Prakriyapada 61
Prakriyāpāda 61
- Language
- Sanskrit
Contents
- 61.75 — 1 part
61.1
ṛṣaya ūcuḥ | ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhuḥ sudustaraṃ
kathaṃ vedāḥ purā vyastāstanno brūhi mahāmate
61.2
sūta uvāca | dvāpare tu parāvṛtte manoḥ svāyambhuvo'ntare
brahmā manumuvācedantadvadiṣye mahāmate
61.3
parivṛtte yuge tāta svalpavīryā dvijātayaḥ
saṃhṛtā yugadoṣeṇa sarvve caiva yathākramaṃ
61.4
bhraśyamānaṃ yugavaśādalpaśiṣṭaṃ hi dṛśyate
daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtādidaṃ
61.5
vīryaṃ tejo balaṃ vākyaṃ sarvvañcaiva praṇaśyati
vedavedā hi kāryyāḥ syurmābhūdvedavināśanaṃ
61.6
vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati
yajñe naṣṭe devanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati
61.7
ādyo vedaścatuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃjñitaḥ
punardaśaguṇaḥ kṛtsno yajño vai sarvakāmadhuk
61.8
evamuktastathetyuktvā manurlokahite rataḥ |'
vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajatprabhuḥ
61.9
brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā
tadidaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanaṃ
61.10
manvantareṇa vakṣyāmi vyatītānāṃ prakalpa naṃ
pratyakṣeṇa parokṣaṃ vai tannibodhata sattamāḥ
61.11
asminyuge hyato vyāsaḥ pārāśaryyaḥ parantapaḥ
dvaipāyana itikhyāto viṣṇoraṃśaḥ prakīrttitaḥ
61.12
brahmaṇā coditaḥ so'smin vedaṃ vyastuṃ pracakrame
atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedakāraṇāt
61.13
jaiminiñca sumantuñca vaiśampāyanameva ca
pailasteṣāṃ caturthantu pañcamaṃ lomaharṣaṇaṃ
61.14
ṛgvedaśrāvakaṃ pailañjagrāha vidhivaddvijaṃ
yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca
61.15
jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so'nvapadyata
tathaivātharvavedasya sumantumṛṣisattamaṃ
61.16
itihāsapurāṇasya vaktāraṃ samyageva hi
māñcaiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ
61.17
eka āsīdyajurvedastañcaturddhā vyakalpayat
cāturhotramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat
61.18
ādhvaryyavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhotraṃ tathaiva ca
udgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvañcāpyatharvabhiḥ
brahmatvamakarodyajñe vedenātharvaṇena tu
61.16-2
tataḥ sa ṛcamuddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpayat
hautrakaṃ kalpate tena yajñavāhaṃ jagaddhitaṃ
61.20
sāmabhiḥ sāmavedañca tenodgātramarocayat
rājñastvatharvavedena sarvvakarmmāṇyakārayat
61.21
ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kulakarmabhiḥ
purāṇasaṃhitāścakre purāṇārthaviśāradaḥ
61.22
yacchiṣṭantu yajurvede tena yajñamathāyujat
yuñjānaḥ sa yajurveda iti śāstraviniścayaḥ
61.23
padānāmuddhṛtatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi vai
sa tenoddhṛtavīryyastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ
prayujyate hyaśvamedhastena vā yujyate tu saḥ
61.24
ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattadvidhā punaḥ
dviḥkṛtvā saṃyuge caiva śiṣyābhyāmadadatprabhuḥ
61.25
indrapramataye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca
catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalirdvijasattamaḥ
śiṣyānadhyāpayāmāsa śuśrūṣābhiratān hitān
61.26
bodhantu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimāṭharaṃ
pārāśaraṃ tṛtīyāntu yājñavalkyamathāparām
61.27
indrapramatirekāntu saṃhitāṃ dvijasattamaḥ
adhyāpayanmahābhāgaṃ mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinaṃ
61.28
satyaśravasamagryantu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ
satyaśravāḥ satyahitaṃ punaradhyāpayad dvijaḥ
61.29
so'pi satyataraṃ putraṃ punaradhyāpayadvibhuḥ
satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇaṃ
61.30
abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ
satyaśriyastu vidvāṃsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ
61.31
śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo rathāntaraḥ
bāṣkaliñca bharadvāja itiśākhāpravartakāḥ
61.32
devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ
janakasya sa yajñe vai vināśamagamadvijaḥ
61.33
śāṃśapāyana uvāca(1) | kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ
janakasyāśvamedhena kathaṃ vādo babhūva ha
61.34
kimarthañcābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā
sarvametadyathāvṛttamācakṣva viditantava
ṛṣīṇāmbu vacaḥ śrutvā taduttaramathābravīt
61.35
sūtauvāca | janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ
ṛṣīṇāṃntu sahasrāṇi tatrājagmuraneka śaḥ
rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ
61.36
āgatān brāhmaṇān dṛṣṭvā jijñāsāsyābhavannṛpaḥ
ko nveṣāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet
iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ
61.37
gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ
grāmān ratnāni dāsāṃśca (2) munīn prāha narādhipaḥ
sarvānahaṃ prapanno'smi śirasā śreṣṭhabhāginaḥ
61.38
yadetadāhṛtaṃ vittaṃ yo vaḥ śreṣṭhatamo bhavet
tasmai tadupanītaṃ hi vidyāvittaṃ dvijottamāḥ
61.38-2
janakasya vacaḥ śrutvā munayaste śrutikṣamāḥ
dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanatṛṣṇā jighṛkṣavaḥ
advayāścakruranyo'nyaṃ vedajñānapradīkṣaṇāḥ
61.40
manasā gatacittāste mamedaṃ dhanamityuta
mamaivaitadbhavatyanyo brūhi kiṃ vā vikalpyate
ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādyāṃścakruranekakaḥ
61.41
tathā'nyastatra vai vidvān brahmavāhasutaḥ kaviḥ
yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ
61.42
brahmaṇo'ṅgāt samutpanno vākyaṃ provāca susvaraṃ
śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho dhanametadgṛhāṇa bhoḥ
61.43
nayasva ca gṛhaṃ vatsa mamaitannātra saṃśayaḥ
sarvavediṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścitta matsamaḥ
yo vā na prīyate vipraḥ sa me dvayat mā'cira
61.44
tato brahmārṇavaḥ kṣubdhaḥ samudra iva saṃplave
tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva
61.45
krodhaṃ mākārṣuvidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ
vadāmahe yathāyuktaṃ jijñāsantaḥ parasparaṃ
61.46
tato'bhyupāgamaṃsteṣāṃ vādā jagmuranekaṇaḥ
sahasradhā śubhairarthaiḥ sūkṣmadarśanasambhavaiḥ
61.47
loke vede tathādhyātma vidyāsthānairalaṅkṛtāḥ
prāpīttamaguṇairyuktā nṛpodhaparivarjanāḥ (1)
vādāḥ samabhavastatra dhanahetormahātmanāṃ
61.48
ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ
sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā
ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathābruvan
61.49
tānvijitya munīn sarvān brahmarāśirmahādyutiḥ
śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā
61.50
sākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭhase
pūrṇastvaṃ jar̤amānena vātādhmāto yathā dṛtiḥ
61.51
evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ
provāca yājñavalkyaṃ taṃ puruṣaṃ munisannidhau
61.52
tvamasmāṃstṛṇavatkṛtvā tathaivemān dvijottamān
vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṃ grāhaṃ jighṛkṣasi
61.53
śākalyenevamuktaḥ syādyājñavalkyaḥ samabravīt
brāhmaṇānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanaṃ
61.54
kāmaścārthena sambaddhastenārthaṃ kāmayāmahe
kāmapraśnādhanā viprāḥ kāmapraśnānvadāmahe
61.55
paṇyeṣo'sya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā
etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ
yājñavalkyamathovāca kāmapraśnārthamahvacaḥ
61.56
brūhīdānīṃ mayoddiṣṭān kāmapraśnān yathārthataḥ
tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān
61.57
sāgraṃ praśnasahasrantu sākalyastama codayat
yājñavalkyo'bravītsarvān ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā
61.58
śākalye cāpi nirvvāde yājñavalkyastamabravīt
praśnamekaṃ mamāpi tvaṃ vada śākalya kāmikaṃ
śāpaḥ paṇo'sya vādasya abruvan mṛtyumāvrajet
61.59
atha sañcoditaṃ praśnaṃ yājñavalkyena dhīmatā
śākalyastamavijñāya sadyo mṛtyumavāpnuyāt
61.60
evaṃ mṛtaḥ sa śākalyaḥ praśnavyākhyānapīr̤itaḥ
evaṃ vādasya sumahānāsītteṣāṃ dhanārthibhiḥ
ṛṣīṇāṃ munibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi
61.61
sarvaiḥ pṛṣṭāṃstu samāśnān śataśo'tha sahasraśaḥ
vyākhyāya vai mune teṣāṃ praśnasāraṃ mahāganiḥ
61.62
yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yayo vikhyāpya cātmanaḥ
jagāma vai gṛhaṃ svasthaḥ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī
61.63
devamitrastu śākalyo mahātmā dvijasattamaḥ
cakāra saṃhitāḥ pañca buddhimān padavittamaḥ
61.64
tatśiṣyā abhavan pañca mudgalo golakastathā
khālīyaśca tathā matsyaḥ śaigireyastu pañcamaḥ
61.65
provāca saṃhitāstisraḥ śākapūrṇarathītaraḥ (1)
niruktañca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ
61.66
tasya śiṣyāstu catvāraḥ ketavo dālakistathā
dharmmaśarmmā devaśarmmā sarvve vratadharā dvijāḥ
61.67
śākalye tu mṛte sarvve brahmaghnāste babhūvire
tadā cintāṃ parāṃ prāpya gatāste brahmaṇo'ntikaṃ
61.68
tān jñātvā cetasā brahmā preṣitaḥ pavane pure
tatra gacchata yūyaṃ vaḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇāśyati
61.66-2
dvādaśārkaṃ namaskṛtya tathā vai vālukeśvaraṃ
ekādaśa tathā rudrān vāyuputraṃ viśeṣataḥ
kuṇḍe ca tuṣṭaye snātvā brahmahatyāṃ tariṣyatha
61.70
sarve śīghratarā bhūtvā tat puraṃ samupāgatāḥ
snānaṃ kṛtaṃ vidhānena devānāṃ darśanaṃ kṛtaṃ
61.71
uttaresvaraṃ namaskṛtya vār̤avānāṃ prasādataḥ
sarve pāpavinirmuktā gatāste sūryyamaṇḍalaṃ
61.72
tadā prabhṛti tattīrthaṃ jātaṃ pātakanāśanaṃ
vāyoḥ puraṃ pavitrañca vāyunā nirmitaṃ purā
61.73
añjanāgarbhasaṃbhūtahanumān pavanātmajaḥ
yadā jāto mahādevahanumān satyavikramaḥ
tadevaṃ nirmitaṃ tīrthaṃ vāyunā brahmayonino
61.74
jaryyāṃ jātāstu ye śūdrā brāhmaṇānāṃ niveditāḥ
vṛttyarthaṃ brahmayajñārthaṃ karasteṣu kṛto mahān
61.75
anena vidhinā jātaṃ viprāṇāṃ śāsanaṃ mahat
goghno vāpi kṛtaghno vā surāpo gurutalpagaḥ
vār̤adityaṃ namaskṛtya sarvvapāpaiḥ pramucyate
61.75.p1
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte mahāsyānatīrthavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭhyo'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Nandipurāṇa — Sanskrit