Prakriyapada 55: atha catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 55
- Language
- Sanskrit
Contents
- 55.116 — 1 part
atha catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ
55.1
nīlakaṇṭhastavaḥ
ṛṣaya ūcuḥ | kasmin deśe mahāpuṇyametadākhyānamuttamaṃ
vṛttaṃ brahmapurogāṇāṃ kasmin kāle mahādyute
etadākhyāhi naḥ samyag yathā vṛttaṃ tapodhana
55.2
sūta uvāca | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ vāyunā jagadāyunā (1)
kathyamānaṃ dvijaśreṣṭhāḥ satre varṣasahasrake
55.3
nīlatā yena kaṇṭhasya devadevasya śūlinaḥ
tadahaṃ kīrttayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ saṃśitavratāḥ
55.4
uttare śailarājasya sarāṃsi sarito hradaḥ
puṇyodyāneṣu tīrtheṣu devatāyataneṣu ca
giriśṛṅgeṣu tuṅgeṣu gahvaropavaneṣu ca
55.5
devabhaktā mahātmāno munayaḥ saṃśitavratāḥ
stuvanti ca mahādevaṃ yatra yatra yathāvidhi
55.6
ṛgyajuḥsāmavedaiśca nṛtyagītārccanādibhiḥ
oṃkāreṇa namaskārairarcayanti sadā śivaṃ
55.7
pravṛtte jyotiṣāṃ cakre madhyavyāpte divākare
daivatā niyatātmānaḥ sarve tiṣṭhanti tāṃ kathāṃ
atha niyamapravṛttāśca prāṇaśeṣavyavasthitāḥ
55.8
namaste nīlakaṇṭhāya ityuvāca mahāgatiḥ
tacchrutvā bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ
vālakhilyetivikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ
55.9
aśītisahasrāṇi munīnāmūrddharetasāṃ
tasmāt pṛcchanti vai vāyuṃ vāyuparṇākhubhojanāḥ
55.10
ṛṣaya ūcuḥ | nīlakaṇṭhetidyat proktaṃ tvayā pavanasattama
etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṇyaṃ puṇyakṛtāṃ varāḥ
55.11
tadvayaṃ śrotumicchāmastvatprasādāt prabhañjana
nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāmbikāpateḥ
55.12
śrotumicchāmahe samyaktva vaktāhiśeṣataḥ
yāvadvācaḥ pravarttante sārthāstāśca tvayeritāḥ
55.13
varṇasthānagate vāyau vāgvidhiḥ saṃpravarttate
jñānaṃ pūrvvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate
55.14
tvayi niṣpandamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ
yatra vāco nivarttante dehabandhāśca durlabhāḥ
55.15
tatrāpi te'sti sadbhāvaḥ sarvvagastvaṃ sadānila
nānyaḥ sarvvagato devastvadṛte'sti samīragā
55.16
eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvvato'nila
vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamośvaraṃ
55.17
brūhi tat kaṇṭhadeśasya kiṃkṛtā rūpavikriyā
śrutvā vākyantatasteṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāṃ
pratyuvāca mahātejā vāyurlokanamasakṛtaḥ
55.18
vāyuruvāca| purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ
vasiṣṭho nāma dharmmātmā mānaso vai prajāpateḥ
55.16-2
papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanaṃ
mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaraṃ
55.20
mahāsenaṃ mahātmānaṃ meghastanitanisvanaṃ
umāmanaḥpraharṣeṇa bālakaṃ rudrarūpiṇaṃ
55.21
krauñcajīvitaharttāraṃ pārvatīhṛdi nandanaṃ
vasiṣṭhaḥ pṛcchate bhaktyā kārttikeyaṃ mahābalaṃ
55.22
vasiṣṭha uvāca| namaste haranandāya umāgarbha namo'stu te
namaste agnigarbhāya gaṅgāgarbha namo'stu te
55.23
namaste śaragarbhāya namaste kṛttikāsuta
namo dvādaśanetrāya ṣaṇmukhāya tamo'stu te
55.24
namaste śaktihastāya divyaghaṇṭāpatākine
evaṃ stutvā mahāsenaṃ papraccha śikhivāhanaṃ
55.25
yadetad dṛśyate varṇaṃ śubhaṃ śubhrāñjanaprabhaṃ
tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kundendusaṃprabhe
55.26
etadācāya bhaktāya dāntāya brūhi pṛcchate (1)
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīṃ
matpriyārthaṃ mahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ
55.27
śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
pratyuvāca mahātejāḥ surāribalasūdanaḥ
55.28
śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭha kathyamānaṃ vaco mama
umotsaṅga-niviṣṭena mayā pūrvaṃ yathā śrutaṃ
55.29
pārvatyā saha saṃvādaḥ sarvasya ca mahātmanaḥ
tadahaṅkīrttayiṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune
55.30
kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite
nānādrumalatākīrṇe cakravākopaśobhite
55.31
ṣaṭpadodgītabahule dhārāsampātanādite
mattakrauñcamayarāṇāṃ nādairudghuṣṭa kandare (1)
55.32
apsarogaṇasaṅkīrṇe kinnaraiścopaśobhite
jīvañjīvakajātīnāṃ voraṅgirupaśobhite
55.33
kokilārāvamadhure siddhacāraṇasevite
saurabheyīninādāḍhye meghastanitanisvane
55.34
vināyakamayodvigne kuñjarairyuktakandare
vīṇāvāditranirghoṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ
55.35
dolālambitasampāte vanitāsaṅgasevite
dhvajairlambitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule
55.36
mukhamarddalavāditrairbalināṃ sphoṭitaistathā
krīr̤āravavicārāṇāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇamandire (2)
55.37
hāsaiḥ santrāsajananairrvikarālamukhaistathā
dehagandhairvicitraiśca prakrīr̤itagaṇeśvaraiḥ
55.38
vajrasphaṭikasopānacitrapaṭṭiśilātalaiḥ
vyāghrasiṃhamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā
55.39
bir̤ālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākāramūrttibhiḥ
hrasvaidīrghaiḥ kṛśaiḥ sthūlairlambodaramahodaraiḥ
55.40
hrasvajaṅghaiśca lamboṣṭhai stālajaṅghaistathāparaiḥ
gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ
55.41
bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ
bahuśīrṣairmahāśīrṣairekaśīrṣairaśīrṣakaiḥ
55.42
bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ
evaṃvidhairmahāyogibhūtairbhūtapatirvṛtaḥ
55.43
viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite
śilātale hemamaye manorame
sukhopaviṣṭaṃ madanāṅganāśanaṃ
provāca vākyaṃ girirājaputrī
55.44
devyuvāca | bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkita śāsana
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājate'mbudasannibhaṃ
55.45
nātyulbaṇaṃ nātiśubhraṃ nīlāñjanacayopamaṃ
kimidandīṣyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana
55.46
ko hetuḥ kāraṇaṃ kiñca kaṇṭhe nīlatvamīśvara
etatsarvvaṃ yathānyāyaṃ brūhi kautūhalaṃ hi me
55.47
śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvvatyāḥ pārvvatīpriyaḥ
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ
55.48
mathyamāne'mṛte pūrvvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṅkālānalaprabhaṃ
55.49
taṃ dṛṣṭvā surasaṅghāśca daityāścaiva varānane
vipannavadanāḥ sarvve gatāste brahmaṇo'ntikaṃ
55.50
dṛṣṭvā suragaṇān bhītān brahmovāca mahādyutiḥ
kimarthaṃ bho mahābhāgā bhītā udvignacetasaḥ
55.51
mayāṣṭaguṇamaiśvaryyaṃ bhavatāṃ samprakalpitaṃ
kena vyāvarttitanaiśvaryyā yūyaṃ vai surasattamāḥ
55.52
trailokyaśekharā yūyaṃ sarvve vai vigatajvarāḥ
prajāsarge na so'stīha ājñāṃ yo me nivarttayet
55.53
vimānagāminaḥ sarve sarve svacchandagāminaḥ
adhyātma cādhibhūte ca adhideve ca nityaśaḥ
prajāḥ karmmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttituṃ
55.54
tat kimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārdditā iva
• kiṃ duḥkhaṃ kena santāpaḥ kuto vā bhayamāgataṃ
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyātumarhatha
55.55
śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇo vai mahātmanaḥ
ūcuste ṛṣibhiḥ sārddha suradaityendradānavāḥ
55.56
surāsurairmathyamāne pāthodhī ca mahātmabhiḥ
bhujaṅgabhṛṅgasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibhaṃ
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ sambarttāgnisamaprabhaṃ
55.57
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasaṃ
trailokyātsādi sūryyābhaṃ prasphurantaṃ (1) samantataḥ
55.58
viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtakṛṣṇo janārddanaḥ
55.58-2
dṛṣṭvā taṃ raktagaurāṅgaṃ kṛtakṛṣṇaṃ janārddanaṃ
bhītāḥ sarve vayaṃ devāstvāmeva śaraṇaṅgatāḥ
55.60
