Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 60

Prakriyāpāda 60

Language
Sanskrit

60.1

athonaṣaṣṭyadhyāyaḥ
ṛṣilakṣaṇam
sūta uvāca | yugeṣu yāstu jāyante prajāstā vai nibodhata
āsurī sarpagopattipaiśācī yakṣarākṣasī | ,
yasmin yuge ca sambhūtistāsāṃ yāvattu jīvitaṃ

60.2

piśācāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ
yugamātrantu jīvanti ṛte mṛtyumbradhena te

60.3

mānuṣāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha
teṣāmāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ

60.4

asthitiratu kalau dṛṣṭā bhūtānāmāyuṣastu vai
paramāyuḥ śatantvetanmanuṣyāṇāṃ kalau smṛtaṃ

60.5

devāsurapramāṇāttu saptasaptāṅgulaṃ hasat
aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaraṃ

60.6

devāsuraprāmāṇantaducchrāyaṃ kalijaiḥ smṛtaṃ
catvārañcāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaṃ

60.7

svenāṅgulapramāṇena ūrddhamāpādamastakaṃ
ityeṣa mānuṣotsedho hasatīha yugāntike

60.8

sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha
svenāṅgulapramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ

60.6-2

āpādato mastakāntu navatālo bhavettu yaḥ
saṃhatājānubāhustu sa surairapi pūjyate

60.10

gavāśvahastināñcaiva mahiṣasthāvarātmanāṃ
krameṇaitena yogena hrāsavṛddhī yuge yuge

60.11

ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai
aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariyāṃ smṛtaḥ

60.12

aṅgulānāṃ sahasrantu catvāriṃśāṅgulaṃ vinā
pañcāprataṃ hayānāñca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ

60.13

mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ
talakṣaṇastu devānāṃ dṛśyate tattvadarśanāt (1)

60.14

buddhyātiśayayuktañca devānāṃ kāyamucyate
daivānatiśayañcaiva mānuṣaṃ kāyamucyate

60.15

ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāṃ nibodhata

60.16

gāvo hyajā mahiṣyo'śvā hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ
upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvvaśaḥ

60.17

devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ
yathāprayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ

60.18

teṣāṃ rūpānurūpaistaiḥ pramāṇaisthāṇḍajadrumaiḥ
manojñaistatsvabhāvañcaiḥ sukhino hyupapedire

60.18-2

ataḥ śiṣṭān pravakṣyāmi sataḥ sādhūstathaiva ca
saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto te bhavantyata
sāyujyaṃ brahmaṇo'tyantaṃ tena santataḥ pracakṣyate

60.20

daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe
na krudhyanti na hṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ

60.21

sāmānyeṣu ca dhammeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca
brahmacartrāvayo yuktā yasmāttasmāddvijātayaḥ

60.22

varṇāśrameṣu yuktāśca svargagosukhacāriṇaḥ
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmaḥ sa ucyate

60.23

vidyāyāḥ sādhanānārthabrahmacārī gurorhitaḥ
kriyāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate

60.24

sādhanāttapaso'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt

60.25

evamāśramadharmmāṇāṃ sādhanāt sādhavaḥ smṛtāḥ
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ

60.26

na ca devā na pitaro munayo na ca mānavāḥ
ayandharmmo hyayaṃ neti bruvanto'bhinnadarśanāḥ

60.27

dharmmādharmmāviha proktau śabdāvetau kriyātmakau
kuśalākuśalaṃ karma dharmmādharmāviti smṛtau

60.28

dhāraṇā dhṛtirityādyairjātodharmaḥ prakīrttitaḥ
saṃsārāyomahattve ca adharma iti cocyate

60.26-2

ato vyāpakā dharmā ācāryairupadiśyate
vṛddhā hyālocanāsaiva ātmavanto hyadambhakāḥ
samyagvinītā ṛjvastvarthyān pracakṣate

60.30

svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi
ācinoti ca śāstrārthāniyamaiḥ sanniyamairyutaḥ

60.31

pūrvebhyo vedavilleha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmāṅgo'ṅgāni ca śrutiḥ

60.32

manvantarasyātītasya smṛtvācāraṃ punarjagau
tasmātsmārtaḥ smṛto dharmo varṇāśramavibhāgajaḥ

60.33

sa eṣa dvividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate
śeṣaprabdāt śiṣṭa iti śiṣṭācāraḥ pracacyate

60.34

manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāraṇāt
dharmārthaṃ ye ca śiṣṭā vai yāthātathyaṃ pracacyate

60.35

manvādayaśca ye śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge

60.36

trayī vārtā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā
śiṣṭairācaryyate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ
pūrvvaiḥ pūrvvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ

60.37

dānaṃ satyantapo'lobho vidyejyāprajanau dayā
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇaṃ

60.38

śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca vai
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ

60.38-2

vijñeyaḥ śravaṇāt śrautaḥ smaraṇāt smārtta ucyate
ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇaṃ

60.40

dṛṣṭvā prabhūtasarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigūhati
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇaṃ

60.41

brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca
ityetat tapaso mūlaṃ saghoraṃ tadurāsadaṃ

60.42

paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāñca saṃyogo yoga ucyate

60.43

ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāyāhitāya ca
samā pravarttate dṛṣṭiḥ kṛtsnā hyeṣā dayā smṛtā

60.44

ākruṣṭo'bhihato vāpi nākrośenna na hanta vā
vāṅmanaḥkarmabhiḥ kṣāntistitikṣaiṣā kṣamā smṛtā

60.45

svāminā'rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca mṛtsu ca
parakhānā manādānamalobha iha kīrtyate

60.46

maithunasyāsamācāro hyacintanamakalpanaṃ
nivṛttirbrahmacaryyaṃ tadacchidraṃ dama ucyate

60.47

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā indriyāṇīha yasya vai
na mithyā sampravarttante śamasyaitattu lakṣaṇaṃ

60.48

daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe
na krudhyettu pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate

60.46-2

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopāgatañca yat
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇaṃ

60.50

dānaṃ vividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamaṃ
tatra naiḥśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye
kāruṇyātsarvvabhūtebhyaḥ suvibhāgastu bandhuṣu

60.51

śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmmo varṇāśramātmakaḥ
śiṣṭācārāviruddhaśca dharmmaḥ satsādhusaṅgataḥ

60.52

adveṣo hyaniṣṭeṣu tatheṣṭānabhinandanaṃ
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā

60.53

sannyāsaḥ karmaṇo nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
kuśalākuśalānāñca prahāṇaṃ tyāga ucyate

60.54

avyaktādyo'viśeṣācca vikāro'sminnacetane
cetanā'cetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate

60.55

pratyaṅgānāntu dharmmasya ityetallakṣaṇaṃ smṛtaṃ
ṛṣibhirdharmmatattvajñaiḥ pūrve svāyambhuve'ntare

60.57

ata ūrdhvaṃ pravarttiṣye vidhīnmanvantarasya yaḥ
itaretaravarṇasya cāturvvarṇyasya caiva hi
pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate
ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivataṃ
ābhūtasaṃplavasyāpi varjryaikaṃ śatarudriyaṃ

60.58

vidhirhautraṃ tathā stotraṃ pūrvvakalpapravarttate
dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmmastotraṃ tathaiva ca
caturthamābhijanikaṃ stotrametaccaturvidhaṃ

60.56

manvantareṣu sarvveṣu yathā devā bhavanti ye
pravarttayati teṣāṃ vai brahmāstotraṃ caturvidhaṃ
evaṃ mantraguṇānāñca samutpattiścaturvidhā

60.60

atharvvayajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak
ṛṣīṇāmtapyatāmyantapaḥ paramaduścaraṃ

60.61

mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvvamanvantareṣviha
paritoṣādbhayād duḥkhātsukhānnīkācca pañcadhā

60.62

ṛṣīṇāmalpaḥkātsnyena darśanena yadṛcchayā
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi taddakṣyāmo'ha lakṣaṇaiḥ

60.64

atītānāgatānāntu pañcadhā ṛṣirucyate
ataḥsvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi hyārṣasya ca samudbhavaṃ || 63.
guṇasāmye varttamāne sarvvasampralaye tadā
aticāre tu (1) devānāmatideśaṃ tayoryyathā

60.65

abuddhipūrdhvaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate
tena hyabuddhipūrvaṃ taccetanena hyadhiṣṭhitaṃ

60.66

varttate ca yathā tau tu yathā matsyodake ubhe
cetanādhiṣṭhitantattvaṃ pravarttati guṇātmanā

60.67

karaṇātvāttathā kāryyaṃ tatā tasya pravarttate
viṣaye viṣayitvācca hyārthe'rthitvāttathaiva ca

60.68

kālena prāṇaṇīyena bhedāstu kāraṇātmakāḥ
saṃsiddhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ

60.69

mahattaścāpyahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca
bhūtabhedāstu bhedebhyo jajñire te parasparaṃ
saṃsiddhikāraṇaṃ kāryyaṃ sadya eva vivarttate (2)

60.70

yatholmukasphuliṅgaughamekakālaṃ pravarttate
tathā vivṛttaḥ cetajñaḥ kālenekena karmmaṇā (3)

60.71

yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate
tathā vivṛtto hyavyaktāt khadyota iva colbaṇaḥ (4)

60.72

sa mahān saśarīrastu yatraivāgre vyavasthitaḥ
tatraiva saṃsthito vidvān dvāragālāmukhe sthitaḥ

60.73

mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate
tatraiva saṃsthito vidvāṃstamaso'nta iti śrutiḥ

60.74

buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayaṃ

60.75

sāṃsiddhikānyathaitāni supratīkāni tasya vai
mahataḥ saśarīrasya vaivarthyāt siddhirucyate

60.76

atra śete ca yatpuryāṃ kṣetrajñānamathāpi vā
purīśatvācca puruṣaḥ kṣetrajñānāt samucyate

60.77

kṣetrajñaḥ kṣetravijñānāt bhagavān matirucyate
yasmād buddhau tu śete ha tasmād bodhātmakaḥ sa vai
saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyakttamacetanaṃ

60.78

evaṃ nivṛttiḥ kṣetrajñā kṣetrajñenābhisaṃhitā
kṣetrajñena parijñāto bhogyo'yaṃ viṣayastviti

60.79

ṛṣautyeṣa gatau dhātuḥ śrutau satye tapasyatha
etatsannīyate tasminbrahmaṇā sa ṛṣiḥ smṛtaḥ

60.80

nivṛttisamakālantu buddhā'vyaktamṛṣiḥ svayam
paraṃ hi ṛṣate yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ

60.81

gatyarthādṛṣaterdhātornāmanivṛttirāditaḥ
yasmādeṣa svayambhūtastasmāccātmarpitā sutā
īśvarāḥ svayamudbhūtā mānasāḥbrahmaṇaḥ sutāḥ

60.82

yasmānna hanyate mānairmahān parigataḥ puraḥ
yasmā'dṛṣanti ye dhīrā mahāntaṃ sarvvato guṇaiḥ
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ paramadarśinaḥ

60.83

īśvarāṇāṃ śubhāsteṣāṃ mānasāntarasāśca te
ahaṅkāraṃ tamasyeva tyaktā ca ṛṣitāṅgatāḥ

60.84

tasmātta ṛṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāḥ | •
ṛṣiputrā ṛṣīkāsta maithunādgarbhasambhavāḥ

60.85

tanmātrāṇi ca satyañca ṛṣante te mahaujasaḥ
satyarṣayastataste vai paramāḥ satyadarśanāḥ

60.86

ṛṣīṇāñca sutāste tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ
ṛṣanti vai śrutaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ
tasmāt śrutarṣayastepi śrutasya paridarśanāḥ

60.87

avyaktātmā mahātmā cāhaṅkārātmā tathaiva ca
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate
ityetā ṛṣijātīstu nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu

60.88

bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ
manurddacī vasiṣṭhaśca pulastyaśceti te daśa
brahmaṇo mānasā hote udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ

60.86-2

pravarttate ṛṣeryasmānmahāṃstasmānmaharṣayaḥ
īśvarāṇāṃ sutāstvete ṛṣayastānnibodhata

60.60-2

kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścośanāstathā
utathyo vāmadevaśca apojyaścaiśijastathā

60.61-2

karddamo visravāḥ śaklirvāḷakhilyastathā gharāḥ (1)
ityete ṛṣayaḥ proktā jñānato ṛṣitāṅgatāḥ

