃ nibodhata

54.31

surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate'ṅgārako grahaḥ
nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurdevaṃ jñānavido viduḥ (1)

54.32

rudro vaivasvataḥ sākṣāddharmo loke prabhuḥ svayaṃ
mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiścaraḥ

54.33

devāsuraguru dvau tu bhānumantau mahāgrahau
prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī
daityo marendraśca tayorādhipatye vinirmitī

54.34

ādityamūlamakhilaṃ trilokaṃ nātra saṃśayaḥ
bhavatyasya jagat kṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣaṃ

54.35

rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasāṃ
dyutirdyutimatāṃ kṛtsnā yattejaḥ sārvalaukikaṃ

54.36

sarvātmā sarvalokeśī mūlaṃ paramadaivataṃ
tataḥ saṃjāyate sarvvaṃ tatra caiva pralīyate

54.37

bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥsṛtau purā
jagajjajñe'tha graho viprā dīptimān sugraho raviḥ

54.38

yatra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ
kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kātsnyaśaḥ
māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo'thayugāni ca

54.39

tadādityāhate teṣāṃ (1) kālasaṅkhyā na vidyate
kālādṛte na niyamo na dīkṣā nāhrikakramaḥ

54.40

ṛtūnāmavibhāgaśca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ
kutaḥ śasyābhiniṣpattiruṣodhagaṇadi śca

54.41

abhāvo vyavahārāṇāṃ devānāṃ divi ceha ca
jagatpratāpanamate bhāskaraṃ vāritaskaraṃ

54.42

sa eva kālāgniratha dvādaśātmā prajāpatiḥ
tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaraṃ

54.43

sa eṣa tejasāṃ rāśiḥ samastaḥ sārvvalaukikaḥ
uttamaṃ mārgamāsthāya gayobhībhiridañjagat
pārśvamūrddhamathaścaiva tāpayatyeṣa sarvvaśaḥ (2)

54.44

raveraśmisahasraṃ yat prāṅmayā samudāhṛtaṃ
teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayonayaḥ

54.45

suṣumno harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca
viśvavyacāḥ punaścānyaḥ sampadvasurataḥ paraṃ
arvāvasuḥ (3) punaścānyo mayā cātra prakīrttitaḥ

54.46

suṣumnaḥ sūryyaraśmistu coṇvaṃ śaśinamedhayan
tiryyagūrddhaprabhāsī'sau suṣumnaḥ parikīrttyate

54.47

harikeśaḥ purastādyā ṛkṣayoniḥ prakīrttate
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirvarddhayate budhaṃ

54.48

viśvaśravāstu yaḥ paścāt śukrayoniḥ smṛtā budhaiḥ
sampadvasuśca yo raśmiḥ sā yonilauṃhitasya ca

54.49

ṣaṣṭhastvarvāgvasūraśmiyoṃnistu sa bṛhaspateḥ
śanaiśvaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ

54.50

evaṃ sūryyaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ
varddhante viditāḥ sarvvā digvañcedaṃ punarjagat
na kṣīyante punastāni tasmānnakṣatratā smṛtā

54.51

kṣennāṇyetāni vai pūrvvamāpatanti gabhastibhiḥ
teṣāṃ kṣetrāṇyaśādatte sūryyo nakṣatratāṅgataḥ

54.52

tīrṇṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte yahāyayāt
tārāṇāṃ tārakā hyetā. śukratvāccaiva tārakāḥ

54.53

divyānāṃ pārthivānāñca negānāñcaiva sarvvaśaḥ
ādānānnityamādityastamasāṃ tejasāṃ mahān

54.54

suvati spandanārthe ca dhātureṣa vibhāvyate
savanāttejaso'pāñca tenāsau savitā smṛtaḥ

54.55

vahnahyarthaścandra ityeṣa hlādane dhāturiṣyate
śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate

54.56

sūryyācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage
jvalattejomaye śukle vṛttakumbhanibhe śubhe

54.57

ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtaṃ
ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu

54.58

viśanti sarvvadevāstu sthānānyetāni sarvvaśaḥ
manvantareṣu sarvveṣu ṛkṣasūryyagrahāspadāḥ

54.59

tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāni bhavanti ca
sauraṃ sūryyo viśatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca

54.60

śaukraṃ śukro viśatsthānaṃ ṣoḍaśārciḥ pratāpavān
sahabṛhaspatiścaiva lohitaścaiva lauhitaḥ
śānaiśvaraṃ tathā sthānaṃ dadartheva śanaiśvaraḥ

