Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 61

Prakriyāpāda 61

Language
Sanskrit

Contents

61.1

ṛṣaya ūcuḥ | ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhuḥ sudustaraṃ
kathaṃ vedāḥ purā vyastāstanno brūhi mahāmate

61.2

sūta uvāca | dvāpare tu parāvṛtte manoḥ svāyambhuvo'ntare
brahmā manumuvācedantadvadiṣye mahāmate

61.3

parivṛtte yuge tāta svalpavīryā dvijātayaḥ
saṃhṛtā yugadoṣeṇa sarvve caiva yathākramaṃ

61.4

bhraśyamānaṃ yugavaśādalpaśiṣṭaṃ hi dṛśyate
daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtādidaṃ

61.5

vīryaṃ tejo balaṃ vākyaṃ sarvvañcaiva praṇaśyati
vedavedā hi kāryyāḥ syurmābhūdvedavināśanaṃ

61.6

vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati
yajñe naṣṭe devanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati

61.7

ādyo vedaścatuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃjñitaḥ
punardaśaguṇaḥ kṛtsno yajño vai sarvakāmadhuk

61.8

evamuktastathetyuktvā manurlokahite rataḥ |'
vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajatprabhuḥ

61.9

brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā
tadidaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanaṃ

61.10

manvantareṇa vakṣyāmi vyatītānāṃ prakalpa naṃ
pratyakṣeṇa parokṣaṃ vai tannibodhata sattamāḥ

61.11

asminyuge hyato vyāsaḥ pārāśaryyaḥ parantapaḥ
dvaipāyana itikhyāto viṣṇoraṃśaḥ prakīrttitaḥ

61.12

brahmaṇā coditaḥ so'smin vedaṃ vyastuṃ pracakrame
atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedakāraṇāt

61.13

jaiminiñca sumantuñca vaiśampāyanameva ca
pailasteṣāṃ caturthantu pañcamaṃ lomaharṣaṇaṃ

61.14

ṛgvedaśrāvakaṃ pailañjagrāha vidhivaddvijaṃ
yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca

61.15

jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so'nvapadyata
tathaivātharvavedasya sumantumṛṣisattamaṃ

61.16

itihāsapurāṇasya vaktāraṃ samyageva hi
māñcaiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ

61.17

eka āsīdyajurvedastañcaturddhā vyakalpayat
cāturhotramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat

61.18

ādhvaryyavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhotraṃ tathaiva ca
udgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvañcāpyatharvabhiḥ
brahmatvamakarodyajñe vedenātharvaṇena tu

61.16-2

tataḥ sa ṛcamuddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpayat
hautrakaṃ kalpate tena yajñavāhaṃ jagaddhitaṃ

61.20

sāmabhiḥ sāmavedañca tenodgātramarocayat
rājñastvatharvavedena sarvvakarmmāṇyakārayat

61.21

ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kulakarmabhiḥ
purāṇasaṃhitāścakre purāṇārthaviśāradaḥ

61.22

yacchiṣṭantu yajurvede tena yajñamathāyujat
yuñjānaḥ sa yajurveda iti śāstraviniścayaḥ

61.23

padānāmuddhṛtatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi vai
sa tenoddhṛtavīryyastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ
prayujyate hyaśvamedhastena vā yujyate tu saḥ

61.24

ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattadvidhā punaḥ
dviḥkṛtvā saṃyuge caiva śiṣyābhyāmadadatprabhuḥ

61.25

indrapramataye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca
catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalirdvijasattamaḥ
śiṣyānadhyāpayāmāsa śuśrūṣābhiratān hitān

61.26

bodhantu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimāṭharaṃ
pārāśaraṃ tṛtīyāntu yājñavalkyamathāparām

61.27

indrapramatirekāntu saṃhitāṃ dvijasattamaḥ
adhyāpayanmahābhāgaṃ mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinaṃ

61.28

satyaśravasamagryantu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ
satyaśravāḥ satyahitaṃ punaradhyāpayad dvijaḥ

