Prakriyapada 54: atha tripañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 54
- Language
- Sanskrit
Contents
- 54.123 — 1 part
atha tripañcāśo'dhyāyaḥ
54.1
jyotiḥsanniveśaḥ
māṃpāyana uvāca| etat śrutvā tu munayaḥ samaste saṃśayānvitāḥ
papracchuruttaraṃ bhūyastadā te lomaharṣaṇaṃ
54.2
ṛṣayaūcuḥ| yadetaduktambhavatā gṛhāṇyetāni viśrutaṃ ˙
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣi varṇaya
54.3
etatsarvvaṃ samācakṣva jyotiṣāñcaiva niścayaṃ
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ
54.4
asminnarthe mahāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ
tadbho'haṃ sampravakṣyāmi sūryyācandramasorbhavaṃ
yathā devagṛhāṇīha sūryyācandramasorgṛhaṃ
54.5
ataḥparaṃ vividhāgnervakṣye'hantu samudbhavaṃ
divyasya bhautikasyāgnerathāgneḥ pārthivasya ca
54.6
vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ vai brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
avyākṛtamidamkhāsīnnaiśena tamasāvṛtaṃ
54.7
trasabhūtāvaśiṣṭe'smin pārthivaḥ so'gnirucyate
yaścādau tapate sūryye śuciragnistu sa smṛtaḥ
54.8
vaidyutākhyasta vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣaṇaṃ
vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṅgarbhāstrayo'gnayaḥ
tasmādapaḥ pivansūryo gobhirdīvyatyasau divi
54.6-2
vaidyutena samāviṣṭo vārccau nādbhiḥ praśāmyati
mānavānāñca kukṣigyo nādbhiḥ śāmyati pāvakaḥ
54.10
arciṣmān paramaḥ so'gniḥ prabhavo jāṭharaḥ smṛtaḥ
yaścāyaṃ maṇḍalī śuklo niruṣmā saṃprakāśate
54.11
prabhā hi saurī pādena hyastaṃ yāti divākare
agnimāviśate rātrau tasmāddūrāt prakāśate
54.12
udyantañca punaḥ sūryyamauṣṇyamāgniyamāviśat
pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau
54.13
prakāśaśca tathauṣṇyañca saurāgneye tu tejasī
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśaṃ
54.14
uttare caiva bhūmyarddhe tasmādasmiṃśca dakṣiṇe
uttiṣṭhati punaḥ sūryye rātrirāviśate tvapaḥ
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt
54.15
astaṃ yāti punaḥ sūryye aharvvai praviśatyapaḥ
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo viśyanti (?) bhāskare
54.16
etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare
udayāstamaye nityamahorātraṃ viśatyapaḥ
54.17
yaccāsau tapate sūryye pivannambho gabhastibhiḥ
pārthivo hi vimiśro'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ
54.18
sahasrapādaḥ so'gnistu vṛtta: kumbhanibhaḥ śuciḥ
ādatte tacca raśmīnāṃ (1) sahasreṇa samantataḥ
54.19
nādeyoyeṣa sāmudrīḥ kaupyāścaiva madhvācanīḥ
sthāvarā jaṅgamāścaiva yacca sūryyo hiraṇmayaḥ
tasya raśmisahasrantu varṣaśītoṣṇanissravaṃ
54.20
tāsāñcatuḥśatā nāḍyo varṣanti citramūrttayaḥ
candanāścaiva candrāśca ṛtanā nūtanāstathā
amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
54.21
himavāhāya tābhyo'nyā raśmanisrigmatāḥ punaḥ
hrasvā bhaṣyāśca vātyāśca hyādityo himasarjanāḥ
54.22
candrāstā nāmataḥ sarvāḥ pītābhāstu gabhastayaḥ
śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvabhṛtastathā
54.23
śuklāstā nāmataḥ sarvāstigmatā gharmasarjanāḥ
sarvaṃ bibhartti tābhistu manuṣyapitṛdevatāḥ
54.24
manuṣyā nauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi
amṛtena surān sarvvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau
54.25
vasante caiva grīṣme ca sa taiḥ sutapate tribhiḥ
varṣāstatho śaradi ca caturbhiḥ samprakarṣati
54.26
hemante śiśire caiva himaṃ sa sṛjate tribhiḥ
oṣadhīṣu balandhatte svadhayā ca pitṝnapi
sūryyo'maratvamamṛtatyantriyu niyacchati
54.27
evaṃ raśmisahasrantat sauraṃ lokārthasādhakaṃ
bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanissravaṃ
54.28
itetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūryyasaṃjñitaṃ
nakṣatragrahamaumānāṃ pratiṣṭhāponirava ca
ṛkṣacandragrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryyasambhavāḥ
54.29
nakṣatrādhipatiḥ somo graharājo divākaraḥ