54.61

ādityaraśmisaṃyogāt saṃprakāśāmikāḥ smṛtāḥ
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ

54.62

dviguṇastasya vistāro maṇḍalañca pramāṇataḥ
dviguṇaḥ sūryyavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ

54.63

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastāt prasarpati
udgatya pārthivacchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ

54.64

svarbhānostu bṛhat sthānannirmitaṃ yattamomayaṃ
ādityāttacca niṣkramya somaṅgacchati parvvasu

54.65

ādityameti somācca punaḥ somañca parvvasu
svarbhāmā nudate yasmāttataḥ svarbhānurucyate

54.66

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrāt pramāṇataḥ

54.67

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
bṛhaspateḥ pādahīnau kujasaurauvabhau smṛtau
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ

54.68

tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai
budhena samatulyāni vistārātmaṇḍalādatha

54.66-2

prāyaśaścandrayogāni vidyādṛkṣāṇi tattvavit
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparaṃ

54.70

śatāni pañca catvāri trīṇi he caiva yojane
pūrvvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu
yojanānyarḍamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate

54.71

upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ
saurau'ṅgirāśca vakraśca (1) jñeyā mandavicāriṇaḥ

54.72

tebhyo'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ
sūryyaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ

54.73

yāvantyastārakāḥ koṭyastāvadṛkṣāṇi sarvvaśaḥ
vīthīnāṃ niyamāccaivamṛkṣamārgo vyavasthitaḥ

54.74

gatistasyeva sūryyasya naucoccaistvenakramāt
uttarāyaṇamārgastho yadā parvvasu candramāḥ
baudhaṃ baudho'tha svarbhānuḥ svarbhānoḥ sthānamāśritaḥ

54.75

nakṣatrāṇi ca sarvvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta
gṛhāṇyetāni sarvvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātmanāṃ

54.76

kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayambhuvā
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavaṃ

54.77

manvantareṣu sarvveṣu devatāyatanāni vai
abhimānino'vatiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavaṃ

54.78

atītaistu mahātītā bhāvyā bhavyaiḥ surāsuraiḥ
varttante varttamāneṣu sthānāni svaiḥ suraiḥ saha

54.79

asmin manvantare caiva grahā vaimānikāḥ smṛtāḥ
vivasvānaditeḥ putraḥ sūryyo vaivasvate'ntare

54.80

tviṣimān dharmaputrastu somadevo vasuḥ smṛtaḥ
śukro devastu vijñeyo bhārgavo'surayājakaḥ

54.81

bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo'ṅgiraḥsutaḥ
budho manoharaścaiva tviṣaputrastu (1) saḥ smṛtaḥ

54.82

agnirvikalpāt saṃjajñe yuvā'sau lohitādhipaḥ
nakṣatraṛkṣagāminyo dākṣāyaṇyaḥ smṛtāstu tāḥ

54.83

svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasantāpano'suraḥ
somarkṣagrahamūrye tu kīrttitāstvabhimāninaḥ

54.84

sthānānyetānyathoktāni sthāninyaścaiva devatāḥ
śukramagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ

54.85

sahasrāṃśostviṣaḥ sthānamammayaṃ śuknameva ca
atha śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtaṃ

54.86

śukrasyāpyamayaṃ sthānaṃ sadya ṣor̤aśaraśmivat
navaraśmestu sūno hi lohitasthānamannayaṃ

54.87

haritṣāpyaṃ bṛhataścāpi dvādaśāṃgorbṛhaspateḥ
aṣṭaraśmergṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ buddhasya ammayaṃ

54.88

svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasantāpannālayaṃ
vijñeyāstārakāḥ sarvāstvanmayāstvekaraśmayaḥ

54.98

āśrayāḥ puṇyakīrttīnāṃ suśuklāścaiva varṇataḥ
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādau vedinirmitāḥ

54.90

uccatvādṛśyate śīghramabhivyaktairgabhastibhiḥ
tathā dakṣiṇamārgastho nauvīvīthīsamāśritaḥ

54.91

.
bhūmilekhāstataḥ sūryyaḥ paurṇamāvāsayostathā
na dṛśyate yathākālaṃ śīghrato'stamupaiti ca

54.92

tasmāduttaramārgastho hyamāvāsyāṃ niśākaraḥ
dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamād dṛśyate na ca

