Prakriyapada 62
Prakriyāpāda 62
- Language
- Sanskrit
Contents
- 62.186-2 — 1 part
62.1
ṛṣaya ūcuḥ | bhāradvājo yājñavalkyo gālavaḥ sātyakistathā
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ
62.2
bāṣkaliñca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ
rathīvaro niruktañca punaścakre caturthaka
62.3
trayastasyābhavan śiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā saṃsitavratāḥ
62.4
vītarāgā mahātejā saṃhitājñānapāragāḥ
ityete bahvṛcā proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ
62.5
vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat
ṣaḍagītistu yenoktāḥ saṃhitā yajūṣāṃ śubhāḥ
62.6
śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ
62.7
sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminavame śubhe
62.8
udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha
62.28
sa sahasramadhītyāśa sukarmāpyatha saṃhitāḥ
provācātha sahasrasya sukarmā sūryyavarcasaḥ
62.26
anadhyāyeṣvadhīyānāṃstān jaghāna śatakratuḥ
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt
62.30
kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ
bhāvinau te mahāvīryyo śiṣyāvanalavarcasau
62.31
adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ saṃhitāvuno
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama
62.32
ityuktvā vāsavaḥ śrīmān sukarmāṇaṃ yaśasvinaṃ
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata
62.33
tasya śiṣyo bhavecchrīmān pauṣyañjī dvijasattamāḥ
hiraṇyanābhaḥ kauśikhyo dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ
62.34
adhyāpayatta pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ
tenānyodīcasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjitaḥ śubhāḥ
62.35
śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryyavān
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ
62.36
lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata
62.37
rāṇāyanīyaḥ saṃhitāṇḍaputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān
sakatiputraḥ sahasātyaputra
etān bhedānpravikta lokākṣiṇastu
62.38
trayasta kuthumeḥ putrā cauraso rasapāsaraḥ
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ
62.39
śaulvidyuḥ śṛṅgiputraśca dvāvetau caritavratau
rāṇāyanīyaḥ saubhitiḥ sāmavedaviśāradau
62.40
provāca saṃhitāstisraḥ śṛṅgiputro mahātapāḥ
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ
62.41
provāca saṃhitāḥ ṣaṭ tu pārāśaryyastu kauthumaḥ
āsurāyaṇavaiśākhyau daivatañcaparāyaṇau
62.42
prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryyasya ṣaṭsmṛtāḥ
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭṣaṭ provāca saṃhitāḥ
62.43
bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ
kaṇḍūya kohalaścaiva ṣar̤ete lāṅgalāḥ smṛtāḥ
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ
62.44
tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ
so'karocca caturviṃśatsaṃhitāḥ dvipadāṃ varaḥ
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata
62.45
rār̤yaśca mahavīryyaśca pañcamo vāhanastathā
tālakaḥ pāṇḍukaścaiṣa kāliko rājikastathā
gautamaścājabastaśca somarājā'patattataḥ
62.46
pṛṣṭaghnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalakā eva ca
yavīyasaśca vaiśālo aṅgulauyaśca kauśikaḥ
62.47
sālimañjārisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ
pārāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ
62.48
sāmagānāntu sarvveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau
pauṣyañjiś kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau
62.49
atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadadvijāḥ
kabanvāya punaḥ kṛtsnaṃ sa ca vidyāyathākramaṃ
62.50
kabanvastu dvidhā kṛtvā pathyāyaikamapunardadau
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhā'karot punaḥ
62.51
modo brahmābalaścaiva pippalādastathaiva ca
śaukāyaniś dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ
62.52
punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamaṃ
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ
62.53
śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmān saindhavāyanasaṃjñite
62.54
saindhavo muñjakeśāya bhinnā sāca dvidhā punaḥ
nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ
caturtho'ṅgirasaḥ kalpo śāntikalpaśca pañcamaḥ
62.55
śreṣṭhastvatharvvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ
62.56
ātreyaḥ sumatirdhīmān kāśyapo hyakṛtavraṇaḥ
bhāradvājo'gnivarccāśca vaśiṣṭho mitrayuśca yaḥ
sāvarṇiḥ somadattistu suśamrmā śāṃśapāyanaḥ
62.57
ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi
62.58
kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvaṇiḥ śāṃśapāyanaḥ
sāmikā ca caturthī syātsā caiṣā pūrvvasaṃhitā
62.59
sarvāstāhi catuṣpādāḥ sarvaikārthavācikāḥ
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā
catuḥsāhasrikāḥ sarvvīḥ śāṃśapāyanikāmṛte
62.60
lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ
62.61
śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca
62.62
etāḥ pañcadaśānyāya daśānyā daśabhistathā
vālikhilyāḥ samapraikhāḥ (1) samāvarṇāḥ prakīrttitāḥ
62.63
aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturdaśa
āraṇyakaṃ sahotrañca etadgāyanti sāmagāḥ
62.64
dvādaśaiva sahasrāṇi ṛnda ādhvaryyavaṃ smṛtaṃ
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā (2) vyāso vyakalpayat
62.65
sagrāmyāraṇyakantasyāt samantrakaraṇaṃ tathā
ataḥ paraṅkathānāntu pūrvī dūti viśeṣaṇaṃ
62.66
grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtaṃ
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā itismṛtaṃ
62.67
dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake
ṛggaṇaḥ parisaṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇaṃ
62.68
aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau
aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca
saśukriyaṃ sākhilayājñavalkyaṃ
62.69
tathā caraṇavidyāṇāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śṛṇu
ṣaṭsahasramṛcāmuktāmṛcaḥ ṣaḍviṃśatiḥ punaḥ
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati
62.70
ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītistriśatāni ca
62.71
sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ
etāvadṅguvistāramanyaccātharvvikaṃ bahu
62.72
ṛcāmatharvvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ (1)
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhiviṃśatiṃ vinā
62.73
etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakampunaḥ
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca
62.74
karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca
sarvvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ
62.75
prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ
62.76
manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ
dvāpareṣu punarbhaidāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ
62.77
evaṃ vedantadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanaṃ
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ
62.78
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ
dharmaśāstraṃ purāṇañca vidyāhyetāścaturdaśa
62.76-2
āyurvedo dhanurvedo gāndharvvaścaiva te trayaḥ
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu
62.80
jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastayaḥ
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataḥ
62.81
kaśyapeṣu vaśiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiraḥ' tiṣu
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ
62.82
dharmmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ
62.83
devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇāvubhau
62.84
vālikhilyāḥ kratoḥ putrāḥ karddamaḥ pulahasya tu
kuveraścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ
62.85
parvvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau
ṛṣanti devānyasmātte tasmād devarṣayaḥ smṛtāḥ
62.86
mānave vaiṣaṃdhe vaṃśe air̤avaṃśe ca ye nṛpāḥ
air̤ā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te
62.87
ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ
62.88
devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ
62.86-2
abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye
62.60-2
devarṣayastathā'nye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ
bhūtabhavyabhavajjñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā
62.61-2
sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambaddhā ye ca vai svayaṃ
tapaseha prasiddhā ye garne yaiśca pranoditaṃ
62.62-2
mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryyātsarvvagāśca ye
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye
62.63-2
etān bhāvānadhīyānā ye caita ṛṣayo matāḥ
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ
62.64-2
dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ
vṛddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravarttakāśca ye
62.65-2
ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ
62.66-2
agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ
kuṭumbina ṛddhimanto bāhyāntaranivāsinaḥ
62.67-2
kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarvveṣveva punaḥ punaḥ
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai
62.68-2
prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvvaśaḥ
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ
62.99
jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi
evaṃ sametyāvicchedād varttayantyāyugakṣayāt
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhināṃ
62.100
aryyamno dakṣiṇā ye tu pitṛmānaṃ samāśritāḥ
dārānihotriṇaste vai ye prajā hetavaḥ smṛtāḥ
62.101
gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te
aṣṭāśītisahasrāṇi vihitā uttarāyaṇe
62.102
ye sūryyantaṃ divaṃ prāptā ṛṣayo hyaīretasaḥ
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye
62.103
evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ
kalpānāṃ bhāvyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye
62.104
bhaviṣye dvāpare caiva dvaipāyanaḥ punaḥ
vedavyāso 'tīte'smin bhavitā sumahātapāḥ
62.105
bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu gāstrāpraṇayanāni tu
tasmai tad brahmaṇā brahma tapasā prāptamavyayaṃ
62.106
tapasā karmma samprāptaṃ karmmaṇā hi tato yaśaḥ
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāsau hi cāvyayaḥ
62.107
avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvvameva hi
dhruvamekāttaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitaṃ
bṛhattvād bṛhaṇatvācca tadbrahmetyabhidhīyate
62.108
praṇava'vasthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtaṃ
ṛgyajuḥsāmātharvvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ
62.109
jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitaṃ
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ
62.110
agādhāparamavyayaṃ jagatsammohanālayaṃ
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanaṃ
62.111
sāṅkhyājñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅkhadamātmanaḥ
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvataṃ
62.112
pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate
avibhāgastathāṃ śukramakṣaraṃ bahuvācakaṃ
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ
62.113
kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā
sakṛdeva kṛtaṃ sarvvaṃ yadvai loke kṛtākṛtaṃ
62.114
śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana
62.115
darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇāṃ
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati
sarvvāṇi sarvvān sarvvāśca bhagavāneva so'bravīt
62.116
yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate
yenedaṃ kriyate pūrvvaṃ tadanyena vibhāvitaṃ
62.117
yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvvaṃ kattṛ ṇāṃ pratibhāti vai
62.118
viraktaścātiriktaśca jñānājñāne priyāpriye
dharmmādharmmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyaścāmṛtameva ca
ūrddhantiryyagadhobhāgastasyaivāhaṣṭakāraṇaṃ
62.119
svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
pratyekaṃvidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ
62.120
vyasyate hyekavidyandad dvāpareṣu puna. punaḥ
brahmā caitaduvācādau tasminvaivasvate'ntare
62.121
āvatrttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ
kurvvanti saṃhitā hote jāyamānāḥ parasparaṃ
62.122
aśaśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai
tā eva saṃhitā hote āvatrttante punaḥ punaḥ
62.123
sthitā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ
62.124
dvāpareṣviha sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ
teṣāṃ gotreṣṭhimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ
tāḥ śākhāstatra katrttāro bhavantīha yugakṣayāt
62.125
evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai
62.126
atīteṣu atītāni vatrttante sāmprateṣu ca
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvvatrtyante'nāgateṣvapi
62.127
pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayaṃ
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ
62.128
evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye
mantraiḥ sahorddhaṅgacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha
62.129
janalokātsurāḥ sarve paścakalpātmanaḥ punaḥ
paryāptakāle (1) samprāpte sambhūtā naiva tasya tu (2)
62.130
avaśyambhāvināthena sambadhyante tadā tu te
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakaṃ
62.131
nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt
evaṃ devayugānīha daśa kṛtvā nivarttate
62.132
janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanaṃ
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha
62.134
na śakyamānupūrveṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān
anāditvācca kālasya asaṃkhyānācca sarvvaśaḥ
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha
pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptarṣibhiśca vai
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivarttanaṃ
62.135
etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ
62.136
manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca
62.137
na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvvaśaḥ
manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata
62.138
devatānāmṛṣīṇāñca saṃkhyānārthaviśāradaiḥ
viṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ
62.139
saptaṣaṣṭiruthānyathāni niyutāni ca saṃkhyayā
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ so'dhikān vinā
62.140
manvantarasya saṃkhyeyā mānuṣeṇa prakīrttitā
vasareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ
62.141
aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtaṃ
dvipañcāśattathānyathāni sahasrāṇyadhikāni tu
62.142
caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhutasaṃplavaḥ
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtaṃ
62.143
tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaraṃ
62.144
sa sṛṣṭvā sarvvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ
ityeṣa sthitikālī vai manordevarṣibhiḥ saha
62.145
sarvvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava
62.146
kṛtatretādisaṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtaṃ
tadekasaptatiguṇaṃ parivarttantu sādhikaṃ
manorekamadhokāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ
62.147
evaṃ manvantarāṇāntu sarveṣāmeva lakṣaṇaṃ
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitaṃ
62.148
ityeṣa kīrttitaḥ sargo manoḥ svāyambhuvasya ha
pratisandhinu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu
62.146-2
manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha
avaśyaṃbhāvinā'rthena yathā tadvai nivarttate
62.150
asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā
62.151
kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatiṃ
62.152
tato'manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugaṃ
62.153
utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca
62.154
manvantare tu sampūrṇe yadyanyad vai kalau yuge
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā
62.155
yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca
62.156
kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā
62.157
saptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ
62.158
manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvvaśaḥ
pūrvvavat sampravarttante pravṛtte dṛṣṭisarjane
62.159
dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvoṣadhīṣu ca
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit
62.160
vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saṅge ṛṣibhāvite
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame
62.161
agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavasthitāḥ
62.162
prajārthaṃ tapatānteṣāṃ tapaḥ paramaduścaraṃ
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ
62.163
devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ
62.164
tatasteṣāntu ye śiṣṭāḥ śiṣṭācārānpracakṣate
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha
prārabhante ca karmmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha
62.165
manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharmma tu sarvvaśaḥ
62.166
ṛṣīṇāṃ brahmacaryyeṇa gatvā'nṛṇyantu vai tataḥ
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā
62.167
śataṃ varṣasahasrāṇi dharmme varṇātmake sthitāḥ
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmmān varṇāśramāṃstathā
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ
62.168
pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ
62.166-2
manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvvaśaḥ
maitraiḥ sahorddhaṅgacchanti maharlokasanāśrayaṃ
62.170
vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavaṃ
62.171
tatasteṣu vyatīteṣu sarvveṣveteṣu sarvvadā
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ
62.172
tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai
satyena brahmacaryyeṇa śrutena ca samanvitāḥ
62.173
saptarṣīṇāṃ manoraiścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā
62.174
teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt
evaṃ pūrvvānupūrveṇa sthitiriṣā'navasthitā
manvantareṣu sarvveṣu yāvadābhūtasaṃplavaṃ
62.175
evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇaṃ
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu
62.176
manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāntu sādhanaṃ
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt
62.177
manvantarāṇāṃ parivarttanāni
ekāntatastāni mahargatāni
maharjanaścaiva janantapaśca
ekāntagāni sma bhavanti satye
62.178
tadbhāvināṃ tatra tu darśanena
nānātvadṛṣṭena ca pratyayena
satye sthitānīha tadā tu tāni
prāpte vikāre pratisargakāle
62.186
manvantarāṇāṃ parivarttanāni •
muhyanti satyantu tato'payanti
nato'bhiyogāddātmapramāṇaṃ
viśanti nārāyaṇameva devaṃ
62.180
manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu •
cirapravṛtteṣu vidhisvabhāvāt
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ
kṣayodayābhyāṃ parivartyamānaḥ
62.181
ityetadākhyaivamṛṣistutānāṃ
dharmmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnāṃ
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ
divyaujasā vyāsamamāmayogaiḥ
62.182
sarvāṇi rājarṣisurādyamanti
brahmarṣidevodbhavavanti caiva
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni
62.183
udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ
prakṛṣṭamedhābhisamedhitānāṃ
kīrttistutikhyātibhiranvitānāṃ
puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇāṃ
62.184
svargyametat paramaṃ pavitraṃ
putroyametacca paraṃ rahasyaṃ
japyaṃ mahatparvvasu caitadagryaṃ
duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyaṃ
62.185
prajeśadevarṣimanupradhānāṃ
puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya
siddhiṃ juṣadhvaṃ susahegratatvaṃ
62.186-2
ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyahaṃ
62.186-2.p1
iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭyadhyāyaḥ samāptam prathamakhaṇḍaṃ
Linked texts (6)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Nandipurāṇa — Sanskrit
- Vulgate — Sanskrit
- Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya) — Maritontadārya 1725, Sanskrit