Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 58: atha saptapañcāśo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 58

Language
Sanskrit

Contents

atha saptapañcāśo'dhyāyaḥ

58.1

yajñavarṇanaṃ
ṛṣaya ūcuḥ| caturyugāni yānyāsan pūrvaṃ svāyambhuve'ntare
teṣāṃ nisargaṃ tattvañca śrotumicchāmi vistarāt

58.2

sūta uvāca| pṛthivyādiprasaṅgena yanmayā prāgudāhṛtaṃ
teṣāñcaturyugaṃ hyetat pravakṣyāmi nibodhata

58.3

saṃkhyeyaha prasaṃkhyāya vistārāccaiva sarvvaśaḥ
yugañca yugabhedañca yugadharmmāṃstathaivaca

58.4

yugasaṃkhyaṃśakañcaiva yugasantānameva ca
ṣaṭprakārayugākhyānāṃ pravakṣyāmīha tattvataḥ

58.5

laukikena pramāṇena vibuddho'bdastu mānuṣaḥ
tenābdena prasaṃkhyāya vakṣyāmīha caturyugaṃ

58.6

nimeṣakālaḥ kāṣṭhā ca kalāścāpi muhūrttakāḥ
nimeṣakālatulyaṃ hi vidyāllaghvakṣarañca yat

58.7

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva
triṃśacca kāṣṭhā gaṇayet kālāstāḥ
triṃśat kalāścaiva bhavenmuhūrttāstattriṃśatā rātrāhaṇī samete

58.8

ahorātre vibhajate sūryyo mānuṣadaivike
tatrāhaḥ karmaceṣṭārthaṃ rātriḥ svapnāya kalpyate

58.6-2

pitre rātrīhaṇī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvvarī

58.10

triṃśacca mānuṣā māsāḥ pitryo māsaśca sa smṛtaḥ
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate

58.11

mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet
pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai
catvāraścādhikā māsāḥ pitrye caiveha kīrttitāḥ

58.12

laukikeneva mānena śabdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
etaddibyamahorātraṃ śāstre'smin niścayo mataḥ

58.13

divye rātryahaṇī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastacodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanaṃ

58.14

ye te rātryahaṇī divye prasaṃkhyāte tayoḥ punaḥ
triṃśacca tāni varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ

58.15

mānuṣañca śataṃ viddhi divyamāsāstrayastu te
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ

58.16

trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni ca
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ

58.17

trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ
triṃśaddyāni tu varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ

58.18

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
anyāni navatiścaiva krauñcaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ

58.18-2

ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
varṣāmāntu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ

58.20

trīṇyeva niyatānyeva varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā
divyavarṣasahasrantu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ

58.21

ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyayānvitaṃ
divyeneha pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanaṃ

58.22

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate
dvāparañca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet

58.23

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāntu kṛtaṃ yugaṃ
tatra tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

58.24

itarāsu ca sandhyāsu sandhyāṃśeṣu ca vai triṣu
ekāpāyena varttante sahasrāṇi śatāni ca

58.25

tretā trīṇi sahasrāṇi saṃkhyaiva parikīrttyate
tasyāstu triśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

58.26

dvāparaṃ dve sahasre tu yugamāhurmanīṣiṇaḥ
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśaḥ sandhyayā samaḥ

58.27

kaliṃ varṣasahasrantu yugamāhurmanīṣiṇaḥ
tasyāpyekaśatī sandhyā sandhyāṃśaḥ sandhyayā samaḥ

58.28

eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrttitā
kṛtastretā dvāparañca kaliścaiva catuṣṭayaṃ

58.28-2

atra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇāṃ tatpramāṇataḥ

58.30

sahasrāṇāṃ śatānyatra caturdaśa tu saṃkhyayā
catvāriṃśat sahasrāṇi kalikālayugasya tu

58.31

evaṃ saṃkhyātakālasya kāleṣviha viśeṣataḥ
evaṃ caturyugaḥ kālo vinā sandhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ

58.32

catvāriṃśattrīṇi caiva niyutāni ca saṃkhyayā
viṃśatiśca sahasrāṇi sasandhyāṃśaścaturyugaḥ

58.33

evaṃ caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate

58.34

manvantarasya saṃkhyā tu varṣāgreṇa nibodhata
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ

58.35

saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sādhikāṃ vinā

58.36

manvantarasya saṃkhyeṣā saṃkhyāvidbhirdvijaiḥ smṛtā
manvantarasya kālo'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ prakīrttitaḥ

58.37

catuḥsahasrayuktaṃ vai prathamantat kṛtaṃ yugaṃ
ce tāvaśiṣṭaṃ vakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca

58.38

yugapatsamavetārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ proktaṃ yugadvayaṃ
ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathaiva ca

58.39

tatra ce tāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca te
śrautaṃ smārttañca dharmmañca brahmaṇā ca pracoditaṃ

58.40

dārāmihotrasaṃyogamṛgyajuḥ sāmasaṃhitaṃ
ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharmaṃ saptarṣayo'bruvan

58.41

paramparāgataṃ dharmaṃ smārttañcāṃcaralakṣaṇaṃ
varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt

58.42

satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai
teṣāṃ sutaptatapasāmarṣeyeṇa krameṇa tu

58.43

saptarṣīṇāṃ manorathaiva ādye tretāyugasya tu
abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvvameva ca

58.44

abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ
ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu te svayaṃ

58.45

praṇāye (1) tvatha siddhīnāmapyāsāñca pravarttanaṃ
āsan mantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ
te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāsamutthitāḥ

58.46

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvvaṇāni ca
saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmmaṃ manurjagau

58.47

tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmmaśeṣataḥ
saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpareṣu te

58.48

ṛṣayastapasā devāḥ kalau ca dvāpareṣu vai
anādinidhanā divyāḥ pūrvvaṃ sṛṣṭāḥ svayambhuvā

58.49

sadharmmāḥ sapajāḥ sāṅgā yathādharmaṃ yuge yuge
vikrīr̤ante samānārthā vedavādā yathāyugaṃ

58.50

ārabhyayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśāmpateḥ
paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ

58.51

tathā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmmapālitāḥ
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā

58.52

brāhmaṇānanuvarttante kṣatriyāḥ kṣatriyān viśaḥ
vaiśyānuvarttinaḥ śūdrāḥ parasparamanuvratāḥ

58.53

śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmmā varṇāśramāstathā
saṅkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā
tretāyuge tvavikalaḥ karmmārambhaḥ prasidhyati

58.54

āyummedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmmaśīlatā
sarvvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavantyuta

58.55

varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tathā'karot
punaḥ prajāstu tā mohāttān dharmmān hyapālayan

58.56

parasparavirodhena manuntāḥ punaranvayuḥ
manuḥ svāyambhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ

58.57

dhātvā tu śatarūpāyāḥ pumān sa udapādayat
priyavratottānapādau prathamantau mahīpatī

58.58

tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ
prajānāṃ rañjanāñcaiva rājānastvabhavannṛpāḥ

58.59

pracchannapāpā ye jetumaśakyā manujā bhuvi
dharmmasaṃsthāpanārthāya teṣāṃ śāste tapo mayā

58.60

varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ
saṃhitāśca tato mantrā ṛṣibhirbrāhmaṇaistu te

58.61

yajñaḥ pravarttitaścaiva tadā hyeontu daivataiḥ
yāmaiḥ śakrairjapaiścaiva sarvvasambhārasaṃvṛtaiḥ

58.62

sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā
svāyambhuve'ntare devairyajñāsta prāk pravelpitāḥ

58.63

satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyāṃ dharma ucyate
kriyā dharmmaśca hna̍sate satyadharmmaḥ pravarttate

58.64

rājāyante tataḥ śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ
nyastadaṇḍamahābhāgā yajvāno brahmavādinaḥ

58.65

padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhitāḥ
siṃhātmakā mahāsattvāḥ (1) mattamātaṅgagāminaḥ

58.66

mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ
sarvvalakṣaṇasampannā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ

58.67

•nyagrodhau tau smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate
vāmenaivocchrayād yasya sama ūrddhantu dehinaḥ
samucchrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ (2)

58.68

cakraṃ ratho maṇiśca bhāryyā nidhiraśvā gajāstathā
saptātiśayatnāni sarveṣāñcakravarttināṃ

58.69

cakraṃ ratho maṇiḥ khaṅgaṃ dhanūratnañca pañcamaṃ
keturnidhiśca saptete prāṇahīnāḥ prakīrttitāḥ

58.70

bhāryyā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ
mantrāśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ samprakīrttitāḥ

58.71

ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanāṃ
caturddaśa vidheyāni sarvveṣāṃ cakravattināṃ

58.72

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāñcakravarttinaḥ
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai

58.73

bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca
tretāyugādikeṣvatra jāyante cakravarttinaḥ

58.74

bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitāṃ
adbhutāni ca catvāri balaṃ dharmmaḥ sukhandhanaṃ

58.75

anyonyasyāvirodhena prāpyante vai nṛpaiḥ samaṃ
artho dharmmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca

58.76

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca
anyena tapasā caiva ṛṣīnabhibhavanti ca
balena tapasā caiva devadānavamānuṣān

58.77

lakṣaṇairapi jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ
keśasthitā lalāṭorṇā jihvā cāsyapramārjanī
tāmraprabhoṣṭhadantoṣṭhāḥ śrīvatsāyorddharomaśāḥ

58.78

āājānubāhavaścaiva jālahastā vṛṣāṅgitāḥ
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāḥ sumehanāḥ
gajendragatayaścaiva mahāhanava eva ca

58.79

pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadmau tu hastayoḥ
pañcāśītisahasrāṇi te bhavantyajarā nṛpāḥ

58.80

asaṅgā gatayasteṣāñcatasraścakravarttināṃ
antarīkṣe samudre ca pātāle parvvateṣu ca

58.81

ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharmma ucyate
tadā pravarttate dharmmo varṇāśramavibhāgaśaḥ

58.82

maryādāsthāpanārthañca daṇḍanītiḥ pravarttate
hṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvvā arogāḥ pūrṇamānuṣāḥ

58.83

eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhau smṛtaḥ
trīṇi.varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ

58.84

putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu
eṣa tretāyuge dharmastvetāsandhau nibodhata

58.85

tretāyugasvabhāvastu sandhyāpādena varttate
sandhyāyāṃ vai svabhāvastu yugapādena tiṣṭhati

58.86

śaṃśa uvāca (1) | kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravarttanaṃ
pūrvaṃ svāyambhuve sarge yathāvattadbravīhi me

58.87

antarhitāyāṃ sandhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai
kalākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca vai punaḥ

58.88

sambhārāṃstāṃśca saṃbhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravarttitaḥ
etat śrutvā'bravītsūtaḥ śrūyatāṃ śaṃśapāyana

58.88-2

yathā tretāyugamukhe yajñasyāsītpravarttanaṃ
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte dṛṣṭisarjane
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhāśramapureṣu ca

58.80-2

varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃśca saṃhitāṃ
mantrān saṃyojayitvātha dṛṣṭādṛṣṭeṣu karmasu

58.61-2

tathā viśvabhugindrastu yajñaṃ prāvarttayattadā
daivataiḥ sahitaḥ sarvvaiḥ sarvvasambhārasambhṛtaṃ

58.92

athāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
yajante paśubhirmedhyaiḥ hutvā (1) sarve samāgatāḥ

58.93

karmāvyayeṣu ṛtvikṣu satate yajñakarmaṇi
samyaggīteṣu teṣvevamāgameṣvatha satvaraṃ

58.94

parikrānteṣu laghuṣu adhvaryuvṛṣabheṣu ca
ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu vai

58.95

haviṣyagnau hūyamāne devānāṃ devahotṛbhiḥ
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhākṣu mahātmasu

58.96

ye indriyātmakā devā yajñabhājastathā tu ye
tānyajante tadā devāḥ kalpādiṣu bhavanti ye