54.93

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryyācandramasāvubhau
samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau

54.94

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamayodayau
paurṇamāvāsayorjñeyau jyotiścakrānuvartinau

54.65-2

dakṣiṇāyanamārgastho yadā bhavati raśmivān
tadā sarvvagrahāṇāṃ sa mūryo'dhastāt prasarpati

54.96

vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhañcarate śaśī
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhaṃ prasarpati

54.97

nakṣatrebhyo budhaścorddhaṃ budhādūrddhaṃ bṛhaspatiḥ
tasmācchanaiśvaraścorddhantasmātsaptarṣimaṇḍalaṃ
ṛṣīṇāñcaiva saptānāṃ dhruva ūrddhaṃ vyavasthitaḥ

54.98-2

dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca
tārāmrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramaṃ

54.99

grahāśca candrasūryyau tu divi divyena tejasā
nityamṛkṣeṣu yujyanti gacchanti niyamakramāt

54.100

grahanakṣatramartyāsta nīcoccamṛdavasthitāḥ
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapat prajāḥ

54.101

parasparasthitā hote yujyante ca parasparaṃ
asaṅkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ

54.102

ityeṣa sanniveśo vaḥ pṛthivyāṃ jyotiṣasya ca
ddīpānāmudadhīnāñca parvvatānāṃ tathaiva ca

54.103

varṣāṇāñca nadīnāñca yeṣu teṣu vasanti vai
ete caiva grahāḥ pūrvvaṃ nakṣatrepu samutthitāḥ

54.104

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryyo vai cakṣuṣe'ntare
viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ

54.105

tviṣimān dharmmaputrastu somo viśvāvasustathā
śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ

54.106

ṣor̤agārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryyādanantaraṃ
tārāgrahāṇāṃ pravaraḥ (1) tiṣyacetre samutthitaḥ(2)

54.107

bṛhaśyāṅgirasaḥ putro hādagārcirvṛhaspatiḥ
phālgunīṣu samutpannaḥ sarvvāsu ca jagadguruḥ

54.108

navarcirlohitāṅgastu prajāpatisuto grahaḥ
āṣār̤hāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ

54.109

revatīṣveva saptārcistathā sauraśanaiśvaraḥ
rohiṇīṣu samutpannau grahau candrārkamarddanau

54.110

ete tārāgrahāścaiva boddhavyā bhārgavādayaḥ
janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaigukhyatāṃ yataḥ
spṛśante tena doṣeṇa tatastā grahabhaktiṣu

54.111

sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate
tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāñcaiva dhūmavān

54.112

dhruvaḥ kālo grahāṇāntu vibhaktānāñcaturdiśaṃ
nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaraṃ

54.113

varṣāṇāñcāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
ṛtūnāṃ śiśirañcāpi māsānāṃ māgha eva ca

54.114

pakṣāṇāṃ śuklapakṣastu tithīnāṃ pratipattathā
ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrttitaṃ

54.115

muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ
akṣṇoścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavido mataḥ

54.116

śravanāntaṃ śraviṣṭhādi yugaṃ syāt pañcavārṣikaṃ
bhānorgativiśeṣeṇa cakravat parivarttate

54.117

divākaraḥ smṛtastasmāt kālastaṃ viddhi ceśvaraṃ
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ

54.118

ityeṣa jyotiṣāmeva sanniveśo'rthaniścayāt
lokasaṃvyavahārārthamīśvareṇa vinirmitaḥ

54.119

utpannaḥ śravaṇenāsau (1) saṃkṣiptaśca dhruve tathā
sarvvato'nteṣu vistīrṇo vṛttākāra itisthitiḥ

54.120

buddhipūrvvabhagavatā kalpādau saṃprakīrtitaḥ
sāśrayaḥ so'bhimānī ca sarvvasya jyotiṣātmakaḥ
viśvarūpaḥ pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ

54.121

naiva śakyaṃ prasaṃkhyātaṃ yāthātathyena kenacit
gatāgataṃ manuṣyeṣu jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā

54.122

āgamādanumānācca pratyakṣādupapattitaḥ
parīkṣya nipuṇaṃ bhaktyā śraddhātavyaṃ vipaścitā

54.123

cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhisattamāḥ
pañcaite hetavo jñeyāḥ jyotirgaṇavicintane

54.123.p1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiḥsanniveśo nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ

Linked texts (9)