Prakriyapada 58: atha saptapañcāśo'dhyāyaḥ
Prakriyāpāda 58
- Language
- Sanskrit
Contents
- 58.125 — 1 part
atha saptapañcāśo'dhyāyaḥ
58.1
yajñavarṇanaṃ
ṛṣaya ūcuḥ| caturyugāni yānyāsan pūrvaṃ svāyambhuve'ntare
teṣāṃ nisargaṃ tattvañca śrotumicchāmi vistarāt
58.2
sūta uvāca| pṛthivyādiprasaṅgena yanmayā prāgudāhṛtaṃ
teṣāñcaturyugaṃ hyetat pravakṣyāmi nibodhata
58.3
saṃkhyeyaha prasaṃkhyāya vistārāccaiva sarvvaśaḥ
yugañca yugabhedañca yugadharmmāṃstathaivaca
58.4
yugasaṃkhyaṃśakañcaiva yugasantānameva ca
ṣaṭprakārayugākhyānāṃ pravakṣyāmīha tattvataḥ
58.5
laukikena pramāṇena vibuddho'bdastu mānuṣaḥ
tenābdena prasaṃkhyāya vakṣyāmīha caturyugaṃ
58.6
nimeṣakālaḥ kāṣṭhā ca kalāścāpi muhūrttakāḥ
nimeṣakālatulyaṃ hi vidyāllaghvakṣarañca yat
58.7
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva
triṃśacca kāṣṭhā gaṇayet kālāstāḥ
triṃśat kalāścaiva bhavenmuhūrttāstattriṃśatā rātrāhaṇī samete
58.8
ahorātre vibhajate sūryyo mānuṣadaivike
tatrāhaḥ karmaceṣṭārthaṃ rātriḥ svapnāya kalpyate
58.6-2
pitre rātrīhaṇī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvvarī
58.10
triṃśacca mānuṣā māsāḥ pitryo māsaśca sa smṛtaḥ
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate
58.11
mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet
pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai
catvāraścādhikā māsāḥ pitrye caiveha kīrttitāḥ
58.12
laukikeneva mānena śabdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
etaddibyamahorātraṃ śāstre'smin niścayo mataḥ
58.13
divye rātryahaṇī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastacodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanaṃ
58.14
ye te rātryahaṇī divye prasaṃkhyāte tayoḥ punaḥ
triṃśacca tāni varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ
58.15
mānuṣañca śataṃ viddhi divyamāsāstrayastu te
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
58.16
trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni ca
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ
58.17
trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ
triṃśaddyāni tu varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ
58.18
nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
anyāni navatiścaiva krauñcaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
58.18-2
ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
varṣāmāntu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
58.20
trīṇyeva niyatānyeva varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā
divyavarṣasahasrantu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
58.21
ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyayānvitaṃ
divyeneha pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanaṃ
58.22
catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate
dvāparañca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet
58.23
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāntu kṛtaṃ yugaṃ
tatra tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
58.24
itarāsu ca sandhyāsu sandhyāṃśeṣu ca vai triṣu
ekāpāyena varttante sahasrāṇi śatāni ca
58.25
tretā trīṇi sahasrāṇi saṃkhyaiva parikīrttyate
tasyāstu triśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
58.26
dvāparaṃ dve sahasre tu yugamāhurmanīṣiṇaḥ
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśaḥ sandhyayā samaḥ
58.27
kaliṃ varṣasahasrantu yugamāhurmanīṣiṇaḥ
tasyāpyekaśatī sandhyā sandhyāṃśaḥ sandhyayā samaḥ
58.28
eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrttitā
kṛtastretā dvāparañca kaliścaiva catuṣṭayaṃ
58.28-2
atra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇāṃ tatpramāṇataḥ
58.30
sahasrāṇāṃ śatānyatra caturdaśa tu saṃkhyayā
catvāriṃśat sahasrāṇi kalikālayugasya tu
58.31
evaṃ saṃkhyātakālasya kāleṣviha viśeṣataḥ
evaṃ caturyugaḥ kālo vinā sandhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ
58.32
catvāriṃśattrīṇi caiva niyutāni ca saṃkhyayā
viṃśatiśca sahasrāṇi sasandhyāṃśaścaturyugaḥ
58.33
evaṃ caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate
58.34
manvantarasya saṃkhyā tu varṣāgreṇa nibodhata
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ
58.35
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sādhikāṃ vinā
58.36
manvantarasya saṃkhyeṣā saṃkhyāvidbhirdvijaiḥ smṛtā
manvantarasya kālo'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ prakīrttitaḥ
58.37
catuḥsahasrayuktaṃ vai prathamantat kṛtaṃ yugaṃ
ce tāvaśiṣṭaṃ vakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca
58.38
yugapatsamavetārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ proktaṃ yugadvayaṃ
ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathaiva ca
58.39
tatra ce tāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca te
śrautaṃ smārttañca dharmmañca brahmaṇā ca pracoditaṃ
58.40
dārāmihotrasaṃyogamṛgyajuḥ sāmasaṃhitaṃ
ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharmaṃ saptarṣayo'bruvan
58.41
paramparāgataṃ dharmaṃ smārttañcāṃcaralakṣaṇaṃ
varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt
58.42
satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai
teṣāṃ sutaptatapasāmarṣeyeṇa krameṇa tu
58.43
saptarṣīṇāṃ manorathaiva ādye tretāyugasya tu
abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvvameva ca
58.44
abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ
ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu te svayaṃ
58.45
praṇāye (1) tvatha siddhīnāmapyāsāñca pravarttanaṃ
āsan mantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ
te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāsamutthitāḥ
58.46
ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvvaṇāni ca
saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmmaṃ manurjagau
58.47
tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmmaśeṣataḥ
saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpareṣu te
58.48
ṛṣayastapasā devāḥ kalau ca dvāpareṣu vai
anādinidhanā divyāḥ pūrvvaṃ sṛṣṭāḥ svayambhuvā
58.49
sadharmmāḥ sapajāḥ sāṅgā yathādharmaṃ yuge yuge
vikrīr̤ante samānārthā vedavādā yathāyugaṃ
58.50
ārabhyayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśāmpateḥ
paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ
58.51
tathā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmmapālitāḥ
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā
58.52
brāhmaṇānanuvarttante kṣatriyāḥ kṣatriyān viśaḥ
vaiśyānuvarttinaḥ śūdrāḥ parasparamanuvratāḥ
58.53
śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmmā varṇāśramāstathā
saṅkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā
tretāyuge tvavikalaḥ karmmārambhaḥ prasidhyati
58.54
āyummedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmmaśīlatā
sarvvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavantyuta
58.55
varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tathā'karot
punaḥ prajāstu tā mohāttān dharmmān hyapālayan
58.56
parasparavirodhena manuntāḥ punaranvayuḥ
manuḥ svāyambhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ
58.57
dhātvā tu śatarūpāyāḥ pumān sa udapādayat
priyavratottānapādau prathamantau mahīpatī
58.58
tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ
prajānāṃ rañjanāñcaiva rājānastvabhavannṛpāḥ
58.59
pracchannapāpā ye jetumaśakyā manujā bhuvi
dharmmasaṃsthāpanārthāya teṣāṃ śāste tapo mayā
58.60
varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ
saṃhitāśca tato mantrā ṛṣibhirbrāhmaṇaistu te
58.61
yajñaḥ pravarttitaścaiva tadā hyeontu daivataiḥ
yāmaiḥ śakrairjapaiścaiva sarvvasambhārasaṃvṛtaiḥ
58.62
sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā
svāyambhuve'ntare devairyajñāsta prāk pravelpitāḥ
58.63
satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyāṃ dharma ucyate
kriyā dharmmaśca hna̍sate satyadharmmaḥ pravarttate
58.64
rājāyante tataḥ śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ
nyastadaṇḍamahābhāgā yajvāno brahmavādinaḥ
58.65
padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhitāḥ
siṃhātmakā mahāsattvāḥ (1) mattamātaṅgagāminaḥ
58.66
mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ
sarvvalakṣaṇasampannā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ
58.67
•nyagrodhau tau smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate
vāmenaivocchrayād yasya sama ūrddhantu dehinaḥ
samucchrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ (2)
58.68
cakraṃ ratho maṇiśca bhāryyā nidhiraśvā gajāstathā
saptātiśayatnāni sarveṣāñcakravarttināṃ
58.69
cakraṃ ratho maṇiḥ khaṅgaṃ dhanūratnañca pañcamaṃ
keturnidhiśca saptete prāṇahīnāḥ prakīrttitāḥ
58.70
bhāryyā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ
mantrāśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ samprakīrttitāḥ
58.71
ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanāṃ
caturddaśa vidheyāni sarvveṣāṃ cakravattināṃ
58.72
viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāñcakravarttinaḥ
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai
58.73
bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca
tretāyugādikeṣvatra jāyante cakravarttinaḥ
58.74
bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitāṃ
adbhutāni ca catvāri balaṃ dharmmaḥ sukhandhanaṃ
58.75
anyonyasyāvirodhena prāpyante vai nṛpaiḥ samaṃ
artho dharmmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca
58.76
aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca
anyena tapasā caiva ṛṣīnabhibhavanti ca
balena tapasā caiva devadānavamānuṣān
58.77
lakṣaṇairapi jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ
keśasthitā lalāṭorṇā jihvā cāsyapramārjanī
tāmraprabhoṣṭhadantoṣṭhāḥ śrīvatsāyorddharomaśāḥ
58.78
āājānubāhavaścaiva jālahastā vṛṣāṅgitāḥ
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāḥ sumehanāḥ
gajendragatayaścaiva mahāhanava eva ca
58.79
pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadmau tu hastayoḥ
pañcāśītisahasrāṇi te bhavantyajarā nṛpāḥ
58.80
asaṅgā gatayasteṣāñcatasraścakravarttināṃ
antarīkṣe samudre ca pātāle parvvateṣu ca
58.81
ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharmma ucyate
tadā pravarttate dharmmo varṇāśramavibhāgaśaḥ
58.82
maryādāsthāpanārthañca daṇḍanītiḥ pravarttate
hṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvvā arogāḥ pūrṇamānuṣāḥ
58.83
eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhau smṛtaḥ
trīṇi.varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ
58.84
putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu
eṣa tretāyuge dharmastvetāsandhau nibodhata
58.85
tretāyugasvabhāvastu sandhyāpādena varttate
sandhyāyāṃ vai svabhāvastu yugapādena tiṣṭhati
58.86
śaṃśa uvāca (1) | kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravarttanaṃ
pūrvaṃ svāyambhuve sarge yathāvattadbravīhi me
58.87
antarhitāyāṃ sandhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai
kalākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca vai punaḥ
58.88
sambhārāṃstāṃśca saṃbhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravarttitaḥ
etat śrutvā'bravītsūtaḥ śrūyatāṃ śaṃśapāyana
58.88-2
yathā tretāyugamukhe yajñasyāsītpravarttanaṃ
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte dṛṣṭisarjane
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhāśramapureṣu ca
58.80-2
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃśca saṃhitāṃ
mantrān saṃyojayitvātha dṛṣṭādṛṣṭeṣu karmasu
58.61-2
tathā viśvabhugindrastu yajñaṃ prāvarttayattadā
daivataiḥ sahitaḥ sarvvaiḥ sarvvasambhārasambhṛtaṃ
58.92
athāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
yajante paśubhirmedhyaiḥ hutvā (1) sarve samāgatāḥ
58.93
karmāvyayeṣu ṛtvikṣu satate yajñakarmaṇi
samyaggīteṣu teṣvevamāgameṣvatha satvaraṃ
58.94
parikrānteṣu laghuṣu adhvaryuvṛṣabheṣu ca
ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu vai
58.95
haviṣyagnau hūyamāne devānāṃ devahotṛbhiḥ
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhākṣu mahātmasu
58.96
ye indriyātmakā devā yajñabhājastathā tu ye
tānyajante tadā devāḥ kalpādiṣu bhavanti ye
58.97
adhvaryavaḥ praiṣakāle vyutthitā ye maharṣayaḥ
maharṣayastu tān dṛṣṭvā dīnān paśugaṇān sthitān
papracchurindraṃ sambhūya ko'yaṃ yajñavidhistava
58.98
adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tava
neṣṭaḥ paśubadhastveva tava yajñe surottama
58.99
adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā
nāyaṃ dharmohyadharmo'yaṃ na hi sā dharma ucyate
58.100
āgamena bhavān yajñaṃ karotu yadihecchasi
vidhidṛṣṭena yajñena dharmamavyayahetunā
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate
58.101
trivarṣaparamaṃ kālamuṣitairaparohibhiḥ
eṣa dharmo mahānindra svayambhuvihitaḥ purā
58.102
evaṃ vikhabhugindrastu sunibhistattvadarśibhiḥ
jaṅgamaḥ sthāvarairveti kaiścidaṅkamitīhyate
58.103
te tu khinnā vivādena tattvayuktā maharṣayaḥ
saṃbhāvya vākyamindreṇa papracchukhecaraṃ vasuṃ
58.104
ṛṣaya ūcuḥ | mahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa
uttāmapāde prabrūhi saṃśayaṃ chindhi naḥ prabho
58.105
śrutvā vākyaṃ tatasteṣāmavicāryā balābalaṃ
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
yathopadiṣṭairyaṣṭavyamityuvāca pārthivaḥ
58.106
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatha vījaiḥ phalaistathā
hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśayatyasau
58.107
yadyeha saṃhitāmantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmānmā mantumarhatha
58.108
yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ
tadā prāvarttatāṃ yajño hyanyathā no'mṛtaṃ vacaḥ
evaṃ kṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ
58.108-2
adhaśca bhavanaṃ dṛṣṭvā tamarthaṃ vāgyato bhava
mithyāvādī nṛpo yasmāt praviveśa rasātalaṃ
58.110
ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalaṃ
urddhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro'bhavat
58.111
vasudhātalavāsī tu tena vākyena so'bhavat
dharmmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasurathāgataḥ
58.112
tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśayaḥ
bahudvārasya dharmasya sūkṣmādvāramupāgatiḥ
58.113
tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyasta kenacit
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manuṃ
58.114
tasmānna hiṃsā dharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ
ṛṣikoṭisahasrāṇi karmmabhiḥ svairdivaṃ yayuḥ
58.115
tasmāt na dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsanti maharṣayaḥ
tucchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamadapācaṃ tapodhanāḥ
evaṃ dattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ
58.116
adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā tapaḥ
brahmacaryyaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ
sanātanasya dharmasya mūlametaddūrāsadaṃ (1)
58.117
dharmemantrātmako yajñastapaśvānaśanātmakaṃ
yajñena devānāpnoti vairāgyaṃ tapasā punaḥ
58.118
brāhmaeyaṃ karmmasaṃnyāsādvairāgyāt prekṣate layaṃ
jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ
58.118-2
evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsīt pravarttane
ṛṣīṇāṃ devatānāñca pūrvaṃ svāyambhuve'ntare
58.120
tataste ṛṣayo dṛṣṭvā'dbhutaṃ varma balena tu
vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatāḥ
58.121
gateṣu devasaṅgeṣu devā yajñamavāpnuyuḥ
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmātkṣatramayā nṛpāḥ
58.122
priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ
sumedhā virajāścaiva śaṅkhapādbraja eva ca
prācīnavarhiḥ parjanyo havirddhānādayo nṛpāḥ
58.123
ete cānye ca bahavo nṛpāḥ siddhā divaṅgatāḥ
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā
58.124
tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarveṣu kāraṇaiḥ
brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā
58.125
tasmānnātyeti tadyajñaṃ tapomūlamidaṃ smṛtaṃ
yajñapravarttanaṃ hyavamataḥ svāyambhuve'ntare
tataḥ prabhṛti yajño'yaṃ yugaiḥ saha vyavarttata (1)
58.125.p1
iti śrīmatsyapurāṇe vāyuprokte yajñapravarttanaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ
Linked texts (6)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mudgalapurāṇa — Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Matsya — Sanskrit