śeṣāḥ pañcagrahā jñeyāḥ īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ
54.30
paṭhyate cāgnirrāditya audakaścandramāḥ smṛtaḥ
śeṣāṇāṃ prakṛtiṃ samyagvartyamānāṃ nibodhata
54.31
surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate'ṅgārako grahaḥ
nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurdevaṃ jñānavido viduḥ (1)
54.32
rudro vaivasvataḥ sākṣāddharmo loke prabhuḥ svayaṃ
mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiścaraḥ
54.33
devāsuraguru dvau tu bhānumantau mahāgrahau
prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī
daityo marendraśca tayorādhipatye vinirmitī
54.34
ādityamūlamakhilaṃ trilokaṃ nātra saṃśayaḥ
bhavatyasya jagat kṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣaṃ
54.35
rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasāṃ
dyutirdyutimatāṃ kṛtsnā yattejaḥ sārvalaukikaṃ
54.36
sarvātmā sarvalokeśī mūlaṃ paramadaivataṃ
tataḥ saṃjāyate sarvvaṃ tatra caiva pralīyate
54.37
bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥsṛtau purā
jagajjajñe'tha graho viprā dīptimān sugraho raviḥ
54.38
yatra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ
kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kātsnyaśaḥ
māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo'thayugāni ca
54.39
tadādityāhate teṣāṃ (1) kālasaṅkhyā na vidyate
kālādṛte na niyamo na dīkṣā nāhrikakramaḥ
54.40
ṛtūnāmavibhāgaśca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ
kutaḥ śasyābhiniṣpattiruṣodhagaṇadi śca
54.41
abhāvo vyavahārāṇāṃ devānāṃ divi ceha ca
jagatpratāpanamate bhāskaraṃ vāritaskaraṃ
54.42
sa eva kālāgniratha dvādaśātmā prajāpatiḥ
tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaraṃ
54.43
sa eṣa tejasāṃ rāśiḥ samastaḥ sārvvalaukikaḥ
uttamaṃ mārgamāsthāya gayobhībhiridañjagat
pārśvamūrddhamathaścaiva tāpayatyeṣa sarvvaśaḥ (2)
54.44
raveraśmisahasraṃ yat prāṅmayā samudāhṛtaṃ
teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayonayaḥ
54.45
suṣumno harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca
viśvavyacāḥ punaścānyaḥ sampadvasurataḥ paraṃ
arvāvasuḥ (3) punaścānyo mayā cātra prakīrttitaḥ
54.46
suṣumnaḥ sūryyaraśmistu coṇvaṃ śaśinamedhayan
tiryyagūrddhaprabhāsī'sau suṣumnaḥ parikīrttyate
54.47
harikeśaḥ purastādyā ṛkṣayoniḥ prakīrttate
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirvarddhayate budhaṃ
54.48
viśvaśravāstu yaḥ paścāt śukrayoniḥ smṛtā budhaiḥ
sampadvasuśca yo raśmiḥ sā yonilauṃhitasya ca
54.49
ṣaṣṭhastvarvāgvasūraśmiyoṃnistu sa bṛhaspateḥ
śanaiśvaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ
54.50
evaṃ sūryyaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ
varddhante viditāḥ sarvvā digvañcedaṃ punarjagat
na kṣīyante punastāni tasmānnakṣatratā smṛtā
54.51
kṣennāṇyetāni vai pūrvvamāpatanti gabhastibhiḥ
teṣāṃ kṣetrāṇyaśādatte sūryyo nakṣatratāṅgataḥ
54.52
tīrṇṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte yahāyayāt
tārāṇāṃ tārakā hyetā. śukratvāccaiva tārakāḥ
54.53
divyānāṃ pārthivānāñca negānāñcaiva sarvvaśaḥ
ādānānnityamādityastamasāṃ tejasāṃ mahān
54.54
suvati spandanārthe ca dhātureṣa vibhāvyate
savanāttejaso'pāñca tenāsau savitā smṛtaḥ
54.55
vahnahyarthaścandra ityeṣa hlādane dhāturiṣyate
śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate
54.56
sūryyācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage
jvalattejomaye śukle vṛttakumbhanibhe śubhe
54.57
ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtaṃ
ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu
54.58
viśanti sarvvadevāstu sthānānyetāni sarvvaśaḥ
manvantareṣu sarvveṣu ṛkṣasūryyagrahāspadāḥ
54.59
tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāni bhavanti ca
sauraṃ sūryyo viśatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca
54.60
śaukraṃ śukro viśatsthānaṃ ṣoḍaśārciḥ pratāpavān
sahabṛhaspatiścaiva lohitaścaiva lauhitaḥ
śānaiśvaraṃ tathā sthānaṃ dadartheva śanaiśvaraḥ
54.61
ādityaraśmisaṃyogāt saṃprakāśāmikāḥ smṛtāḥ
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ
54.62
dviguṇastasya vistāro maṇḍalañca pramāṇataḥ
dviguṇaḥ sūryyavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
54.63
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastāt prasarpati
udgatya pārthivacchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ
54.64
svarbhānostu bṛhat sthānannirmitaṃ yattamomayaṃ
ādityāttacca niṣkramya somaṅgacchati parvvasu
54.65
ādityameti somācca punaḥ somañca parvvasu
svarbhāmā nudate yasmāttataḥ svarbhānurucyate
54.66
candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrāt pramāṇataḥ
54.67
bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
bṛhaspateḥ pādahīnau kujasaurauvabhau smṛtau
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ
54.68
tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai
budhena samatulyāni vistārātmaṇḍalādatha
54.66-2
prāyaśaścandrayogāni vidyādṛkṣāṇi tattvavit
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparaṃ
54.70
śatāni pañca catvāri trīṇi he caiva yojane
pūrvvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu
yojanānyarḍamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate
54.71
upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ
saurau'ṅgirāśca vakraśca (1) jñeyā mandavicāriṇaḥ
54.72
tebhyo'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ
sūryyaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ
54.73
yāvantyastārakāḥ koṭyastāvadṛkṣāṇi sarvvaśaḥ
vīthīnāṃ niyamāccaivamṛkṣamārgo vyavasthitaḥ
54.74
gatistasyeva sūryyasya naucoccaistvenakramāt
uttarāyaṇamārgastho yadā parvvasu candramāḥ
baudhaṃ baudho'tha svarbhānuḥ svarbhānoḥ sthānamāśritaḥ
54.75
nakṣatrāṇi ca sarvvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta
gṛhāṇyetāni sarvvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātmanāṃ
54.76
kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayambhuvā
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavaṃ
54.77
manvantareṣu sarvveṣu devatāyatanāni vai
abhimānino'vatiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavaṃ
54.78
atītaistu mahātītā bhāvyā bhavyaiḥ surāsuraiḥ
varttante varttamāneṣu sthānāni svaiḥ suraiḥ saha
54.79
asmin manvantare caiva grahā vaimānikāḥ smṛtāḥ
vivasvānaditeḥ putraḥ sūryyo vaivasvate'ntare
54.80
tviṣimān dharmaputrastu somadevo vasuḥ smṛtaḥ
śukro devastu vijñeyo bhārgavo'surayājakaḥ
54.81
bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo'ṅgiraḥsutaḥ
budho manoharaścaiva tviṣaputrastu (1) saḥ smṛtaḥ
54.82
agnirvikalpāt saṃjajñe yuvā'sau lohitādhipaḥ
nakṣatraṛkṣagāminyo dākṣāyaṇyaḥ smṛtāstu tāḥ
54.83
svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasantāpano'suraḥ
somarkṣagrahamūrye tu kīrttitāstvabhimāninaḥ
54.84
sthānānyetānyathoktāni sthāninyaścaiva devatāḥ
śukramagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ
54.85
sahasrāṃśostviṣaḥ sthānamammayaṃ śuknameva ca
atha śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtaṃ
54.86
śukrasyāpyamayaṃ sthānaṃ sadya ṣor̤aśaraśmivat
navaraśmestu sūno hi lohitasthānamannayaṃ
54.87
haritṣāpyaṃ bṛhataścāpi dvādaśāṃgorbṛhaspateḥ
aṣṭaraśmergṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ buddhasya ammayaṃ
54.88
svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasantāpannālayaṃ
vijñeyāstārakāḥ sarvāstvanmayāstvekaraśmayaḥ
54.98
āśrayāḥ puṇyakīrttīnāṃ suśuklāścaiva varṇataḥ
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādau vedinirmitāḥ
54.90
uccatvādṛśyate śīghramabhivyaktairgabhastibhiḥ
tathā dakṣiṇamārgastho nauvīvīthīsamāśritaḥ
54.91
.
