Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 6: atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 6

Language
Sanskrit

Contents

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

6.1

sṛṣṭiprakaraṇaṃ
sūta uvāca | āpo hyagneḥ samabhavannaṣṭe'gnau pṛthivītale
sāntarālaikalīne'smānnaṣṭe sthāvarajaṅgame

6.2

ekārṇave tadā tasmin na prājñāyata kiñcana
tadā sa bhagavān brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

6.3

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo'hyatīndriyaḥ
brahmā nārāyaṇākhyaḥ sa suṣvāpa salile tadā

6.4

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamudīkṣya saḥ
imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

6.5

āpo nārā vai tanatra ityapāṃ nāma śuśrumaḥ
apsu śete ca yattasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

6.6

tulyaṃ yugasahasrasya naiśañcālamupāsya saḥ
śarvaryyante prakurute tadvālaṃ sargakāraṇāt

6.7

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat
niśāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle tatastataḥ

6.8

tatastu salile tasmin vijñāyantargatāṃ mahīṃ
anumānādasammūḍho bhūmeruddharaṇaṃ prati

6.8-2

akarot sa tanumanyāṃ kalpādiṣu yathā purā
tato mahātmā manasā divyaṃ rūpamacintayat

6.10

salilenāplutāṃ bhūmindṛṣṭvā sa tu samantataḥ
kinnu rūpaṃ mahat kṛtvā uddhareyamahaṃ mahīṃ

6.11

•
jalakrīr̤āsu ruciraṃ vārāhaṃ rūpamasmarat
adhṛṣyaṃ sarvvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ dharmasaṃjñitaṃ

6.12

daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamucchritaṃ
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitanisvanaṃ

6.13

mahāparvvatavarṣmāṇaṃ śvetantīkṣṇāgradaṃṣṭriṇaṃ
vidyudagniprakāśākṣamrādityasamatejasaṃ

6.14

pīnavṛttāyataskandhaṃ siṃhavikrāntagāminaṃ
pīnonnatakaṭīdeśaṃ suślakṣṇaṃ śubhalakṣaṇaṃ

6.15

rūpamāsthāya vipulaṃ vārāhamajitaṃ hariḥ
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalaṃ

6.16

sa vedapādyupadaṃṣṭraḥ kratuvaktrāśvitīmukhaḥ
agnijihvo darbharòmā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

6.17

ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ
ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

6.18

satyadharmamayaḥ śrīmān dharmavikramasaṃsthitaḥ
prāyaścittarato ghoraḥ paśujānurmahākṛtiḥ

6.16-2

udgātro homaliṅgaḥ sthānavījo mahauṣadhiḥ
vedyāntarātmā mantrasphigājyasṛk somaśoṇitaḥ

6.20

vedaskandho havirgandho havyakavyātivegavān | •
prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhiranvitaḥ

6.21

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo vibhuḥ
upākarmoṣṭharuciraḥ pravarggyavittabhūṣaṇaḥ

6.22

nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ
bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ sa prāviśat prabhuḥ

6.23

adbhiḥ saṃchāditāmurvī sa tāmabhyan prajāpatiḥ
upagamyojjahārāśu apastāśca sa vinyasat(1)

6.24

sāsudraurvai samudreṣu nādeyauśca nadīṣvatha
rasātalatale magnāṃ rasātalatale gatāṃ
prabhurlokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gāṃ

6.25

tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīkaraḥ
mumoca pūrvvaṃ manasā dhārayitvā dharādharaḥ

6.26

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitaḥ
caritvācca devasya na mahī yāti viplavam

6.27

tatoddhṛtya citindvavo jagataḥ sthāpanecchayā
pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre'mbujekṣaṇaḥ
pṛthivīntu samīkṛtya pṛthivyāṃ so'cinogirīn

6.28

prāksarvve dahyamanāstu tadā sambarttakāgninā
tenāgninā viśīrṇāste parvvatā bhuvi sarvvaśaḥ

6.29

śaityādekārṇave tasminvāyunāpastu saṃhatāḥ
niṣiktā yatra yatrāsaṃstatra tatrācalo'bhavat

6.30

svannācalatvādacalāḥ parvvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ
girayo'ntarjagaurvatvādyanācca śiloccayāḥ

6.31

tatasteṣu viśīrṇeṣu lokodadhigiriṣvatha
viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

6.32

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptaddīpāṃ saparvvatāṃ
bhūrādyāṃścaturo lokān punaḥ so'tha prakalpayat
lokān prakalpayitvā ca prajāsargaṃ sasarja ha

6.33

brahmā svayambhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ
sasarja sṛṣṭintadrūpāṃ kalpādiṣu yathā purā

6.34

tasyābhidhāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvvakaṃ
pradhyānasamakālaṃ vai prādurbhūtastamomayaḥ

6.35

tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

6.36

pañcadhā cāśritaḥ sargo dhyāyataḥ so'bhimāninaḥ
sarvvatastamasā caiva dīpaḥ kumbhavadāvṛtaḥ
bahirantaḥprakāśaśca śuddho niḥsaṃjña eva ca

6.37

yasmāttaiḥ saṃvṛtā buddhirmukhyāni karaṇāni ca
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrttitāḥ

6.38

mukhyasargaṃ tathā bhūtaṃ brahmā dṛṣṭvā hyasādhakaṃ
aprasannamanāḥ so'tha tato 'nyo'so'bhyamanyata

6.39

tasyābhidhāyatastatra tiryyak sroto'bhyavarttata
yasmāttiryyagvyavarttata tiryyaksrotastataḥ smṛtaṃ

6.40

tamobahutvātte sarvve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ
utpathagrāhiṇaścāpi te dhyānānnajñānamāninaḥ

6.41

tiryaksrotastu dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ
ahaṃkṛtā ahammanā aṣṭāviṃśadvidhātmakāḥ

6.42

ekādaśendriyavidhā navadhā codayastathā
aṣṭau ca tārakādyāśca teṣāṃ śaktividhāḥ smṛtāḥ

6.43

ataḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ
yasmāttiryak pravarttanta tiryaksrotāḥ sa ucyate

6.44

tiryak strotāśca dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ
abhiprāyamathoddhṛtaṃ dṛṣṭvā sarvvantathābhidhaṃ
tasyābhidhyāyato nityaṃ sāttvikaḥ samavarttata

6.45

urddhvasrotāstṛtīyastu sa caivorddhvavyavasthitaḥ
yasmādbhavarttatorddhvantu urddhvasrotāstataḥ smṛtaḥ

6.46

te sukhaprītibahulā bahirantaśca saṃvṛtāḥ
prakāśā bahirantaśca urddhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ

6.47

tena vātādayo jñeyāḥ sṛṣṭātmāno vyavasthitāḥ
urddhvasrotāstṛtīyo vai tena sargastu sa smṛtaḥ

6.48

urddhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ
prītimāna'bhavadbrahmā tato'nyaṃ so'bhyamanyata
sasarjja sargamanyaṃ sa sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ

6.49

athābhidhyāyataratasya satyābhidhyāyinastadā
prādurbbhūva cāvyaktādarvāksrotaḥ susādhakaṃ
yasmādarvāk vyavarttata tato'rvāksrota ucyate

6.50

te ca prakāśabahulāstamaḥsattvarajodhikāḥ
tasmātte duḥkhabahulā bhūyo bhūyaśca kāriṇaḥ

6.51

prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te
lakṣaṇaistārakādyaiste aṣṭadhā ca vyavasthitāḥ

6.52

siddhātmāno manuṣyāste gandharvvasahadharmmiṇaḥ
ityeṣa tejasaḥ sargo hyarvāksrotāḥ prakīrttitaḥ

6.53

pañcamo'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ
viparyyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca
vivṛttaṃ varttamānañca te'rthaṃ jānanti tattvataḥ

6.54

bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate
viparyyayeṇa bhūtādiraśaktyā ca vyavasthitaḥ

6.55

prathamo mahataḥ sargo vijñeyomahatāṃstu saḥ
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate

6.56

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvvakaḥ

6.57

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
tiryyak srotāśca yaḥ sargastiryyagyonaḥ sa pañcamaḥ

6.58

tathorddhasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu saḥ smṛtaḥ
tathārvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

6.56-2

aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

6.60

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
prākṛtāstu trayaḥ sargāḥ kṛtāste buddhipūrvvakāḥ

6.61

buddhipūrvaṃ pravarttante ṣaṭsargā brahmaṇastu te
vistarānugrahaṃ sargaṃ kīrttyamānaṃ nibodhata

6.62

caturddhāvasthitaḥ so'tha sarvvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ
viparyyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca

6.63

sthāvareṣu viparyyāsastiryyagyoniṣu śaktitā
siddhātmāno manuṣyāstu tuṣṭirdevaiṣu kṛtsnaśaḥ

6.64

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ
sargāḥ parasparasyātha prakārā bahavaḥ smṛtāḥ

6.65

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
sanandanañca sanakaṃ vidvāṃsañca sanātanaṃ

6.66

vijñānena nivṛttāṃste vaivarttena mahaujasaḥ
saṃbuddhāścaiva nānātvādapaviddhāstrayo'pi te
asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṅgatāḥ punaḥ

6.67

tadā teṣu vyatīteṣu tadānyān sādhakāṃśca tān
mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ
ābhūtasaṃplavāvasthānāmattastānnibodhata

6.68

āpo'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastathā
svargaṃ divaḥ samudrāṃśca nadān śailān vanaspatīn

6.69

oṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmāno dṛkṣavīrudhāṃ
lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrttāḥ sandhirātryahāḥ

6.70

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdyugāni ca
sthānābhimāninaḥ sarvve sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ

6.71

vaktrāttasya brāhmaṇā saṃprasūtāḥ
tadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvvabhāge
vaiśyāścorvvostasya padbhyāñca śūdrāḥ
sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

6.72

nārāyaṇaḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavaṃ
aṇḍājjaśe punabrahmā lokāstena kṛtāḥ svayaṃ

6.73

eṣa vaḥ kathitaḥ pādaḥ samāsānna tu vistarāt
anenādyena pādena purāṇaṃ saṃprakīrttitaṃ

6.73.p1

iti śrīmatsyāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

Linked texts (14)