Prakriyapada 60
Prakriyāpāda 60
- Language
- Sanskrit
60.1
athonaṣaṣṭyadhyāyaḥ
ṛṣilakṣaṇam
sūta uvāca | yugeṣu yāstu jāyante prajāstā vai nibodhata
āsurī sarpagopattipaiśācī yakṣarākṣasī | ,
yasmin yuge ca sambhūtistāsāṃ yāvattu jīvitaṃ
60.2
piśācāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ
yugamātrantu jīvanti ṛte mṛtyumbradhena te
60.3
mānuṣāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha
teṣāmāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ
60.4
asthitiratu kalau dṛṣṭā bhūtānāmāyuṣastu vai
paramāyuḥ śatantvetanmanuṣyāṇāṃ kalau smṛtaṃ
60.5
devāsurapramāṇāttu saptasaptāṅgulaṃ hasat
aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaraṃ
60.6
devāsuraprāmāṇantaducchrāyaṃ kalijaiḥ smṛtaṃ
catvārañcāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaṃ
60.7
svenāṅgulapramāṇena ūrddhamāpādamastakaṃ
ityeṣa mānuṣotsedho hasatīha yugāntike
60.8
sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha
svenāṅgulapramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ
60.6-2
āpādato mastakāntu navatālo bhavettu yaḥ
saṃhatājānubāhustu sa surairapi pūjyate
60.10
gavāśvahastināñcaiva mahiṣasthāvarātmanāṃ
krameṇaitena yogena hrāsavṛddhī yuge yuge
60.11
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai
aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariyāṃ smṛtaḥ
60.12
aṅgulānāṃ sahasrantu catvāriṃśāṅgulaṃ vinā
pañcāprataṃ hayānāñca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ
60.13
mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ
talakṣaṇastu devānāṃ dṛśyate tattvadarśanāt (1)
60.14
buddhyātiśayayuktañca devānāṃ kāyamucyate
daivānatiśayañcaiva mānuṣaṃ kāyamucyate
60.15
ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāṃ nibodhata
60.16
gāvo hyajā mahiṣyo'śvā hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ
upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvvaśaḥ
60.17
devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ
yathāprayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ
60.18
teṣāṃ rūpānurūpaistaiḥ pramāṇaisthāṇḍajadrumaiḥ
manojñaistatsvabhāvañcaiḥ sukhino hyupapedire
60.18-2
ataḥ śiṣṭān pravakṣyāmi sataḥ sādhūstathaiva ca
saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto te bhavantyata
sāyujyaṃ brahmaṇo'tyantaṃ tena santataḥ pracakṣyate
60.20
daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe
na krudhyanti na hṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ
60.21
sāmānyeṣu ca dhammeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca
brahmacartrāvayo yuktā yasmāttasmāddvijātayaḥ
60.22
varṇāśrameṣu yuktāśca svargagosukhacāriṇaḥ
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmaḥ sa ucyate
60.23
vidyāyāḥ sādhanānārthabrahmacārī gurorhitaḥ
kriyāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
60.24
sādhanāttapaso'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
60.25
evamāśramadharmmāṇāṃ sādhanāt sādhavaḥ smṛtāḥ
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ
60.26
na ca devā na pitaro munayo na ca mānavāḥ
ayandharmmo hyayaṃ neti bruvanto'bhinnadarśanāḥ
60.27
dharmmādharmmāviha proktau śabdāvetau kriyātmakau
kuśalākuśalaṃ karma dharmmādharmāviti smṛtau
60.28
dhāraṇā dhṛtirityādyairjātodharmaḥ prakīrttitaḥ
saṃsārāyomahattve ca adharma iti cocyate
60.26-2
ato vyāpakā dharmā ācāryairupadiśyate
vṛddhā hyālocanāsaiva ātmavanto hyadambhakāḥ
samyagvinītā ṛjvastvarthyān pracakṣate
60.30
svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi
ācinoti ca śāstrārthāniyamaiḥ sanniyamairyutaḥ
60.31
pūrvebhyo vedavilleha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmāṅgo'ṅgāni ca śrutiḥ
60.32
manvantarasyātītasya smṛtvācāraṃ punarjagau
tasmātsmārtaḥ smṛto dharmo varṇāśramavibhāgajaḥ
60.33
sa eṣa dvividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate
śeṣaprabdāt śiṣṭa iti śiṣṭācāraḥ pracacyate
60.34
manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāraṇāt
dharmārthaṃ ye ca śiṣṭā vai yāthātathyaṃ pracacyate
60.35
manvādayaśca ye śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge
60.36
trayī vārtā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā
śiṣṭairācaryyate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ
pūrvvaiḥ pūrvvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ
60.37
dānaṃ satyantapo'lobho vidyejyāprajanau dayā
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇaṃ
60.38
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca vai
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ
60.38-2
vijñeyaḥ śravaṇāt śrautaḥ smaraṇāt smārtta ucyate
ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇaṃ
60.40
dṛṣṭvā prabhūtasarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigūhati
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇaṃ
60.41
brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca
ityetat tapaso mūlaṃ saghoraṃ tadurāsadaṃ
60.42
paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāñca saṃyogo yoga ucyate
60.43
ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāyāhitāya ca
samā pravarttate dṛṣṭiḥ kṛtsnā hyeṣā dayā smṛtā
60.44
ākruṣṭo'bhihato vāpi nākrośenna na hanta vā
vāṅmanaḥkarmabhiḥ kṣāntistitikṣaiṣā kṣamā smṛtā
60.45
svāminā'rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca mṛtsu ca
parakhānā manādānamalobha iha kīrtyate
60.46
maithunasyāsamācāro hyacintanamakalpanaṃ
nivṛttirbrahmacaryyaṃ tadacchidraṃ dama ucyate
60.47
ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā indriyāṇīha yasya vai
na mithyā sampravarttante śamasyaitattu lakṣaṇaṃ
60.48
daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe
na krudhyettu pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate
60.46-2
yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopāgatañca yat
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇaṃ
60.50
dānaṃ vividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamaṃ
tatra naiḥśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye
kāruṇyātsarvvabhūtebhyaḥ suvibhāgastu bandhuṣu
60.51
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmmo varṇāśramātmakaḥ
śiṣṭācārāviruddhaśca dharmmaḥ satsādhusaṅgataḥ
60.52
adveṣo hyaniṣṭeṣu tatheṣṭānabhinandanaṃ
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā
60.53
sannyāsaḥ karmaṇo nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
kuśalākuśalānāñca prahāṇaṃ tyāga ucyate
60.54
avyaktādyo'viśeṣācca vikāro'sminnacetane
cetanā'cetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate
60.55
pratyaṅgānāntu dharmmasya ityetallakṣaṇaṃ smṛtaṃ
ṛṣibhirdharmmatattvajñaiḥ pūrve svāyambhuve'ntare
60.57
ata ūrdhvaṃ pravarttiṣye vidhīnmanvantarasya yaḥ
itaretaravarṇasya cāturvvarṇyasya caiva hi
pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate
ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivataṃ
ābhūtasaṃplavasyāpi varjryaikaṃ śatarudriyaṃ
60.58
vidhirhautraṃ tathā stotraṃ pūrvvakalpapravarttate
dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmmastotraṃ tathaiva ca
caturthamābhijanikaṃ stotrametaccaturvidhaṃ
60.56
manvantareṣu sarvveṣu yathā devā bhavanti ye
pravarttayati teṣāṃ vai brahmāstotraṃ caturvidhaṃ
evaṃ mantraguṇānāñca samutpattiścaturvidhā
60.60
atharvvayajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak
ṛṣīṇāmtapyatāmyantapaḥ paramaduścaraṃ
60.61
mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvvamanvantareṣviha
paritoṣādbhayād duḥkhātsukhānnīkācca pañcadhā
60.62
ṛṣīṇāmalpaḥkātsnyena darśanena yadṛcchayā
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi taddakṣyāmo'ha lakṣaṇaiḥ
60.64
atītānāgatānāntu pañcadhā ṛṣirucyate
ataḥsvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi hyārṣasya ca samudbhavaṃ || 63.