60.62-2

ṛṣiputrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata
vatsaro nayaṅgaścaiva bhāradvājastathaiva ca

60.63

bṛhadukthaḥ śaradvāṃśca agastyaścausijastathā (2)
ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ

60.64-2

vājaśravāḥ suvittaśca suvāgviṣaparāyaṇaḥ
dadhīcaḥ śaṅkhamāṃścaiva rājā vaiśravaṇastathā
ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṅgatāḥ

60.65-2

īśvarā ṛṣikāścaiva ye cānye vai tathā smṛtāḥ
aite mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata

60.66-2

bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāstu dadhīco hyātmavānapi
aurvo'tha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā

60.67-2

addiṣeṇaḥ (3) hyarūpaśca vītahavyaḥ (4) sumedhasaḥ
vainyaḥ pṛthurdivodāsaḥ praskārī gṛtsamaddanabhaḥ
ekonaviṃśadityete ṛṣayo mantravādinaḥ

60.68-2

aṅgirā vedhasaścaiva bhāradvājo'tha vāṣkaliḥ
tathā'mṛtastathā gārgyaḥ śeno saṃhṛtireva ca (5)

60.98

purukutso'tha māndhātā ambarīṣastathaiva ca
āhāryyo'thājamīḍhaśca ṛṣabho balirava ca

60.100

pṛṣadaśvo virūpaśca kaṇvaścaivātha mudgalaḥ
yuvanāśvaḥ paurukutsaḥ trasadasyuḥ sadasyūmān

60.101

utathyaśca bharadvājastathā vājaśravā api
āyāpyaśca suvittittaśca vāmadevastathaiva ca

60.102

augajo bṛhadukthaśca ṛṣidīrghatapāstathā
kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā aṅgirasāṃ varāḥ
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata

60.103

kāśyapaścaiva vatsāro vibhramo raibhya eva ca
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ

60.104

acirarcisanaścaiva śyāmāvāṃścātha niṣkūraḥ
valgūtako munirdīmāstathā pūrvātitiśca yaḥ
ityete cātrayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ

60.105

vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ
caturtha indrapramatiḥ pañcamastu bharadvasuḥ

60.106

ṣaṣṭhastu maitrāvaruṇaḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā
sudyumnaścāṣṭamaścaiva navamo'tha bṛhaspatiḥ
daśamastu bharadvājo mantrabrāhmaṇakārakāḥ

60.107

ete caiva hi karttāro vidharmīdhvaṃsakāriṇaḥ
lakṣaṇaṃ brāhmaṇācai tadvihitaṃ sarvvaśākhināṃ

60.108

heturhiteḥ smṛto dhātoryyevihantyuditamparaiḥ
atha vārthaparipsāherhinotergatikarmaṇaḥ

60.106-2

tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇaṃ
nindāntāmāhurācāryā yahoṣātrindyate vacaḥ

60.110

prapūrvācchaṃ salerdhātoḥ praśaṃsā guṇavattayā
idantvidamiṭannedamityaniścitya saṃśayaḥ

60.111

idameva vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate
anyasyānyasya coktatvādbudhāḥ parakṛtiḥ smṛtā

60.112

yo hyatyantataroktaśca purākalpaḥ sa ucyate
purāvikrāntavācitvāt purākalpasya kalpanā

60.113

mantrabrāhmaṇakalpaistu nigamaiḥ śuddhevistaraiḥ
aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanāṃ

60.114

yathā hīdantathā tadvai idaṃ vāpi tathaiva tat
ityeṣa hyupadeśo'yaṃ daśamo brāhmaṇasya tu

60.115

etattad brāhmaṇasyādau vihitaṃ lakṣaṇambudhaiḥ
tasya tadvṛttiruddiṣṭā vyākhyāpyanupadaṃ dvijaiḥ

60.116

mantrāṇāṃ kalpanañcaiva vidhidṛṣṭeṣu karmasu
mantro mantrayaterdhātorbrāhmaṇo brahmaṇo'vanāt

60.117

alpākṣaramasandigdhaṃ sāravadviśvatomukhaṃ
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ

Linked texts (4)