58.97

adhvaryavaḥ praiṣakāle vyutthitā ye maharṣayaḥ
maharṣayastu tān dṛṣṭvā dīnān paśugaṇān sthitān
papracchurindraṃ sambhūya ko'yaṃ yajñavidhistava

58.98

adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tava
neṣṭaḥ paśubadhastveva tava yajñe surottama

58.99

adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā
nāyaṃ dharmohyadharmo'yaṃ na hi sā dharma ucyate

58.100

āgamena bhavān yajñaṃ karotu yadihecchasi
vidhidṛṣṭena yajñena dharmamavyayahetunā
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate

58.101

trivarṣaparamaṃ kālamuṣitairaparohibhiḥ
eṣa dharmo mahānindra svayambhuvihitaḥ purā

58.102

evaṃ vikhabhugindrastu sunibhistattvadarśibhiḥ
jaṅgamaḥ sthāvarairveti kaiścidaṅkamitīhyate

58.103

te tu khinnā vivādena tattvayuktā maharṣayaḥ
saṃbhāvya vākyamindreṇa papracchukhecaraṃ vasuṃ

58.104

ṛṣaya ūcuḥ | mahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa
uttāmapāde prabrūhi saṃśayaṃ chindhi naḥ prabho

58.105

śrutvā vākyaṃ tatasteṣāmavicāryā balābalaṃ
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
yathopadiṣṭairyaṣṭavyamityuvāca pārthivaḥ

58.106

yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatha vījaiḥ phalaistathā
hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśayatyasau

58.107

yadyeha saṃhitāmantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmānmā mantumarhatha

58.108

yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ
tadā prāvarttatāṃ yajño hyanyathā no'mṛtaṃ vacaḥ
evaṃ kṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ

58.108-2

adhaśca bhavanaṃ dṛṣṭvā tamarthaṃ vāgyato bhava
mithyāvādī nṛpo yasmāt praviveśa rasātalaṃ

58.110

ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalaṃ
urddhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro'bhavat

58.111

vasudhātalavāsī tu tena vākyena so'bhavat
dharmmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasurathāgataḥ

58.112

tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśayaḥ
bahudvārasya dharmasya sūkṣmādvāramupāgatiḥ

58.113

tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyasta kenacit
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manuṃ

58.114

tasmānna hiṃsā dharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ
ṛṣikoṭisahasrāṇi karmmabhiḥ svairdivaṃ yayuḥ

58.115

tasmāt na dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsanti maharṣayaḥ
tucchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamadapācaṃ tapodhanāḥ
evaṃ dattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ

58.116

adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā tapaḥ
brahmacaryyaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ
sanātanasya dharmasya mūlametaddūrāsadaṃ (1)

58.117

dharmemantrātmako yajñastapaśvānaśanātmakaṃ
yajñena devānāpnoti vairāgyaṃ tapasā punaḥ

58.118

brāhmaeyaṃ karmmasaṃnyāsādvairāgyāt prekṣate layaṃ
jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ

58.118-2

evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsīt pravarttane
ṛṣīṇāṃ devatānāñca pūrvaṃ svāyambhuve'ntare

58.120

tataste ṛṣayo dṛṣṭvā'dbhutaṃ varma balena tu
vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatāḥ

58.121

gateṣu devasaṅgeṣu devā yajñamavāpnuyuḥ
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmātkṣatramayā nṛpāḥ

58.122

priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ
sumedhā virajāścaiva śaṅkhapādbraja eva ca
prācīnavarhiḥ parjanyo havirddhānādayo nṛpāḥ

58.123

ete cānye ca bahavo nṛpāḥ siddhā divaṅgatāḥ
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā

58.124

tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarveṣu kāraṇaiḥ
brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā

58.125

tasmānnātyeti tadyajñaṃ tapomūlamidaṃ smṛtaṃ
yajñapravarttanaṃ hyavamataḥ svāyambhuve'ntare
tataḥ prabhṛti yajño'yaṃ yugaiḥ saha vyavarttata (1)

58.125.p1

iti śrīmatsyapurāṇe vāyuprokte yajñapravarttanaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ

Linked texts (6)