surāṇāmasurāṇāñca śrutvā vākyaṃ pitāmahaḥ
pratyuvāca mahātejā lokānāṃ hitakāmyayā
55.61
śaṛṇudhvaṃ daivataḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ
yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau
55.62
viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭetiviśrutaṃ
yena prodbhūtamātreṇa kṛtakṛṣṇo janārdanaḥ
55.63
tasya viṣṇorahañcāpi sarvve te surapuṅgavāḥ
na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanye tu śaṅkarāt
55.64
ityuktā padmagarbhābhaḥ padmayonirayonijaḥ
tatastotuṃ samārabdho brahmā lokapitāmahaḥ
55.65
namastubhyaṃ virūpākṣa namaste'nekacakṣuṣe
namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ
55.66
namastrailokyanāthāya bhūtānāmpataye namaḥ
namaḥ surārisaṃhartre tāpasāya vicakṣuṣe (1)
55.67
brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ
sāṅkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ
55.68
manmathāṅgavināśāya kālakālāya vai namaḥ
rudrāya ca suraiśāya devadevāya te namaḥ (2)
55.66-2
kaparddine karālāya śaṅkarāya kapāline (3)
pirūpāyaikarūpāya śivāya varadāya ca
55.90
tripuraghnāya vandyāya (1) mātṛṇāmpataye namaḥ
buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca
55.91
namaḥ kamatahastāya digvāsāya śikhaṇḍine
lokatrayavidhātre ca candrāya (2) varuṇāya ca
55.72
agyāya caiva cognāya vipāyāne kacakṣuṣe
rajase caiva savāya tamase'vyaktayomaye
55.93
nityāyānityarūpāya nityānilāya vai namaḥ
vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ
55.94
cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ
bhaktānāmārttināśāya naranārāyaṇāya ca (3)
55.75
umāpriyāya śarvāya nandicakrāṅkitāya ca (4)
pattamāsārddhamāsāya namaḥ saṃvatsarāya ca
55.76
bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine'tha varūthine
namaḥ kapālahastāya digvātāya śikhaṇḍine
55.77
dhvajine rathine caiva yamine brahmacāriṇe
ṛgyajuḥsāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca
ityevamādicaritaistubhyaṃ deva namo'stu te
55.78
śrīmahādeva uvāca| evaṃ stutastato devaiḥ praṇipatya varānane (5)
55.79
jñātvā tu bhaktiṃ mama devadevo
gaṅgājalāplāvitakeśadeśaḥ
sūkṣmo'tiyogātiśayādacintyo
na hi srutau vyaktamupaiti candraḥ
55.80
evaṃ bhagavatā pūrvvaṃ brahmaṇā lokakarttṛṇā
stuto'haṃ vividhaistotrairvedavedāṅga sambhavaiḥ
55.81
tataḥ prīto'hyahantasmai brahmaṇe sumahātmane
tato'haṃ sūkṣmayā vācā pitāmahamathābruvaṃ
55.82
bhagavan bhūtabhavyeśa lokanātha jagatpate
kiṃ kāryyaṃ te mayā brahman karttavyaṃ vada suvrata
55.83
śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāmbujekṣaṇaḥ
bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara
55.84
surāsurairmathyamāne payodhāmvujekṣaṇa
bhagavanmeghasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibhaṃ
55.85
prādurbhūtaṃ viṣaṅghoraṃ samvarttāgnisamaprabhaṃ
kālamṛtyukhivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasaṃ
55.86
trailokyotsādi sūryābhaṃ visphurantaṃ samantataḥ
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṅkālānalaprabham
55.87
taṃ dṛṣṭvā tu vayaṃ sarvve bhītāḥ sambhrāntacetasaḥ
tat pivasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā
bhavānahyāsya bhoktā vai bhavāṃścaiva varaḥ prabhuḥ
55.88
tvāmṛte'nyo mahādeva viṣaṃ soḍhuṃ na vidyate
nāsti kaścit pumān śaktastvai lokeṣu ca gīyate
55.89
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
vāḍhamityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane
55.90-2
tato'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibhaṃ
pivato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayaṅkaraṃ
kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇa kṛṣṇo me varavarṇini
55.91-2
taṃ dṛṣṭotpalapatrābhaṃ kaṇṭhe saktamivoragaṃ
takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivasthitaṃ
55.92
athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ
śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata
55.93-2
tatastasya vacaḥ śrutvā mayā girivarātmaje
paśyatāṃ devasaṅghānāṃ daityānāñca varānane
55.94-2
yakṣagandharvvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasāṃ
dhṛtaṃ kaṇṭhe viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato'hyahaṃ
55.95
tat kālakūṭaṃ viṣamugratejaḥ
kaṇṭhe mayā parvvatarājaputri
niveśyamānaṃ saradai ragaddhau
dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma
55.96
tataḥ suragaṇāḥ sarvve sadaityoragarākṣasāḥ
ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini
55.97
aho balaṃ vīryyaparākramaste
aho punaryogabalaṃ tavaiva
aho prabhutvaṃ tava devadeva
gaṅgājalāsphālitamuktakeśa
55.68-2
tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ
tvameva sūryyasvarada̱stvameva
tvameva sūryyo rajanīkaraśca
tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva
55.86-2
tvameva yajño niyamastvameva
tvameva bhūtaṃ bhavitā tvameva
tvameva cādinidhanaṃ tvameva
sthūlaśca sūkṣmaḥ (1) puruṣastvameva
55.100
tvameva sūkṣmasya parasya sūkṣmaḥ
tvameva vahniḥ pavanastvameva
tvameva sarvvasya carācarasya
lokasya karttā pralaye ca goptā
55.101
itīdamuktā vacanaṃ surendrāḥ
pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrddhā
gatā vimānairanigṛhya vegairmhātmano merumupetya sarvve
55.102
ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyamahattaram (2)
nīlakaṇṭheti yatproktaṃ vikhyātaṃ lokaviśrutaṃ (3)
55.103
svayaṃ svayambhuvā proktāṃ puṇyāṃ pāpapraṇāśanīṃ
yastu dhārayate nityamenāṃ brahmodbhavāṃ kathāṃ
tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ vai vipulaṃ mahat
55.104
viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamantathā
gātraṃ prāpya ca suśroṇi kṣipraṃ tatpratihanyate
55.105
śamayatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥsvapnañcāpakarṣati
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca
55.106
vivāde jayamāpnoti yuddhe śūratvameva ca
gacchataḥ cemamadhvānaṃ gṛhe ca nityasampadaḥ
55.107
śarīrabhede vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane
nīlakaṇṭho haritśmaśruḥ śaśāṅkaṅkitamūrddhajaḥ
55.108
tvacastriśūlapāṇiśca vṛṣayānaḥ pinākadhṛk
nanditulyabalaḥ śrīmān nanditulyaparākramaḥ
55.106-2
vicarannacirāt sarvvān sarvvalokānājñā
na hanyate gatistasya anilasya yathā'mbare
mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavaṃ
55.110
mama bhaktā varārohe ye ca śṛṇvanti mānavāḥ
teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi iha loke paratra ca
55.111
brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo jayate mahīṃ
vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt
55.112
vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt
gurviṇī labhate putraṃ kanyā vindati satpatiṃ
naṣṭañca labhate sarvvaṃ iha loke paratra ca
55.113
gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalaṃ
tatphalaṃ bhavati śrutvā vibhordivyāmimāṃ kathāṃ
55.114
pādaṃ vā yadi vāpyarddha ślokaṃ ślokārddhameva vā
yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati
55.115
kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ
nivedya devyāḥ śaśiśekharamūrddhajaḥ
vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhurjagāma kiṣkindhaguhāṃ guhapriyaḥ
55.116
krāntaṃ mayā pāpaharaṃ mahāpaḍhaṃ
nivedya tebhyaḥ pradadau prabhañjanaḥ
adhītya sarvvantvakhilaṃ sulakṣaṇaṃ
jagāma ādityapathaṃ dvijottamaḥ
55.116.p1
iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte nīlakaṇṭhastavo nāma catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya) — Maritontadārya 1725, Sanskrit
- Ambikākhaṇḍa — Sanskrit
- Skanda Purāṇa (Kumāra Kavi) — Kumāra Kavi, Sanskrit
- Sahyādrikhaṇḍa — Sanskrit