guṇasāmye varttamāne sarvvasampralaye tadā
aticāre tu (1) devānāmatideśaṃ tayoryyathā
60.65
abuddhipūrdhvaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate
tena hyabuddhipūrvaṃ taccetanena hyadhiṣṭhitaṃ
60.66
varttate ca yathā tau tu yathā matsyodake ubhe
cetanādhiṣṭhitantattvaṃ pravarttati guṇātmanā
60.67
karaṇātvāttathā kāryyaṃ tatā tasya pravarttate
viṣaye viṣayitvācca hyārthe'rthitvāttathaiva ca
60.68
kālena prāṇaṇīyena bhedāstu kāraṇātmakāḥ
saṃsiddhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ
60.69
mahattaścāpyahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca
bhūtabhedāstu bhedebhyo jajñire te parasparaṃ
saṃsiddhikāraṇaṃ kāryyaṃ sadya eva vivarttate (2)
60.70
yatholmukasphuliṅgaughamekakālaṃ pravarttate
tathā vivṛttaḥ cetajñaḥ kālenekena karmmaṇā (3)
60.71
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate
tathā vivṛtto hyavyaktāt khadyota iva colbaṇaḥ (4)
60.72
sa mahān saśarīrastu yatraivāgre vyavasthitaḥ
tatraiva saṃsthito vidvān dvāragālāmukhe sthitaḥ
60.73
mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate
tatraiva saṃsthito vidvāṃstamaso'nta iti śrutiḥ
60.74
buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayaṃ
60.75
sāṃsiddhikānyathaitāni supratīkāni tasya vai
mahataḥ saśarīrasya vaivarthyāt siddhirucyate
60.76
atra śete ca yatpuryāṃ kṣetrajñānamathāpi vā
purīśatvācca puruṣaḥ kṣetrajñānāt samucyate
60.77
kṣetrajñaḥ kṣetravijñānāt bhagavān matirucyate
yasmād buddhau tu śete ha tasmād bodhātmakaḥ sa vai
saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyakttamacetanaṃ
60.78
evaṃ nivṛttiḥ kṣetrajñā kṣetrajñenābhisaṃhitā
kṣetrajñena parijñāto bhogyo'yaṃ viṣayastviti
60.79
ṛṣautyeṣa gatau dhātuḥ śrutau satye tapasyatha
etatsannīyate tasminbrahmaṇā sa ṛṣiḥ smṛtaḥ
60.80
nivṛttisamakālantu buddhā'vyaktamṛṣiḥ svayam
paraṃ hi ṛṣate yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ
60.81
gatyarthādṛṣaterdhātornāmanivṛttirāditaḥ
yasmādeṣa svayambhūtastasmāccātmarpitā sutā
īśvarāḥ svayamudbhūtā mānasāḥbrahmaṇaḥ sutāḥ
60.82
yasmānna hanyate mānairmahān parigataḥ puraḥ
yasmā'dṛṣanti ye dhīrā mahāntaṃ sarvvato guṇaiḥ
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ paramadarśinaḥ
60.83
īśvarāṇāṃ śubhāsteṣāṃ mānasāntarasāśca te
ahaṅkāraṃ tamasyeva tyaktā ca ṛṣitāṅgatāḥ
60.84
tasmātta ṛṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāḥ | •
ṛṣiputrā ṛṣīkāsta maithunādgarbhasambhavāḥ
60.85
tanmātrāṇi ca satyañca ṛṣante te mahaujasaḥ
satyarṣayastataste vai paramāḥ satyadarśanāḥ
60.86
ṛṣīṇāñca sutāste tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ
ṛṣanti vai śrutaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ
tasmāt śrutarṣayastepi śrutasya paridarśanāḥ
60.87
avyaktātmā mahātmā cāhaṅkārātmā tathaiva ca
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate
ityetā ṛṣijātīstu nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu
60.88
bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ
manurddacī vasiṣṭhaśca pulastyaśceti te daśa
brahmaṇo mānasā hote udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ
60.86-2
pravarttate ṛṣeryasmānmahāṃstasmānmaharṣayaḥ
īśvarāṇāṃ sutāstvete ṛṣayastānnibodhata
60.60-2
kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścośanāstathā
utathyo vāmadevaśca apojyaścaiśijastathā