61.29

so'pi satyataraṃ putraṃ punaradhyāpayadvibhuḥ
satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇaṃ

61.30

abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ
satyaśriyastu vidvāṃsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ

61.31

śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo rathāntaraḥ
bāṣkaliñca bharadvāja itiśākhāpravartakāḥ

61.32

devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ
janakasya sa yajñe vai vināśamagamadvijaḥ

61.33

śāṃśapāyana uvāca(1) | kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ
janakasyāśvamedhena kathaṃ vādo babhūva ha

61.34

kimarthañcābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā
sarvametadyathāvṛttamācakṣva viditantava
ṛṣīṇāmbu vacaḥ śrutvā taduttaramathābravīt

61.35

sūtauvāca | janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ
ṛṣīṇāṃntu sahasrāṇi tatrājagmuraneka śaḥ
rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ

61.36

āgatān brāhmaṇān dṛṣṭvā jijñāsāsyābhavannṛpaḥ
ko nveṣāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet
iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ

61.37

gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ
grāmān ratnāni dāsāṃśca (2) munīn prāha narādhipaḥ
sarvānahaṃ prapanno'smi śirasā śreṣṭhabhāginaḥ

61.38

yadetadāhṛtaṃ vittaṃ yo vaḥ śreṣṭhatamo bhavet
tasmai tadupanītaṃ hi vidyāvittaṃ dvijottamāḥ

61.38-2

janakasya vacaḥ śrutvā munayaste śrutikṣamāḥ
dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanatṛṣṇā jighṛkṣavaḥ
advayāścakruranyo'nyaṃ vedajñānapradīkṣaṇāḥ

61.40

manasā gatacittāste mamedaṃ dhanamityuta
mamaivaitadbhavatyanyo brūhi kiṃ vā vikalpyate
ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādyāṃścakruranekakaḥ

61.41

tathā'nyastatra vai vidvān brahmavāhasutaḥ kaviḥ
yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ

61.42

brahmaṇo'ṅgāt samutpanno vākyaṃ provāca susvaraṃ
śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho dhanametadgṛhāṇa bhoḥ

61.43

nayasva ca gṛhaṃ vatsa mamaitannātra saṃśayaḥ
sarvavediṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścitta matsamaḥ
yo vā na prīyate vipraḥ sa me dvayat mā'cira

61.44

tato brahmārṇavaḥ kṣubdhaḥ samudra iva saṃplave
tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva

61.45

krodhaṃ mākārṣuvidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ
vadāmahe yathāyuktaṃ jijñāsantaḥ parasparaṃ

61.46

tato'bhyupāgamaṃsteṣāṃ vādā jagmuranekaṇaḥ
sahasradhā śubhairarthaiḥ sūkṣmadarśanasambhavaiḥ

61.47

loke vede tathādhyātma vidyāsthānairalaṅkṛtāḥ
prāpīttamaguṇairyuktā nṛpodhaparivarjanāḥ (1)
vādāḥ samabhavastatra dhanahetormahātmanāṃ

61.48

ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ
sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā
ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathābruvan

61.49

tānvijitya munīn sarvān brahmarāśirmahādyutiḥ
śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā

61.50

sākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭhase
pūrṇastvaṃ jar̤amānena vātādhmāto yathā dṛtiḥ

61.51

evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ
provāca yājñavalkyaṃ taṃ puruṣaṃ munisannidhau

61.52

tvamasmāṃstṛṇavatkṛtvā tathaivemān dvijottamān
vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṃ grāhaṃ jighṛkṣasi

61.53

śākalyenevamuktaḥ syādyājñavalkyaḥ samabravīt
brāhmaṇānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanaṃ

61.54

kāmaścārthena sambaddhastenārthaṃ kāmayāmahe
kāmapraśnādhanā viprāḥ kāmapraśnānvadāmahe