bhūmilekhāstataḥ sūryyaḥ paurṇamāvāsayostathā
na dṛśyate yathākālaṃ śīghrato'stamupaiti ca
54.92
tasmāduttaramārgastho hyamāvāsyāṃ niśākaraḥ
dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamād dṛśyate na ca
54.93
jyotiṣāṃ gatiyogena sūryyācandramasāvubhau
samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau
54.94
uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamayodayau
paurṇamāvāsayorjñeyau jyotiścakrānuvartinau
54.65-2
dakṣiṇāyanamārgastho yadā bhavati raśmivān
tadā sarvvagrahāṇāṃ sa mūryo'dhastāt prasarpati
54.96
vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhañcarate śaśī
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhaṃ prasarpati
54.97
nakṣatrebhyo budhaścorddhaṃ budhādūrddhaṃ bṛhaspatiḥ
tasmācchanaiśvaraścorddhantasmātsaptarṣimaṇḍalaṃ
ṛṣīṇāñcaiva saptānāṃ dhruva ūrddhaṃ vyavasthitaḥ
54.98-2
dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca
tārāmrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramaṃ
54.99
grahāśca candrasūryyau tu divi divyena tejasā
nityamṛkṣeṣu yujyanti gacchanti niyamakramāt
54.100
grahanakṣatramartyāsta nīcoccamṛdavasthitāḥ
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapat prajāḥ
54.101
parasparasthitā hote yujyante ca parasparaṃ
asaṅkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ
54.102
ityeṣa sanniveśo vaḥ pṛthivyāṃ jyotiṣasya ca
ddīpānāmudadhīnāñca parvvatānāṃ tathaiva ca
54.103
varṣāṇāñca nadīnāñca yeṣu teṣu vasanti vai
ete caiva grahāḥ pūrvvaṃ nakṣatrepu samutthitāḥ
54.104
vivasvānaditeḥ putraḥ sūryyo vai cakṣuṣe'ntare
viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ
54.105
tviṣimān dharmmaputrastu somo viśvāvasustathā
śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ
54.106
ṣor̤agārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryyādanantaraṃ
tārāgrahāṇāṃ pravaraḥ (1) tiṣyacetre samutthitaḥ(2)
54.107
bṛhaśyāṅgirasaḥ putro hādagārcirvṛhaspatiḥ
phālgunīṣu samutpannaḥ sarvvāsu ca jagadguruḥ
54.108
navarcirlohitāṅgastu prajāpatisuto grahaḥ
āṣār̤hāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ
54.109
revatīṣveva saptārcistathā sauraśanaiśvaraḥ
rohiṇīṣu samutpannau grahau candrārkamarddanau
54.110
ete tārāgrahāścaiva boddhavyā bhārgavādayaḥ
janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaigukhyatāṃ yataḥ
spṛśante tena doṣeṇa tatastā grahabhaktiṣu
54.111
sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate
tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāñcaiva dhūmavān
54.112
dhruvaḥ kālo grahāṇāntu vibhaktānāñcaturdiśaṃ
nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaraṃ
54.113
varṣāṇāñcāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
ṛtūnāṃ śiśirañcāpi māsānāṃ māgha eva ca
54.114
pakṣāṇāṃ śuklapakṣastu tithīnāṃ pratipattathā
ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrttitaṃ
54.115
muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ
akṣṇoścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavido mataḥ
54.116
śravanāntaṃ śraviṣṭhādi yugaṃ syāt pañcavārṣikaṃ
bhānorgativiśeṣeṇa cakravat parivarttate
54.117
divākaraḥ smṛtastasmāt kālastaṃ viddhi ceśvaraṃ
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ
54.118
ityeṣa jyotiṣāmeva sanniveśo'rthaniścayāt
lokasaṃvyavahārārthamīśvareṇa vinirmitaḥ
54.119
utpannaḥ śravaṇenāsau (1) saṃkṣiptaśca dhruve tathā
sarvvato'nteṣu vistīrṇo vṛttākāra itisthitiḥ
54.120
buddhipūrvvabhagavatā kalpādau saṃprakīrtitaḥ
sāśrayaḥ so'bhimānī ca sarvvasya jyotiṣātmakaḥ
viśvarūpaḥ pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ
54.121
naiva śakyaṃ prasaṃkhyātaṃ yāthātathyena kenacit
gatāgataṃ manuṣyeṣu jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā
54.122
āgamādanumānācca pratyakṣādupapattitaḥ
parīkṣya nipuṇaṃ bhaktyā śraddhātavyaṃ vipaścitā
54.123
cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhisattamāḥ
pañcaite hetavo jñeyāḥ jyotirgaṇavicintane
54.123.p1
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiḥsanniveśo nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ
Linked texts (9)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mudgalapurāṇa — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Liṅga — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit