Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 62

Prakriyāpāda 62

Language
Sanskrit

Contents

62.1

ṛṣaya ūcuḥ | bhāradvājo yājñavalkyo gālavaḥ sātyakistathā
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ

62.2

bāṣkaliñca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ
rathīvaro niruktañca punaścakre caturthaka

62.3

trayastasyābhavan śiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā saṃsitavratāḥ

62.4

vītarāgā mahātejā saṃhitājñānapāragāḥ
ityete bahvṛcā proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ

62.5

vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat
ṣaḍagītistu yenoktāḥ saṃhitā yajūṣāṃ śubhāḥ

62.6

śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

62.7

sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminavame śubhe

62.8

udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha

62.28

sa sahasramadhītyāśa sukarmāpyatha saṃhitāḥ
provācātha sahasrasya sukarmā sūryyavarcasaḥ

62.26

anadhyāyeṣvadhīyānāṃstān jaghāna śatakratuḥ
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt

62.30

kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ
bhāvinau te mahāvīryyo śiṣyāvanalavarcasau

62.31

adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ saṃhitāvuno
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama

62.32

ityuktvā vāsavaḥ śrīmān sukarmāṇaṃ yaśasvinaṃ
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata

62.33

tasya śiṣyo bhavecchrīmān pauṣyañjī dvijasattamāḥ
hiraṇyanābhaḥ kauśikhyo dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ

62.34

adhyāpayatta pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ
tenānyodīcasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjitaḥ śubhāḥ

62.35

śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryyavān
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ

62.36

lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata

62.37

rāṇāyanīyaḥ saṃhitāṇḍaputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān
sakatiputraḥ sahasātyaputra
etān bhedānpravikta lokākṣiṇastu

62.38

trayasta kuthumeḥ putrā cauraso rasapāsaraḥ
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ

62.39

śaulvidyuḥ śṛṅgiputraśca dvāvetau caritavratau
rāṇāyanīyaḥ saubhitiḥ sāmavedaviśāradau

62.40

provāca saṃhitāstisraḥ śṛṅgiputro mahātapāḥ
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ

62.41

provāca saṃhitāḥ ṣaṭ tu pārāśaryyastu kauthumaḥ
āsurāyaṇavaiśākhyau daivatañcaparāyaṇau

62.42

prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryyasya ṣaṭsmṛtāḥ
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭṣaṭ provāca saṃhitāḥ

62.43

bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ
kaṇḍūya kohalaścaiva ṣar̤ete lāṅgalāḥ smṛtāḥ
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ

62.44

tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ
so'karocca caturviṃśatsaṃhitāḥ dvipadāṃ varaḥ
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata

62.45

rār̤yaśca mahavīryyaśca pañcamo vāhanastathā
tālakaḥ pāṇḍukaścaiṣa kāliko rājikastathā
gautamaścājabastaśca somarājā'patattataḥ

62.46

pṛṣṭaghnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalakā eva ca
yavīyasaśca vaiśālo aṅgulauyaśca kauśikaḥ

62.47

sālimañjārisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ
pārāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ

62.48

sāmagānāntu sarvveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau
pauṣyañjiś kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau

62.49

atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadadvijāḥ
kabanvāya punaḥ kṛtsnaṃ sa ca vidyāyathākramaṃ

62.50

kabanvastu dvidhā kṛtvā pathyāyaikamapunardadau
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhā'karot punaḥ

62.51

modo brahmābalaścaiva pippalādastathaiva ca
śaukāyaniś dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ

62.52

punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamaṃ
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ

62.53

śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmān saindhavāyanasaṃjñite

62.54

saindhavo muñjakeśāya bhinnā sāca dvidhā punaḥ
nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ
caturtho'ṅgirasaḥ kalpo śāntikalpaśca pañcamaḥ

62.55

śreṣṭhastvatharvvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ

62.56

ātreyaḥ sumatirdhīmān kāśyapo hyakṛtavraṇaḥ
bhāradvājo'gnivarccāśca vaśiṣṭho mitrayuśca yaḥ
sāvarṇiḥ somadattistu suśamrmā śāṃśapāyanaḥ

62.57

ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi

62.58

kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvaṇiḥ śāṃśapāyanaḥ
sāmikā ca caturthī syātsā caiṣā pūrvvasaṃhitā

62.59

sarvāstāhi catuṣpādāḥ sarvaikārthavācikāḥ
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā
catuḥsāhasrikāḥ sarvvīḥ śāṃśapāyanikāmṛte

62.60

lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ

62.61

śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca

62.62

etāḥ pañcadaśānyāya daśānyā daśabhistathā
vālikhilyāḥ samapraikhāḥ (1) samāvarṇāḥ prakīrttitāḥ

62.63

aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturdaśa
āraṇyakaṃ sahotrañca etadgāyanti sāmagāḥ

62.64

dvādaśaiva sahasrāṇi ṛnda ādhvaryyavaṃ smṛtaṃ
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā (2) vyāso vyakalpayat

62.65

sagrāmyāraṇyakantasyāt samantrakaraṇaṃ tathā
ataḥ paraṅkathānāntu pūrvī dūti viśeṣaṇaṃ

62.66

grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtaṃ
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā itismṛtaṃ

62.67

dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake
ṛggaṇaḥ parisaṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇaṃ

62.68

aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau
aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca
saśukriyaṃ sākhilayājñavalkyaṃ

62.69

tathā caraṇavidyāṇāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śṛṇu
ṣaṭsahasramṛcāmuktāmṛcaḥ ṣaḍ‌viṃśatiḥ punaḥ
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati

62.70

ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītistriśatāni ca

62.71

sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ
etāvad‌ṅguvistāramanyaccātharvvikaṃ bahu

62.72

ṛcāmatharvvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ (1)
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhiviṃśatiṃ vinā

62.73

etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakampunaḥ
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca

62.74

karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca
sarvvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ

62.75

prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ

62.76

manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ
dvāpareṣu punarbhaidāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ

62.77

evaṃ vedantadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanaṃ
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ

62.78

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ
dharmaśāstraṃ purāṇañca vidyāhyetāścaturdaśa

62.76-2

āyurvedo dhanurvedo gāndharvvaścaiva te trayaḥ
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu

62.80

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastayaḥ
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataḥ

62.81

kaśyapeṣu vaśiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiraḥ' tiṣu
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ

62.82

dharmmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ

62.83

devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇāvubhau

62.84

vālikhilyāḥ kratoḥ putrāḥ karddamaḥ pulahasya tu
kuveraścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ

62.85

parvvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau
ṛṣanti devānyasmātte tasmād devarṣayaḥ smṛtāḥ

62.86

mānave vaiṣaṃdhe vaṃśe air̤avaṃśe ca ye nṛpāḥ
air̤ā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te

62.87

ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ

62.88

devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ

62.86-2

abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye

62.60-2

devarṣayastathā'nye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ
bhūtabhavyabhavajjñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā

62.61-2

sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambaddhā ye ca vai svayaṃ
tapaseha prasiddhā ye garne yaiśca pranoditaṃ

62.62-2

mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryyātsarvvagāśca ye
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye

62.63-2

etān bhāvānadhīyānā ye caita ṛṣayo matāḥ
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ

62.64-2

dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ
vṛddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravarttakāśca ye

62.65-2

ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ

62.66-2

agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ
kuṭumbina ṛddhimanto bāhyāntaranivāsinaḥ

62.67-2

kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarvveṣveva punaḥ punaḥ
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai

62.68-2

prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvvaśaḥ
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ

62.99

jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi
evaṃ sametyāvicchedād varttayantyāyugakṣayāt
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhināṃ

62.100

aryyamno dakṣiṇā ye tu pitṛmānaṃ samāśritāḥ
dārānihotriṇaste vai ye prajā hetavaḥ smṛtāḥ

62.101

gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te
aṣṭāśītisahasrāṇi vihitā uttarāyaṇe

62.102

ye sūryyantaṃ divaṃ prāptā ṛṣayo hyaīretasaḥ
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye

62.103

evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ
kalpānāṃ bhāvyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye

62.104

bhaviṣye dvāpare caiva dvaipāyanaḥ punaḥ
vedavyāso 'tīte'smin bhavitā sumahātapāḥ

62.105

bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu gāstrāpraṇayanāni tu
tasmai tad brahmaṇā brahma tapasā prāptamavyayaṃ

62.106

tapasā karmma samprāptaṃ karmmaṇā hi tato yaśaḥ
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāsau hi cāvyayaḥ

62.107

avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvvameva hi
dhruvamekāttaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitaṃ
bṛhattvād bṛhaṇatvācca tadbrahmetyabhidhīyate

62.108

praṇava'vasthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtaṃ
ṛgyajuḥsāmātharvvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ

62.109

jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitaṃ
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ

62.110

agādhāparamavyayaṃ jagatsammohanālayaṃ
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanaṃ

62.111

sāṅkhyājñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅkhadamātmanaḥ
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvataṃ

62.112

pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate
avibhāgastathāṃ śukramakṣaraṃ bahuvācakaṃ
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ

62.113

kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā
sakṛdeva kṛtaṃ sarvvaṃ yadvai loke kṛtākṛtaṃ

62.114

śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana

62.115

darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇāṃ
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati
sarvvāṇi sarvvān sarvvāśca bhagavāneva so'bravīt

62.116

yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate
yenedaṃ kriyate pūrvvaṃ tadanyena vibhāvitaṃ

62.117

yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvvaṃ kattṛ ṇāṃ pratibhāti vai

62.118

viraktaścātiriktaśca jñānājñāne priyāpriye
dharmmādharmmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyaścāmṛtameva ca
ūrddhantiryyagadhobhāgastasyaivāhaṣṭakāraṇaṃ

62.119

svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
pratyekaṃvidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ

62.120

vyasyate hyekavidyandad dvāpareṣu puna. punaḥ
brahmā caitaduvācādau tasminvaivasvate'ntare

62.121

āvatrttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ
kurvvanti saṃhitā hote jāyamānāḥ parasparaṃ

62.122

aśaśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai
tā eva saṃhitā hote āvatrttante punaḥ punaḥ

62.123

sthitā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ

62.124

dvāpareṣviha sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ
teṣāṃ gotreṣṭhimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ
tāḥ śākhāstatra katrttāro bhavantīha yugakṣayāt

62.125

evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai

62.126

atīteṣu atītāni vatrttante sāmprateṣu ca
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvvatrtyante'nāgateṣvapi

62.127

pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayaṃ
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ

62.128

evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye
mantraiḥ sahorddhaṅgacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha

62.129

janalokātsurāḥ sarve paścakalpātmanaḥ punaḥ
paryāptakāle (1) samprāpte sambhūtā naiva tasya tu (2)

62.130

avaśyambhāvināthena sambadhyante tadā tu te
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakaṃ

62.131

nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt
evaṃ devayugānīha daśa kṛtvā nivarttate

62.132

janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanaṃ
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha

62.134

na śakyamānupūrveṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān
anāditvācca kālasya asaṃkh‌yānācca sarvvaśaḥ
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha
pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptarṣibhiśca vai
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivarttanaṃ

62.135

etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ

62.136

manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca

62.137

na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvvaśaḥ
manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata

62.138

devatānāmṛṣīṇāñca saṃkhyānārthaviśāradaiḥ
viṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ

62.139

saptaṣaṣṭiruthānyathāni niyutāni ca saṃkhyayā
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ so'dhikān vinā

62.140

manvantarasya saṃkhyeyā mānuṣeṇa prakīrttitā
vasareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ

62.141

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtaṃ
dvipañcāśattathānyathāni sahasrāṇyadhikāni tu

62.142

caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhutasaṃplavaḥ
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtaṃ

62.143

tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaraṃ

62.144

sa sṛṣṭvā sarvvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ
ityeṣa sthitikālī vai manordevarṣibhiḥ saha

62.145

sarvvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava

62.146

kṛtatretādisaṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtaṃ
tadekasaptatiguṇaṃ parivarttantu sādhikaṃ
manorekamadhokāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ

62.147

evaṃ manvantarāṇāntu sarveṣāmeva lakṣaṇaṃ
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitaṃ

62.148

ityeṣa kīrttitaḥ sargo manoḥ svāyambhuvasya ha
pratisandhinu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu

62.146-2

manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha
avaśyaṃbhāvinā'rthena yathā tadvai nivarttate

62.150

asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā

62.151

kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatiṃ

62.152

tato'manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugaṃ

62.153

utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca

62.154

manvantare tu sampūrṇe yadyanyad vai kalau yuge
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā

62.155

yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca

62.156

kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā

62.157

saptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ

62.158

manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvvaśaḥ
pūrvvavat sampravarttante pravṛtte dṛṣṭisarjane

62.159

dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvoṣadhīṣu ca
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit

62.160

vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saṅge ṛṣibhāvite
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame

62.161

agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavasthitāḥ

62.162

prajārthaṃ tapatānteṣāṃ tapaḥ paramaduścaraṃ
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ

62.163

devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ

62.164

tatasteṣāntu ye śiṣṭāḥ śiṣṭācārānpracakṣate
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha
prārabhante ca karmmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha

62.165

manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharmma tu sarvvaśaḥ

62.166

ṛṣīṇāṃ brahmacaryyeṇa gatvā'nṛṇyantu vai tataḥ
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā

62.167

śataṃ varṣasahasrāṇi dharmme varṇātmake sthitāḥ
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmmān varṇāśramāṃstathā
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ

62.168

pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ

62.166-2

manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvvaśaḥ
maitraiḥ sahorddhaṅgacchanti maharlokasanāśrayaṃ

62.170

vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavaṃ

62.171

tatasteṣu vyatīteṣu sarvveṣveteṣu sarvvadā
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ

62.172

tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai
satyena brahmacaryyeṇa śrutena ca samanvitāḥ

62.173

saptarṣīṇāṃ manoraiścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā

62.174

teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt
evaṃ pūrvvānupūrveṇa sthitiriṣā'navasthitā
manvantareṣu sarvveṣu yāvadābhūtasaṃplavaṃ

62.175

evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇaṃ
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu

62.176

manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāntu sādhanaṃ
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt

62.177

manvantarāṇāṃ parivarttanāni
ekāntatastāni mahargatāni
maharjanaścaiva janantapaśca
ekāntagāni sma bhavanti satye

62.178

tadbhāvināṃ tatra tu darśanena
nānātvadṛṣṭena ca pratyayena
satye sthitānīha tadā tu tāni
prāpte vikāre pratisargakāle

62.186

manvantarāṇāṃ parivarttanāni •
muhyanti satyantu tato'payanti
nato'bhiyogāddātmapramāṇaṃ
viśanti nārāyaṇameva devaṃ

62.180

manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu •
cirapravṛtteṣu vidhisvabhāvāt
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ
kṣayodayābhyāṃ parivartyamānaḥ

62.181

ityetadākhyaivamṛṣistutānāṃ
dharmmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnāṃ
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ
divyaujasā vyāsamamāmayogaiḥ

62.182

sarvāṇi rājarṣisurādyamanti
brahmarṣidevodbhavavanti caiva
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni

62.183

udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ
prakṛṣṭamedhābhisamedhitānāṃ
kīrttistutikhyātibhiranvitānāṃ
puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇāṃ

62.184

svargyametat paramaṃ pavitraṃ
putroyametacca paraṃ rahasyaṃ
japyaṃ mahatparvvasu caitadagryaṃ
duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyaṃ

62.185

prajeśadevarṣimanupradhānāṃ
puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya
siddhiṃ juṣadhvaṃ susahegratatvaṃ

62.186-2

ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyahaṃ

62.186-2.p1

iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭyadhyāyaḥ samāptam prathamakhaṇḍaṃ

Linked texts (6)