61.55

paṇyeṣo'sya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā
etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ
yājñavalkyamathovāca kāmapraśnārthamahvacaḥ

61.56

brūhīdānīṃ mayoddiṣṭān kāmapraśnān yathārthataḥ
tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān

61.57

sāgraṃ praśnasahasrantu sākalyastama codayat
yājñavalkyo'bravītsarvān ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā

61.58

śākalye cāpi nirvvāde yājñavalkyastamabravīt
praśnamekaṃ mamāpi tvaṃ vada śākalya kāmikaṃ
śāpaḥ paṇo'sya vādasya abruvan mṛtyumāvrajet

61.59

atha sañcoditaṃ praśnaṃ yājñavalkyena dhīmatā
śākalyastamavijñāya sadyo mṛtyumavāpnuyāt

61.60

evaṃ mṛtaḥ sa śākalyaḥ praśnavyākhyānapīr̤itaḥ
evaṃ vādasya sumahānāsītteṣāṃ dhanārthibhiḥ
ṛṣīṇāṃ munibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi

61.61

sarvaiḥ pṛṣṭāṃstu samāśnān śataśo'tha sahasraśaḥ
vyākhyāya vai mune teṣāṃ praśnasāraṃ mahāganiḥ

61.62

yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yayo vikhyāpya cātmanaḥ
jagāma vai gṛhaṃ svasthaḥ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī

61.63

devamitrastu śākalyo mahātmā dvijasattamaḥ
cakāra saṃhitāḥ pañca buddhimān padavittamaḥ

61.64

tatśiṣyā abhavan pañca mudgalo golakastathā
khālīyaśca tathā matsyaḥ śaigireyastu pañcamaḥ

61.65

provāca saṃhitāstisraḥ śākapūrṇarathītaraḥ (1)
niruktañca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ

61.66

tasya śiṣyāstu catvāraḥ ketavo dālakistathā
dharmmaśarmmā devaśarmmā sarvve vratadharā dvijāḥ

61.67

śākalye tu mṛte sarvve brahmaghnāste babhūvire
tadā cintāṃ parāṃ prāpya gatāste brahmaṇo'ntikaṃ

61.68

tān jñātvā cetasā brahmā preṣitaḥ pavane pure
tatra gacchata yūyaṃ vaḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇāśyati

61.66-2

dvādaśārkaṃ namaskṛtya tathā vai vālukeśvaraṃ
ekādaśa tathā rudrān vāyuputraṃ viśeṣataḥ
kuṇḍe ca tuṣṭaye snātvā brahmahatyāṃ tariṣyatha

61.70

sarve śīghratarā bhūtvā tat puraṃ samupāgatāḥ
snānaṃ kṛtaṃ vidhānena devānāṃ darśanaṃ kṛtaṃ

61.71

uttaresvaraṃ namaskṛtya vār̤avānāṃ prasādataḥ
sarve pāpavinirmuktā gatāste sūryyamaṇḍalaṃ

61.72

tadā prabhṛti tattīrthaṃ jātaṃ pātakanāśanaṃ
vāyoḥ puraṃ pavitrañca vāyunā nirmitaṃ purā

61.73

añjanāgarbhasaṃbhūtahanumān pavanātmajaḥ
yadā jāto mahādevahanumān satyavikramaḥ
tadevaṃ nirmitaṃ tīrthaṃ vāyunā brahmayonino

61.74

jaryyāṃ jātāstu ye śūdrā brāhmaṇānāṃ niveditāḥ
vṛttyarthaṃ brahmayajñārthaṃ karasteṣu kṛto mahān

61.75

anena vidhinā jātaṃ viprāṇāṃ śāsanaṃ mahat
goghno vāpi kṛtaghno vā surāpo gurutalpagaḥ
vār̤adityaṃ namaskṛtya sarvvapāpaiḥ pramucyate

61.75.p1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte mahāsyānatīrthavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭhyo'dhyāyaḥ

Linked texts (4)