Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 57: atha ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 57

Language
Sanskrit

Contents

atha ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ

57.1

pitṛvarṇanaṃ
gāṃgapāyana uvāca| śrutaṃ tvattassamāsenatvāṃ bhāṣe bhāmi dvijaṃ śrutam
aiḍaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vā'tarpayat pitṝn

57.2

sūta uvāca | tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhātaṃ bhāṃgapāyana
aiḍasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ

57.3

apāmāramavasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
hrāsavṛddhī pitṝmataḥ pakṣasya ca vinirṇayaḥ

57.4

somāccaivāmṛtaprāptiḥ pitṝṇāntarpaṇaṃ tathā
kavyāgneyāttasomānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanaṃ

57.5

yathā purūravāścaiḍastarpayāmāsa vai pitṝn
etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathā kramaṃ

57.6

yadā tu candrasūryau tau nakṣatreṇa samāgatau
amāvāsyānnivasata ekarātraikagaṇḍale

57.7

sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau
amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau
abhivādya tadā tatra kālāpettaḥ (1) pratīkṣyate

57.8

prasīdamānāt somācca pitrarthaṃ tatparisravāt
ailaḥ purūravā vidvān māsi māsi prayatnataḥ (1)
upāste pitṛmantaṃ taṃ sasomaṃ sa divāsthitaḥ

57.9

dvilavaṃ kuhumātrantu te ubhe tu vicāryya saḥ
minovālīpramāṇeina sinovālīmupāsikaḥ

57.10

kuhumātrāṃ kalāñcaiva jñātvopāste kuhuṃ punaḥ
sa tadā bhānumatyekakālāvikṣau prapaśyati

57.11

sudhāṃmṛtaṃ kutaḥ somāt prasravenmāsakṣaye
daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ

57.12

kṛṣṇapakṣe tadā pītvā duhyamānaṃ tayāṃśubhiḥ
sadyaḥ prakṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ

57.13

nirvāpaṇārthaṃ dattena pitreṇa vidhinā nṛpaḥ
sudhāmṛtena rājendrastarpayāmāsa vai pitṛn
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca

57.14

ṛturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ
jajñire hyṛtavastasmādṛrtubhyaścārttavāśca ye

57.15

ārttavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyabdasūnavaḥ
ṛtuḥ pitāmahā māsā ṛtuścaivābdasūnavaḥ

57.16

prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdāḥ brahmaṇaḥ sutāḥ
saumyāstu saumyajā jñeyāḥ kāvyāḥ jñeyā kaveḥ sutāḥ

57.17

upahūtāḥ (2) smṛtā devāḥ somajāḥ somapāstathā
ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstṛpyanti pitṛjātayaḥ

57.18

kāvyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā
gṛhasthā ye ca yajvāna ṛtvijòrhiṣado dhruvaṃ

57.16-2

gṛhasthāścāpi yajvāna āgnaṣvāttāstathāttavāḥ
aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata

57.20

eṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūryyastu parivatsaraḥ
soma idvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ

57.21

rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ
lekhāścaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ

57.22

ete pibantyamāvāsyāṃ māsi māsi sudhāṃ divi
tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsīt purūravāḥ

57.23

yasmāt prasravate somānmāsi māsi nibodhata
tasmāt sudhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyināṃ

57.24

evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madhu caiva ha
kṛṣṇapakṣe yathā cendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt

57.25

pibantyambumayīrdevāstrayastriṃśattu chandajāḥ
pītvā ca māsaṃ gacchanti caturddaśyāṃ sudhāmṛtaṃ

57.26

ityevaṃ pīyamānastu daivataiśca niśākaraḥ
samāgaladamāvāsyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ

57.27

suṣumnāpyāyitaścaiva amāvāsyāṃ yathākramaṃ
pibanti dvikālaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtaṃ

57.28

tataḥ pītakṣaye some sūryyo'sāvekaraśminā
āpyāyayatsuṣumnena pitṝṇāṃ somapāyināṃ

57.29

niḥśeṣāyāṃ kalāyāntu somamāpyāyayat punaḥ
suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt
kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklāścāpyāyayanti ca

57.30

evaṃ sūryyasya vīryyeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ
dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ
saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

57.31

ityeṣaḥ pitṛmān somaḥ smṛta idvatsaraḥ kramāt
krāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ

57.32

ataḥ parvāṇi vakṣyāmi parvvaṇāṃ sambhavaṃstathā
granthimānti yathā parvāṇautkṣuveṇorbhavantyuta

57.33

tathārddhamāsaparvāṇi śuklakṛṣṇāni vai viduḥ
pūrṇāmāvāsayorbhe dairgranthirvā sambhavaśca vai (1)
arddhamāsāstu parvāṇi tṛtīyāprabhṛtīni tu

57.34

agnyādhānakriyā yasmāt kriyate parvvasandhiṣu
sāyrāddhe pratipaccaiva sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ

57.35

vyatīpāte sthite sūryye lekhorddhantu yugāntare
yugāntarodite caiva lekhorddhaṃ śaśinaḥ kramāt

57.36

paurṇamāse vyatīpāte yadicete parasparam
yasmin kāle sa sīmānte sa vyatīpāta eva tu

57.37

kālaṃ sūryyasya nirddiṣṭaṃ dṛṣṭvā saṃkhyā tu sarpati
sa vai padmaṃ kriyākālaḥ kālātsadyo vidhīyate

57.38

pūrṇendoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisandhiṣu pūrṇimā
yasmāttāmanupaśyanti pitaro daivataiḥ saha
tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā

57.39

atyarthaṃ bhrājate yasmāt paurṇama syānniśākaraḥ
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo viduḥ

57.40

amā vasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau
ekāṃ pañcadaśīṃ rātrimamāvāsyā tataḥsmṛtā

57.41

tato'parasya tairvyaktaḥ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ
yadīkṣete yatauṣānte divā pūrṇe parasparaṃ :
candrārkāvaparāhne tu pūrṇīmānau tu pūrṇimā

57.42

vicchinnāṃ tāmrapāvāsyāṃ paśyataśca samāgatau :
anyonyaṃ candrasūryyau tau yadā taddarśa ucyate

57.43

dvau dvau lavāvamāvāsyāṃ yaḥ kālaḥ parvvasandhiṣu
hāntaraṃ kuhumāvantu evaṃ kālastu sa smṛtaḥ
naṣṭacandrāṇamāvāsyā madhyasūryyeṇa saṅgatā (1)

57.44

divasārddhena rātrārddha sūryyaṃ prāpya tu candramāḥ
sūryyeṇa sahasā muktiṃ gatvā prātastanotyasau (2)
dvau kālau saṅgamaścaiva madhyāhne niṣpatedraviḥ

57.45

pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūryyamaṇḍalāt
nirmucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai

57.46

sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyā
etadṛtumukhaṃ jñeyamamāvāsyāsya parvvaṇaḥ

57.47

divā parvvaṇyamāvāsyāṃ kṣīṇendau bahule tu vai
tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate'sau divākaraḥ
gṛhyate vai divā hyasmādamāvāsyāṃ diviccayaiḥ

57.48

kalānāmapi vai tāsāṃ bahumānyā'jar̤ātmakaiḥ
tithīnāṃ nāmadheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai

57.49

darśayetāmanyonyaṃ sūryyācandramasāvubhau
niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryyamaṇḍalāt

57.50

dvilavena hyahorātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī
sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyā

57.51

kuheti kokilenokto yaḥ kālaḥ paricihnitaḥ
tatkālasaṃjñitā yasmādamāvāsyā kuhūḥ smṛtā

57.52

sinīvālīpramāṇeṇa kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ
amāvāsyāṃ viśatyarkaṃ sinīvālī tataḥ smṛtā

57.53

parvvaṇaḥ parvvakālastu tulyo vai tu vaṣaṭkriyā
candrasūryyavyatīpāte ubhe te pūrṇime smṛte

57.54

pratipatpañcadaśyośca parvvakālo dvimātrakaḥ
kālaḥ kuhūsinīvālyoḥ samudro dvilavaḥ smṛtaḥ

57.55

arkāgnimaṇḍale some parvvakālaḥ kalāśrayaḥ
evaṃ sa śuklapañco vai rajanyāḥ parvvasandhiṣu

57.56

saṃpūrṇamaṇḍalaḥ śrīmān candramā uparajyate (1)
yasmādāpyāyate somaḥ pañcadaśyāntu pūrṇimā

57.57

daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt
tasmātkalā pañcadaśī some nāsti tu ṣor̤aśī
tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāṃ jahākṣayaḥ

57.58

ityete pitaro devāḥ somapāḥ jomavarddhanāḥ
ārttavā ṛtavo yasmātte devā bhāvayanti ca

57.58-2

ataḥ pitṝn pravakṣyāmi māma śrāddhabhujastu ye
teṣāṃ gatiñca sattvañca gatiṃ śrāddhasya caiva hi

57.60

na mṛtānāṅgattiḥ śakyā vijñātuṃ punarāgatiḥ
tapasāpi prasiddhena kiṃ punarmmāṃsacakṣuṣā

57.61

śrāddhadevān pitṝnetān pitaro laukikāḥ smṛtāḥ
devāḥ saumyāśca jajbānaḥ sarve caiva hyayonijāḥ

57.62

devāste pitaraḥ sarvve devāstān bhāvayantyuta
manuṣyāḥ pitaraścaiva tebhyo'nye laukikāḥ smṛtāḥ

57.63

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
yajvāno ye tu momena somavantastu te smṛtāḥ

57.64

ye yajvānaḥ smṛtāsteṣāṃ te vai varhiṣadaḥ smṛtāḥ
karmmasve teṣu yuktāste hyapyanyādehasambhavāt

57.65

agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino yājyayājinaḥ
ye vāpyāśramadharmmeṇa prasthāneṣu vyavasthitāḥ

57.66

ante ca naiva sīdanti śraddhāyuktena karmmaṇā
brahmacaryyeṇa tapasā yajñena prajayā ca vai

57.67

śraddhayā vidyayā caiva pradānena ca saptadhā
karmmasveteṣu ye yuktā bhavantyādehapātanāt

57.68

devaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmakaiḥ somapāyakaiḥ
svargatā divi modante pitṛmantamūpāsate

57.66-2

prajāvatāṃ pragaṃsaiva smṛtā siddhā kriyāvatāṃ
teṣāṃ nivāpadattānnaṃ tatkulīnaiśca bāndhavaiḥ

57.70

māsaṃ śrāddhamṛjastṛptiṃ labhante somalaukikāḥ
ete manuṣyāḥ pitaro māsi śrāddhabhujastu te

57.71

tebhyo'pare tu ye cānye saṅkīrṇāḥ karmayauniṣu
bhraṣṭāstvāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ

57.72

bhinnadehā durātmānaḥ pretabhūtā yamakṣaye
svakarmārukṣaiva śocanti yātanāsthānamāgatāḥ

57.73

dīrghāyuṣo'tiśuṣkāśca vivarṇāśca (1) vivāsasaḥ
kṣutpipāsāparītāśca vidravanti itastataḥ

57.74

saritsarastaḍāgāni vāpyauścaiva jalepsavaḥ
parāvrāni ca limpante kampamānāstatastataḥ

57.75

sthāneṣu pācyamānāśca yātāyāteṣu teṣu vai
śālmalau vaitaraṇyāñca kumbhīpākeṣu teṣu ca

57.76

karambhavālukāyāñca asipatravane tathā
śilā sampeṣaṇe caiva pālyamānāḥ svakarmabhiḥ

57.77

tatra sthānāni teṣāṃ vai duḥkhānāmapyanākavat
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ vividhairnāmagotrabhāḥ

57.78

bhūmyāpasavyadarbheṣu dattvā piṇḍaścayantu vai
patitāṃstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitāḥ

57.79

aprāptā yātanāsthānaṃ sṛṣṭā ye bhuvi pañcadhā
paśvādisthāvarānteṣu bhūtānāṃ teṣu karmasu

57.80

nānārūpāsu jātauṣu (1) tiryyagyoniṣu jātiṣu
yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu
tasmiṃstasmiṃstadāhāraṃ śrāddhadattaupatiṣṭhati (2)

57.81

kāle nyāyyāgataṃ pātra vidhinā pratipāditaṃ
prāpnotyannaṃ yathādattaṃ bandhuryyacāvatiṣṭhate

57.82

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaraṃ
tathā śrāddhe taddiṣṭānāṃ mantra. pra.ṇayate pitṛn

57.83

evaṃ hyavikalaṃ śrāddhaṃ śrāddhadattantu mantrataḥ | •
sanatkumāraḥ provāca paśyan divyena cakṣuṣaḥ
gatāgatijñaḥ pretānāṃ prāptaśrāddhasya caitra hi

57.84

baṅgaukāyaukṣaṇāścaiva divākīrttyāśca te smṛtāḥ
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvvarī

57.85

ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai
ṛtārttavā aneke tu anyaunyapitaraḥ smṛtāḥ

57.86

ete tu pitaro devā mānuṣāḥ pitaraśca ye
prīteṣu teṣu prīyante śraddhāyuktena karmmaṇā

57.87

ityevaṃ pitaraḥ proktāḥ pitṝṇāṃ somapāyināṃ
etatpitṛtvamatvaṃ hi purāṇe niścayo mataḥ

57.88

ityarkapitṛsomānāṃ ailasya ca samāgamaḥ
sudhāmṛtasya cāvāptiḥ pitṝṇāñcaiva tarpaṇaṃ

57.89

pūrṇṇimāvāsyayoḥ kālaḥ pitṝṇāṃ sthānameva ca
samāsātkīrttitastvabhyameṣa sargaḥ sanātanaḥ

57.60-2

vaiśvarūpyantu sarvvasya kathitaścaikadeśikaṃ
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā

57.61-2

svāyambhuvasya hītyeṣa (1) sargaḥ krānto mayātra vai
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyahaṃ

57.61-2.p1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pitṛvarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ

Linked texts (7)