Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 55: atha catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 55

Language
Sanskrit

Contents

atha catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ

55.1

nīlakaṇṭhastavaḥ
ṛṣaya ūcuḥ | kasmin deśe mahāpuṇyametadākhyānamuttamaṃ
vṛttaṃ brahmapurogāṇāṃ kasmin kāle mahādyute
etadākhyāhi naḥ samyag yathā vṛttaṃ tapodhana

55.2

sūta uvāca | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ vāyunā jagadāyunā (1)
kathyamānaṃ dvijaśreṣṭhāḥ satre varṣasahasrake

55.3

nīlatā yena kaṇṭhasya devadevasya śūlinaḥ
tadahaṃ kīrttayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ saṃśitavratāḥ

55.4

uttare śailarājasya sarāṃsi sarito hradaḥ
puṇyodyāneṣu tīrtheṣu devatāyataneṣu ca
giriśṛṅgeṣu tuṅgeṣu gahvaropavaneṣu ca

55.5

devabhaktā mahātmāno munayaḥ saṃśitavratāḥ
stuvanti ca mahādevaṃ yatra yatra yathāvidhi

55.6

ṛgyajuḥsāmavedaiśca nṛtyagītārccanādibhiḥ
oṃkāreṇa namaskārairarcayanti sadā śivaṃ

55.7

pravṛtte jyotiṣāṃ cakre madhyavyāpte divākare
daivatā niyatātmānaḥ sarve tiṣṭhanti tāṃ kathāṃ
atha niyamapravṛttāśca prāṇaśeṣavyavasthitāḥ

55.8

namaste nīlakaṇṭhāya ityuvāca mahāgatiḥ
tacchrutvā bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ
vālakhilyetivikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ

55.9

aśītisahasrāṇi munīnāmūrddharetasāṃ
tasmāt pṛcchanti vai vāyuṃ vāyuparṇākhubhojanāḥ

55.10

ṛṣaya ūcuḥ | nīlakaṇṭhetidyat proktaṃ tvayā pavanasattama
etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṇyaṃ puṇyakṛtāṃ varāḥ

55.11

tadvayaṃ śrotumicchāmastvatprasādāt prabhañjana
nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāmbikāpateḥ

55.12

śrotumicchāmahe samyaktva vaktāhiśeṣataḥ
yāvadvācaḥ pravarttante sārthāstāśca tvayeritāḥ

55.13

varṇasthānagate vāyau vāgvidhiḥ saṃpravarttate
jñānaṃ pūrvvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate

55.14

tvayi niṣpandamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ
yatra vāco nivarttante dehabandhāśca durlabhāḥ

55.15

tatrāpi te'sti sadbhāvaḥ sarvvagastvaṃ sadānila
nānyaḥ sarvvagato devastvadṛte'sti samīragā

55.16

eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvvato'nila
vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamośvaraṃ

55.17

brūhi tat kaṇṭhadeśasya kiṃkṛtā rūpavikriyā
śrutvā vākyantatasteṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāṃ
pratyuvāca mahātejā vāyurlokanamasakṛtaḥ

55.18

vāyuruvāca| purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ
vasiṣṭho nāma dharmmātmā mānaso vai prajāpateḥ

55.16-2

papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanaṃ
mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaraṃ

55.20

mahāsenaṃ mahātmānaṃ meghastanitanisvanaṃ
umāmanaḥpraharṣeṇa bālakaṃ rudrarūpiṇaṃ

55.21

krauñcajīvitaharttāraṃ pārvatīhṛdi nandanaṃ
vasiṣṭhaḥ pṛcchate bhaktyā kārttikeyaṃ mahābalaṃ

55.22

vasiṣṭha uvāca| namaste haranandāya umāgarbha namo'stu te
namaste agnigarbhāya gaṅgāgarbha namo'stu te

55.23

namaste śaragarbhāya namaste kṛttikāsuta
namo dvādaśanetrāya ṣaṇmukhāya tamo'stu te

55.24

namaste śaktihastāya divyaghaṇṭāpatākine
evaṃ stutvā mahāsenaṃ papraccha śikhivāhanaṃ

55.25

yadetad dṛśyate varṇaṃ śubhaṃ śubhrāñjanaprabhaṃ
tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kundendusaṃprabhe

55.26

etadācāya bhaktāya dāntāya brūhi pṛcchate (1)
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīṃ
matpriyārthaṃ mahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ

55.27

śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
pratyuvāca mahātejāḥ surāribalasūdanaḥ

55.28

śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭha kathyamānaṃ vaco mama
umotsaṅga-niviṣṭena mayā pūrvaṃ yathā śrutaṃ

55.29

pārvatyā saha saṃvādaḥ sarvasya ca mahātmanaḥ
tadahaṅkīrttayiṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune

55.30

kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite
nānādrumalatākīrṇe cakravākopaśobhite

55.31

ṣaṭpadodgītabahule dhārāsampātanādite
mattakrauñcamayarāṇāṃ nādairudghuṣṭa kandare (1)

55.32

apsarogaṇasaṅkīrṇe kinnaraiścopaśobhite
jīvañjīvakajātīnāṃ voraṅgirupaśobhite

55.33

kokilārāvamadhure siddhacāraṇasevite
saurabheyīninādāḍhye meghastanitanisvane

55.34

vināyakamayodvigne kuñjarairyuktakandare
vīṇāvāditranirghoṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ

55.35

dolālambitasampāte vanitāsaṅgasevite
dhvajairlambitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule

55.36

mukhamarddalavāditrairbalināṃ sphoṭitaistathā
krīr̤āravavicārāṇāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇamandire (2)

55.37

hāsaiḥ santrāsajananairrvikarālamukhaistathā
dehagandhairvicitraiśca prakrīr̤itagaṇeśvaraiḥ

55.38

vajrasphaṭikasopānacitrapaṭṭiśilātalaiḥ
vyāghrasiṃhamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā

55.39

bir̤ālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākāramūrttibhiḥ
hrasvaidīrghaiḥ kṛśaiḥ sthūlairlambodaramahodaraiḥ

55.40

hrasvajaṅghaiśca lamboṣṭhai stālajaṅghaistathāparaiḥ
gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ

55.41

bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ
bahuśīrṣairmahāśīrṣairekaśīrṣairaśīrṣakaiḥ

55.42

bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ
evaṃvidhairmahāyogibhūtairbhūtapatirvṛtaḥ

55.43

viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite
śilātale hemamaye manorame
sukhopaviṣṭaṃ madanāṅganāśanaṃ
provāca vākyaṃ girirājaputrī

55.44

devyuvāca | bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkita śāsana
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājate'mbudasannibhaṃ

55.45

nātyulbaṇaṃ nātiśubhraṃ nīlāñjanacayopamaṃ
kimidandīṣyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana

55.46

ko hetuḥ kāraṇaṃ kiñca kaṇṭhe nīlatvamīśvara
etatsarvvaṃ yathānyāyaṃ brūhi kautūhalaṃ hi me

55.47

śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvvatyāḥ pārvvatīpriyaḥ
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ

55.48

mathyamāne'mṛte pūrvvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṅkālānalaprabhaṃ

55.49

taṃ dṛṣṭvā surasaṅghāśca daityāścaiva varānane
vipannavadanāḥ sarvve gatāste brahmaṇo'ntikaṃ

55.50

dṛṣṭvā suragaṇān bhītān brahmovāca mahādyutiḥ
kimarthaṃ bho mahābhāgā bhītā udvignacetasaḥ

55.51

mayāṣṭaguṇamaiśvaryyaṃ bhavatāṃ samprakalpitaṃ
kena vyāvarttitanaiśvaryyā yūyaṃ vai surasattamāḥ

55.52

trailokyaśekharā yūyaṃ sarvve vai vigatajvarāḥ
prajāsarge na so'stīha ājñāṃ yo me nivarttayet

55.53

vimānagāminaḥ sarve sarve svacchandagāminaḥ
adhyātma cādhibhūte ca adhideve ca nityaśaḥ
prajāḥ karmmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttituṃ

55.54

tat kimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārdditā iva
• kiṃ duḥkhaṃ kena santāpaḥ kuto vā bhayamāgataṃ
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyātumarhatha

55.55

śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇo vai mahātmanaḥ
ūcuste ṛṣibhiḥ sārddha suradaityendradānavāḥ

55.56

surāsurairmathyamāne pāthodhī ca mahātmabhiḥ
bhujaṅgabhṛṅgasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibhaṃ
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ sambarttāgnisamaprabhaṃ

55.57

kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasaṃ
trailokyātsādi sūryyābhaṃ prasphurantaṃ (1) samantataḥ

55.58

viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtakṛṣṇo janārddanaḥ

55.58-2

dṛṣṭvā taṃ raktagaurāṅgaṃ kṛtakṛṣṇaṃ janārddanaṃ
bhītāḥ sarve vayaṃ devāstvāmeva śaraṇaṅgatāḥ

55.60

surāṇāmasurāṇāñca śrutvā vākyaṃ pitāmahaḥ
pratyuvāca mahātejā lokānāṃ hitakāmyayā

55.61

śa‍ṛṇudhvaṃ daivataḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ
yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau

55.62

viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭetiviśrutaṃ
yena prodbhūtamātreṇa kṛtakṛṣṇo janārdanaḥ

55.63

tasya viṣṇorahañcāpi sarvve te surapuṅgavāḥ
na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanye tu śaṅkarāt

55.64

ityuktā padmagarbhābhaḥ padmayonirayonijaḥ
tatastotuṃ samārabdho brahmā lokapitāmahaḥ

55.65

namastubhyaṃ virūpākṣa namaste'nekacakṣuṣe
namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ

55.66

namastrailokyanāthāya bhūtānāmpataye namaḥ
namaḥ surārisaṃhartre tāpasāya vicakṣuṣe (1)

55.67

brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ
sāṅkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ

55.68

manmathāṅgavināśāya kālakālāya vai namaḥ
rudrāya ca suraiśāya devadevāya te namaḥ (2)

55.66-2

kaparddine karālāya śaṅkarāya kapāline (3)
pirūpāyaikarūpāya śivāya varadāya ca

55.90

tripuraghnāya vandyāya (1) mātṛṇāmpataye namaḥ
buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca

55.91

namaḥ kamatahastāya digvāsāya śikhaṇḍine
lokatrayavidhātre ca candrāya (2) varuṇāya ca

55.72

agyāya caiva cognāya vipāyāne kacakṣuṣe
rajase caiva savāya tamase'vyaktayomaye

55.93

nityāyānityarūpāya nityānilāya vai namaḥ
vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ

55.94

cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ
bhaktānāmārttināśāya naranārāyaṇāya ca (3)

55.75

umāpriyāya śarvāya nandicakrāṅkitāya ca (4)
pattamāsārddhamāsāya namaḥ saṃvatsarāya ca

55.76

bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine'tha varūthine
namaḥ kapālahastāya digvātāya śikhaṇḍine

55.77

dhvajine rathine caiva yamine brahmacāriṇe
ṛgyajuḥsāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca
ityevamādicaritaistubhyaṃ deva namo'stu te

55.78

śrīmahādeva uvāca| evaṃ stutastato devaiḥ praṇipatya varānane (5)

55.79

jñātvā tu bhaktiṃ mama devadevo
gaṅgājalāplāvitakeśadeśaḥ
sūkṣmo'tiyogātiśayādacintyo
na hi srutau vyaktamupaiti candraḥ

55.80

evaṃ bhagavatā pūrvvaṃ brahmaṇā lokakarttṛṇā
stuto'haṃ vividhaistotrairvedavedāṅga sambhavaiḥ

55.81

tataḥ prīto'hyahantasmai brahmaṇe sumahātmane
tato'haṃ sūkṣmayā vācā pitāmahamathābruvaṃ

55.82

bhagavan bhūtabhavyeśa lokanātha jagatpate
kiṃ kāryyaṃ te mayā brahman karttavyaṃ vada suvrata

55.83

śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāmbujekṣaṇaḥ
bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara

55.84

surāsurairmathyamāne payodhāmvujekṣaṇa
bhagavanmeghasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibhaṃ

55.85

prādurbhūtaṃ viṣaṅghoraṃ samvarttāgnisamaprabhaṃ
kālamṛtyukhivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasaṃ

55.86

trailokyotsādi sūryābhaṃ visphurantaṃ samantataḥ
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṅkālānalaprabham

55.87

taṃ dṛṣṭvā tu vayaṃ sarvve bhītāḥ sambhrāntacetasaḥ
tat pivasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā
bhavānahyāsya bhoktā vai bhavāṃścaiva varaḥ prabhuḥ

55.88

tvāmṛte'nyo mahādeva viṣaṃ soḍhuṃ na vidyate
nāsti kaścit pumān śaktastvai lokeṣu ca gīyate

55.89

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
vāḍhamityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane

55.90-2

tato'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibhaṃ
pivato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayaṅkaraṃ
kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇa kṛṣṇo me varavarṇini

55.91-2

taṃ dṛṣṭotpalapatrābhaṃ kaṇṭhe saktamivoragaṃ
takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivasthitaṃ

55.92

athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ
śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata

55.93-2

tatastasya vacaḥ śrutvā mayā girivarātmaje
paśyatāṃ devasaṅghānāṃ daityānāñca varānane

55.94-2

yakṣagandharvvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasāṃ
dhṛtaṃ kaṇṭhe viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato'hyahaṃ

55.95

tat kālakūṭaṃ viṣamugratejaḥ
kaṇṭhe mayā parvvatarājaputri
niveśyamānaṃ saradai ragaddhau
dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma

55.96

tataḥ suragaṇāḥ sarvve sadaityoragarākṣasāḥ
ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini

55.97

aho balaṃ vīryyaparākramaste
aho punaryogabalaṃ tavaiva
aho prabhutvaṃ tava devadeva
gaṅgājalāsphālitamuktakeśa

55.68-2

tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ
tvameva sūryyasvarada̱stvameva
tvameva sūryyo rajanīkaraśca
tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva

55.86-2

tvameva yajño niyamastvameva
tvameva bhūtaṃ bhavitā tvameva
tvameva cādinidhanaṃ tvameva
sthūlaśca sūkṣmaḥ (1) puruṣastvameva

55.100

tvameva sūkṣmasya parasya sūkṣmaḥ
tvameva vahniḥ pavanastvameva
tvameva sarvvasya carācarasya
lokasya karttā pralaye ca goptā

55.101

itīdamuktā vacanaṃ surendrāḥ
pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrddhā
gatā vimānairanigṛhya vegairmhātmano merumupetya sarvve

55.102

ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyamahattaram (2)
nīlakaṇṭheti yatproktaṃ vikhyātaṃ lokaviśrutaṃ (3)

55.103

svayaṃ svayambhuvā proktāṃ puṇyāṃ pāpapraṇāśanīṃ
yastu dhārayate nityamenāṃ brahmodbhavāṃ kathāṃ
tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ vai vipulaṃ mahat

55.104

viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamantathā
gātraṃ prāpya ca suśroṇi kṣipraṃ tatpratihanyate

55.105

śamayatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥsvapnañcāpakarṣati
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca

55.106

vivāde jayamāpnoti yuddhe śūratvameva ca
gacchataḥ cemamadhvānaṃ gṛhe ca nityasampadaḥ

55.107

śarīrabhede vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane
nīlakaṇṭho haritśmaśruḥ śaśāṅkaṅkitamūrddhajaḥ

55.108

tvacastriśūlapāṇiśca vṛṣayānaḥ pinākadhṛk
nanditulyabalaḥ śrīmān nanditulyaparākramaḥ

55.106-2

vicarannacirāt sarvvān sarvvalokānājñā
na hanyate gatistasya anilasya yathā'mbare
mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavaṃ

55.110

mama bhaktā varārohe ye ca śṛṇvanti mānavāḥ
teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi iha loke paratra ca

55.111

brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo jayate mahīṃ
vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt

55.112

vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt
gurviṇī labhate putraṃ kanyā vindati satpatiṃ
naṣṭañca labhate sarvvaṃ iha loke paratra ca

55.113

gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalaṃ
tatphalaṃ bhavati śrutvā vibhordivyāmimāṃ kathāṃ

55.114

pādaṃ vā yadi vāpyarddha ślokaṃ ślokārddhameva vā
yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati

55.115

kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ
nivedya devyāḥ śaśiśekharamūrddhajaḥ
vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhurjagāma kiṣkindhaguhāṃ guhapriyaḥ

55.116

krāntaṃ mayā pāpaharaṃ mahāpaḍhaṃ
nivedya tebhyaḥ pradadau prabhañjanaḥ
adhītya sarvvantvakhilaṃ sulakṣaṇaṃ
jagāma ādityapathaṃ dvijottamaḥ

55.116.p1

iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte nīlakaṇṭhastavo nāma catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ

Linked texts (8)