60.61-2
karddamo visravāḥ śaklirvāḷakhilyastathā gharāḥ (1)
ityete ṛṣayaḥ proktā jñānato ṛṣitāṅgatāḥ
60.62-2
ṛṣiputrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata
vatsaro nayaṅgaścaiva bhāradvājastathaiva ca
60.63
bṛhadukthaḥ śaradvāṃśca agastyaścausijastathā (2)
ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ
60.64-2
vājaśravāḥ suvittaśca suvāgviṣaparāyaṇaḥ
dadhīcaḥ śaṅkhamāṃścaiva rājā vaiśravaṇastathā
ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṅgatāḥ
60.65-2
īśvarā ṛṣikāścaiva ye cānye vai tathā smṛtāḥ
aite mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata
60.66-2
bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāstu dadhīco hyātmavānapi
aurvo'tha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā
60.67-2
addiṣeṇaḥ (3) hyarūpaśca vītahavyaḥ (4) sumedhasaḥ
vainyaḥ pṛthurdivodāsaḥ praskārī gṛtsamaddanabhaḥ
ekonaviṃśadityete ṛṣayo mantravādinaḥ
60.68-2
aṅgirā vedhasaścaiva bhāradvājo'tha vāṣkaliḥ
tathā'mṛtastathā gārgyaḥ śeno saṃhṛtireva ca (5)
60.98
purukutso'tha māndhātā ambarīṣastathaiva ca
āhāryyo'thājamīḍhaśca ṛṣabho balirava ca
60.100
pṛṣadaśvo virūpaśca kaṇvaścaivātha mudgalaḥ
yuvanāśvaḥ paurukutsaḥ trasadasyuḥ sadasyūmān
60.101
utathyaśca bharadvājastathā vājaśravā api
āyāpyaśca suvittittaśca vāmadevastathaiva ca
60.102
augajo bṛhadukthaśca ṛṣidīrghatapāstathā
kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā aṅgirasāṃ varāḥ
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata
60.103
kāśyapaścaiva vatsāro vibhramo raibhya eva ca
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ
60.104
acirarcisanaścaiva śyāmāvāṃścātha niṣkūraḥ
valgūtako munirdīmāstathā pūrvātitiśca yaḥ
ityete cātrayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ
60.105
vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ
caturtha indrapramatiḥ pañcamastu bharadvasuḥ
60.106
ṣaṣṭhastu maitrāvaruṇaḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā
sudyumnaścāṣṭamaścaiva navamo'tha bṛhaspatiḥ
daśamastu bharadvājo mantrabrāhmaṇakārakāḥ
60.107
ete caiva hi karttāro vidharmīdhvaṃsakāriṇaḥ
lakṣaṇaṃ brāhmaṇācai tadvihitaṃ sarvvaśākhināṃ
60.108
heturhiteḥ smṛto dhātoryyevihantyuditamparaiḥ
atha vārthaparipsāherhinotergatikarmaṇaḥ
60.106-2
tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇaṃ
nindāntāmāhurācāryā yahoṣātrindyate vacaḥ
60.110
prapūrvācchaṃ salerdhātoḥ praśaṃsā guṇavattayā
idantvidamiṭannedamityaniścitya saṃśayaḥ
60.111
idameva vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate
anyasyānyasya coktatvādbudhāḥ parakṛtiḥ smṛtā
60.112
yo hyatyantataroktaśca purākalpaḥ sa ucyate
purāvikrāntavācitvāt purākalpasya kalpanā
60.113
mantrabrāhmaṇakalpaistu nigamaiḥ śuddhevistaraiḥ
aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanāṃ
60.114
yathā hīdantathā tadvai idaṃ vāpi tathaiva tat
ityeṣa hyupadeśo'yaṃ daśamo brāhmaṇasya tu
60.115
etattad brāhmaṇasyādau vihitaṃ lakṣaṇambudhaiḥ
tasya tadvṛttiruddiṣṭā vyākhyāpyanupadaṃ dvijaiḥ
60.116
mantrāṇāṃ kalpanañcaiva vidhidṛṣṭeṣu karmasu
mantro mantrayaterdhātorbrāhmaṇo brahmaṇo'vanāt
60.117
alpākṣaramasandigdhaṃ sāravadviśvatomukhaṃ
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ
Linked texts (4)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit