Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 8: athāṣṭamo'dhyāyaḥ

Prakriyāpāda 8

Language
Sanskrit

Contents

athāṣṭamo'dhyāyaḥ

8.1

caturāśramavibhāgaḥ
sūta uvāca| tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṅkālamupāsya saḥ
śavyayyante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt

8.2

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat
andhakāre tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame

8.3

jalena samanuvyāpte sarvvataḥ pṛthivītale
avibhāgena bhūteṣu samantātsusthiteṣu ca

8.4

niśāẏāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle tatastataḥ
tadākāśe caran so'tha vīkṣyamāṇaḥ svayambhuvaḥ

8.5

pratiṣṭhāyā hyapāyantu mārgamāṇastadā prabhuḥ
tatasta̱ salile tasmin jñātvā hyantargatāṃ mahīṃ

8.6

anumānātta sambuddho bhūmeruddharaṇaṃ prati
cakārānyāntanuñcaiva pūrvvakalpādiṣu smṛtāṃ

8.7

sa tu rūpaṃ varāhasya kalpāpaḥ prāviśat prabhuḥ
adbhiḥ sañchāditāmurvvīṃ samīkṣyātha prajāpatiḥ

8.8

uddhṛtyorvvīmathāṅgāstu apastāstu sa vinyasat
sāmudrīstu samudreṣu nādeyornimnagāsvapi
pārthivostu sa vinyasya pṛthivyāṃ so'cinodgirīn

8.9

prāksarge dahyamāne tu tadā saṃvarttakāgninā
tenāgninā pralīnāste parvvatā bhuvi sarvvaśaḥ

8.10

śaityādekārṇave tasmin vāyunāpastu saṃhatāḥ
niṣaktā yatra yatrāsaṃ statra tatrā'calo'bhavat

8.11

stannācalatvādacalāḥ parvvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ
girayo'ṅgirnigīrṇatvāccayanācca śiloccayāḥ

8.12

tatastu tāṃ samuddhṛtya kṣitimantarjalāt prabhuḥ
svasthāne sthāpayitvā ca vibhāgamakarot punaḥ

8.13

sapta sapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu
viṣamāni samīkṛtya śilābhiracinodgirīn

8.14

dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva ca
tāvantaḥ parvvatāścaiva varṣānte samavasthitāḥ
sargādau sanniviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā

8.15

saptadvīpāḥ samudrāśca anyonyasya tu maṇḍalaṃ
sannikṛṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparaṃ

8.16

bhūrākhyāṃścaturo lokāṃścandrādityau grahaiḥ saha
pūrvvantu nimmeme brahmā sthānānīmāni sarvvaśaḥ

8.17

kalpasya cāsya brahmā vai hyasṛjat sthāninaḥ purā
āpo'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣandivantathā

8.18

svargandiśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvvāṃśca parvvatān
oṣadhīnāṃ tathātmānamātmānaṃ vṛttavīrudhāṃ

8.18-2

lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūttaḥ sandhirānrāhaṃ
arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdayugāni ca

8.20

sthānābhimāninaścaiva sthānāni ca pṛthak pṛthak
sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā vai yugāvasthāṃ vinirmame

8.21

kṛtastretādvāparañca kaliñcaiva tathā yugaṃ
kalpasyādau kṛtayuge prathame so'sṛjat prajāḥ

8.22

prāguktā yā mayā tubhyaṃ pūrvvakālaṃ prajāstu tāḥ
tasmin saṃvarttamāne tu kalpe dagdhāstadā'gninā

8.23

aprāptā yāstapolokaṃ janalokaṃ samāśritāḥ
pravarttanti punaḥ sarge bījārthantā bhavanti hi

8.24

bījārthena sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt
tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi

8.25

dharmmārthakāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā

8.26

tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti hi
brahmaṇo mānasāste vai siddhātmāno bhavanti hi

8.27

ye sargādde payuktena karmmaṇā te divaṅgatāḥ
āvarttamānā iha te sambhavanti yuge yuge

8.28

svakarmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tathātmikāḥ
sambhavanti janāllokāt karmmasaṃśayabandhanāt

8.26-2

āśayaḥ kāraṇaṃ tatra boddhavyaṃ karmmaṇāntu saḥ
taiḥ karmmabhistu jāyante janāllokāḥ śubhāśubhaiḥ

8.30

gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu
devādyasthāvarānte ca utpadyante parasparaṃ

8.31

teṣāṃ ye yāni karmmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire
tānyete pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

8.32

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmmādharmma ṛtānṛte
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

8.33

kalpeṣvāsan vyatīteṣu rūpanāmāni yāni ca
tānyevānāgate kāle prāyaśaḥ pratipedire

8.34

tasmāttu nāmarūpāṇi tānyeva pratipedire
punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpataḥ

8.35

tataḥ sarge hyavaṣṭabdhe misṛkṣorbrahmaṇasta vai
prajāstā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā

8.36

mithunānāṃ sahasrantu so'sṛjadvai mukhāttadā
janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sucetasaḥ

8.37

sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarja ha
te sarvve rajasodriktā śuṣiṇaścāpyaśuṣiṇaḥ

8.38

sṛṣṭvā sahasramapyatu dvandvānābhūrutaḥ punaḥ
rajastamobhyāmudriktā īhāśīlāstu te smṛtāḥ

8.36-2

padbhyāṃ sahasramapyatu mithunānāṃ sasarja ha
udriktāstamasā sarvve niḥśrokā hyalpatejasaḥ

8.40

tato vai harṣamānāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ
anyonyā hṛcchayāviṣṭā maithunayaupacakramuḥ

8.41

tataḥ prabhṛtikalpe'smin mithunotpattirucyate
māse mārttavaṃ yadyattadāṅgānmokṣi yoṣitāṃ

8.42

tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ
āyuṣo'nte prasūyante mithunānyeva te sakṛt

8.43

kuṭakāḥ kuvikāścaiva (1) utpadyante mumūrṣitāḥ
tataḥ prabhṛtikalpe'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ

8.44

dhyāte tu manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate sakṛt
śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ

8.45

ityevaṃ manasā pūrvaṃ prāksṛṣṭiryā prajāpateḥ
tasyānvavāye sambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat

8.46

saritsaraḥsamudrāṃśca sevante parvvatānapi
tadā nātyambuśītoṣṇā yuge tasmin caranti vai

8.47

pṛthvīrasodbhavaṃ nāma āhāraṃ vyāharanti vai
tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimasthitāḥ

8.48

dharmādhamau na tāsvāstāṃ nirviśeṣāḥ prajāstu tāḥ
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasmin kṛte yuge

8.49

dharmādhamau na tāsvāstāṃ kalpādau tu kṛte yuge
svena svenādhikāreṇa jajñire te kṛte yuge

8.50

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā
ādyaṅkṛtayugaṃ prāhuḥ sandhyānāntu catuḥśataṃ

8.51

tataḥ sahasraśastāsu prajāsu prathitāsvapi
na tāsāmpratighāto'sti na dvandvāni ca kramaḥ

8.52

parvvatodadhisaṃvibhyo hyaniketāścayāstu tāḥ
viśokāḥ sattvabahulāḥ ekāntasukhitaprajāḥ

8.53

tā vai nikāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsan sarīsṛpāḥ

8.54

nodbhijjā nārakāścaiva te hyadharmaprasūtayaḥ
na mūlaphalapuṣpañca nārttavaṃ ṛtavo na ca

8.55

sarvvakāmasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītatā
manobhilaṣitāḥ kāmāstāsāṃ sarvvatra sarvvadā

8.56

uttiṣṭhanti pṛthivyāṃ vai tābhidhrdhrātā rasotthitāḥ
balavarṇakarī tāsāṃ siddhiḥ sā roganāśinī

8.57

asaṃskāryyaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ
tāsāṃ viśuddhāt saṅkalpājjāyante mithunāḥ prajāḥ

8.58

samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samaṃ
tadā satyamalobhaśca kṣamā tuṣṭiḥ sukhandamaḥ

8.56-2

nirviśeṣāḥ kṛtāḥ sarvā rūpāyuḥśīlaceṣṭitaiḥ
abuddhipūrvaṃ kaṃ vṛttaṃ prajānāṃ jāyate svayaṃ

8.60

apravṛttiḥ kṛtayuge karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ
varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna saṅkaraḥ

8.61

anicchāhveṣayuktāste varttayanti parasparaṃ
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjjitāḥ

8.62

sukhaprāyā hyaśokāśca utpadyante kṛte yuge
nityaprahṛṣṭamanaso mahāsattvā mahābalāḥ

8.63

lābhālābhau na tāsvāstāṃ mitrā mitre priyāpriye
manasā viṣayastāsānnirohāṇāṃ pravarttate
na lipsanti hi tā'nyonyannānugṛhṇanti caiva hi

8.64

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate
pravṛttaṃ dvāpare yajñaṃ dānaṃ kaliyuge varaṃ

8.65

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparantu rajastamau
kalau tamastu vijñeyaṃ yugavṛttavaśena tu

8.66

kālaḥ kṛte yuge leṣa tasya saṃkhyānnibodhata
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāntat kṛtaṃ yugam

8.67

sandhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau ca saṃkhyayā
tadā tāsāṃ babhūvāyurna ca kleśaviparyyayaḥ

8.68

tataḥ kṛtayuge tasmin sandhyāṃśe hi gate tu vai !
pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmmastu sarvvaśaḥ

8.69

sandhyāyāmapyatītāyāmantakāle yugasya tu
pādattatrāvatiṣṭhetta sandhyādharmmo yugasya tu
evaṃ kṛte tu niḥśeṣe siddhikhantarddadhe tadā

8.70

tasyāñca siddhau bhraṣṭāyāṃ mānasyāmabhavattataḥ
siddhiranyā yuge tasmiṃstretāyāmantare kṛtā

8.71

sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrttitāḥ
aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yānti saṃkṣayaṃ

8.72

kalpādau mānasī hyeṣā siddhirbhavati sā kṛte
manvantareṣu sarvveṣu caturyugavibhāgaśaḥ
varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhodbhavaḥ smṛtaḥ

8.73

sandhyākṛtasya pādena sandhyāpādena cāṃśataḥ
kṛtasandhyāṃśakā dyataṃ coṃstrān pādān parasparān
hrasanti yugadharmme rte tapaḥśrutabalāyuṣaiḥ

8.74

tataḥ kṛtāṃśe kṣīṇe tu babhūva tadanantaraṃ
tretāyāṃ yugamantyantu kṛtāṃśamṛṣisattamāḥ

8.75

tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe tu tacchiṣṭāsu prajāsviha
kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ pramukhe tadā

8.76

praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā
tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhiravarttata

8.70-2

apāṃ saukṣme pratigate tadā meghātmanā tu tau
meghebhyastanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ dṛṣṭisarjanaṃ

8.78

sakṛdeva tayā dṛṣṭayā saṃyukte pṛthivītale
prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣāstu gṛhasaṃsthitāḥ

8.76-2

sarvapratyupabhogastu tāsāntebhyaḥ prajāyate
varttayanti hi tebhyastāstenāyurmukhe prajāḥ

8.80

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyyayāt
rāglobhātmako bhāvastadā hyākasmiko'bhavat

8.81

yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitānte tadārttavaṃ
tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu

8.82

tāsāṃ punaḥ pravṛttantu māse māse tadārttavaṃ
tatastenaiva yogena varttatāṃ mithune tadā

8.83

tāsāntat kālabhāvitvāmmāsi māsyupagacchatāṃ
akāle hyārttavotpattirgarbhotpattirajāyata

8.84

viparyyayeṇa tāsāntu tena kālena bhāvinā
prāṇaśyanti tataḥ sarvve vṛkṣāste gṛhasaṃsthitāḥ

8.85

tatasteṣu panaṣṭeṣu vibhrāntā vyākulendriyāḥ
abhidhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā

8.86

prādurvvabhūvustāsāñca vṛkṣāste gṛhasaṃsthitāḥ
vastrāṇi ca prasūyante phalānyābharaṇāni ca

8.87

teṣveva jāyate tāsāṃ gandhavarṇarasānvitaṃ
amākṣikaṃ mahāvīryyaṃ puṭake puṭake madhu

8.88

tena tā vartayantisma sukhe netāyugasya ca
hṛṣṭatuṣṭāstathā siddhā prajā vai vigatajvarāḥ

8.89

punaḥ kālāntareṇaiva punalo̍bhādvatāstu tāḥ
vṛkṣāṃstān paryyagṛhṇanta madhu vāmākṣikaṃ balāt

8.60-2

tāsāntenāpacāreṇa punalo̍bhakṛtena vai
praṇaṣṭā madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kacit kacit

8.61-2

tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ saṃdhyākālavaśāttadā
prāvarttanta tadā tāsāṃ dvanddhānyabhyutthitāni tu

8.62-2

śītavātātapaistīvraistatastā duḥkhitā bhṛśaṃ
dvandvaistāḥ pīḍyamānāstu cakrurāvaraṇāni ca

8.63-2

kṛtvā dvandvapratīkāraṃ niketāni hi bhejire
pūrvvaṃ nikāmacārāste aniketāśrayā bhṛśaṃ

8.64-2

yathāyogyaṃ yathāprīti niketeṣvavasan punaḥ
marudhanvasu nimneṣu parvvateṣu nadīṣu ca
saṃśrayanti ca durgāṇi dhanvānaṃ śāśvatodakaṃ

8.65-2

yathāyogaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca
ārabdhāste niketā vai kartuṃ śītoṣṇavāraṇaṃ

8.66-2

tataḥ saṃsthāpayāmāsa kheṭāni ca purāṇi ca
grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaivāntaḥpurāṇi ca

8.67-2

tāsāmāyāmaviṣkambhān sanniveśāntarāṇi ca
cakrustadā yathāpraśnaṃ pradeśaḥ saṃñcitastu taiḥ

8.68-2

aṅguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaḥ prādeśa ucyate
tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā

8.99

kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṅgula ucyate
ratniraṅgulaparvvāṇi saṃkhyayā tvekaviṃśatiḥ

8.100

caturviṃśatibhiṣcaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu
kiskuḥ smṛto dviratnisu dvicatvāriṃśadaṅgulaṃ

8.101

caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nālikāyugameva ca
dhanuḥsahasre dve tatra gavyūtistairvibhāvyate

8.102

aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanantairnirucyate
etena yojanenaiva sanniveśaśataḥ kṛtaḥ

8.103

caturṇāmeva durgāṇāṃ svasamutthāni trīṇi tu
caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ tasya vakṣyāmyahaṃ vidhiṃ

8.104

saudhoccavapraprākāraṃ sarvvataścātakāvṛtaṃ
tadekaṃ svastikadvāraṃ kumārīpuramava ca

8.105

śrotasosaha taddāraṃ nikhātaṃ punareva ca
hastāṣṭau ca daśa śreṣṭhā navāṣṭau vā'pare smṛtāḥ

8.106

kheṭānāṃ nagarāṇāñca grāmāṇāñcaiva sarvvaśaḥ
trividhānāñca durgāṇāṃ parvvatodakabandhanaṃ

8.107

trividhāṇāñca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca
yojanānāñca viṣkambhamaṣṭabhāgārddhamāyataṃ

8.108

paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudapravaraṃ puraṃ
chinnakarṇaṃ vikarṇantu vyañjanaṃ vṛttasaṃsthitaṃ

8.109

vṛttaṃ hīnañca dīrghañca nagaraṃ na praśasyate
caturasrājjvandiksthaṃ praśastaṃ vai puraṃ paraṃ

8.110

caturviṃśatirāyanta hastānāṣṭaśataṃ paraṃ
yatra madhyaṃ praśaṃsanti hyasotkṛṣṭavivarjitaṃ

8.111

atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaniveśanaṃ
nagarādadhaṃviṣkambhaṃ kheṭaṃ grāmaṃ tato vahiḥ (1)

8.112

nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgrāmo'rdhayojanaṃ
dvikrośaṃ paramā sīmā kṣetrasīmā caturdhanuḥ

8.113

viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśyāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ
viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu

8.114

dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ smṛtaḥ
nṛvājisdhanāgānāmasambādhaḥ susañcaraḥ

8.115

dhanūṃṣi caiva catvāri śākhārathyāstu taiḥ kṛtāḥ
gṛharathyoparathyāśca dikāścāpyuparathyakāḥ

8.116

ghaṇṭāpathaścatuṣpādastripadañca gṛhāntaraṃ
hattimārgastvardhapadaṃ prāgvaṃśaḥ padikaḥ smṛtaḥ

8.117

avaskaraṃ (2) parīvāhaṃ padamātraṃ samantataḥ
hyateṣu teṣu sthāneṣu punaścakurgṛhāṇi vai

8.118

yathā te pūrvamāsanvai vṛkṣāstu gṛhasaṃsthitāḥ
tathā kartuṃ samārabdhāścintayitvā punaḥ punaḥ

8.119

vṛkṣāścaiva gatāḥ śākhā na tāścaiva parāgatāḥ
ata ūrdhvaṃ gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ purā

8.120

buddhā'nviṣyastathā nyāyo vṛkṣaśākhā yathā gatāḥ
tathā kṛtāstu taiḥ śākhāstasmācchālāstu tāḥ smṛtāḥ

8.121

evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śālāścaiva gṛhāṇi ca
tasmāttā vai smṛtāḥ śālāḥ śālātvañcaiva tāsu tat

8.122

prasīdati manastāsu manaḥ prasādayanti tāḥ
tasmādgṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitāḥ

8.123

kṛtvā dvandvopaghātāṃstān vārttopāyamacintayan
naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā
viṣādvyākulāstā vai prajāstṛṣṇākṣudhānvitāḥ

8.124

tataḥ prādurvvabhau tāsāṃ siddhikhetāyuge punaḥ
vārttārthasādhikāpyanyā vṛttistāsāṃ hi kāmataḥ

8.125

tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnargatāni tu
dṛṣṭvā tadabhavatstrotaḥ khātāni nimnagāḥ smṛtāḥ

8.126

evaṃ nadyaḥ pravṛttāstu dvitīye vṛṣṭisarjane
ye parastādapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale

8.127

apāñcaiva saṃyogādoṣadhyastāsu cābhavan
puṣpamūlaphalinyastu śroṣadhyastāḥ prajajñire

8.128

aphālakṛṣṭapacyāstu grāmyā'raṇyāścaturddaśa
ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire

8.126-2

prādurbhāvaśca tretāyāṃ vārttāyāmauṣadhasya tu
tenauṣadhena varttante prajāstretāyuge tadā

8.130

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaśca sarvvaśaḥ
avaśyambhāvinā'rthena tretāyugavaśena tu

8.131

tatastāḥ paryyagṛhṇanta nadī kṣetrāṇi parvvatān
vṛkṣān gulmodhadhīścaiva prasahyantu yathābalaṃ

8.132

siddhātmānastu ye pūrvvaṃ vyākhyātāḥ prākṛte mayā
brahmaṇā mānavāste vai utpannā yojanādiha

8.133

śrāntāśca śuṣiṇaścaiva karmmiṇo duḥkhinastadā
tataḥ pravarttamānāste tretāyāṃ jajñire punaḥ

8.134

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā drohijanāstathā
bhāvitāḥ pūrvvajātīṣu karmmabhiścāśubhāśubhaiḥ

8.135

itastebhyo balā ye tu satyaśīlā hyahiṃsakāḥ
vītalobhā jitātmāno nivasantisma teṣu vai

8.136

pratigṛhṇanti kurvvanti tebhyaścānye'lpatejasaḥ
evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparaṃ

8.137

tena doṣeṇa teṣāntā oṣadhyo miṣatāṃ tadā
pranaṣṭāḥ kriyamāṇā vai muṣṭibhyāṃ sikatā yathā

8.138

agrasaṅgharṣya gabalāhrāmyāraṇyāścaturddaśa
phalaṃ gṛhṇanti puṣpeṣu puṣpaṃ patraiśca yāḥ punaḥ

8.139

tatastāsu pranaṣṭāsu vibhrāntāstāḥ prajāstadā
svayambhuvaṃ prabhuñjagmuḥ kṣudhāviṣṭāḥ prajāpatiṃ

8.140

vṛttyarthamabhilipsanta ādau tretāyugasya tu
brahmā svayambhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitaṃ

8.141

yutaṃ pratyakṣadṛṣṭena darśanena vicāryya ca
grastāḥ pṛthivyā oṣadhyo jñātvā pratyaduhatpunaḥ

8.142

kṛtvā vatsaṃ sumeruntu dudoha pṛthivīmimāṃ
dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni pṛthivītale

8.143

jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ saptasaptadagāstu tāḥ

8.144

brīhayaśca yavāṃścaiva godhūmā aṇavastilāḥ
priyaṅgavo hyudārāśca kārūpāśca sabonakāḥ

8.145

māṣā muṅgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ
āḍhakyaścaṇakāścaiva saptasaptadaśāḥ smṛtāḥ

8.146

ityetā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa

8.147

brīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavastilāḥ
priyaṅgasaptamā hote aṣṭamī tu kulatthikā

8.148

śyāmākāstvatha nauvāra jarrttilāḥ sagavedhukāḥ
kuruvindā veṇuyavāstathā markaṭakāśca ye

8.146-2

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa
utpannāḥ prathamā hyetā ādau tretāyugasya tu

8.150

akṛṣṭapacyā oṣadhyo grāmyāraṇyāstu sarvvaśaḥ
vṛkṣā gulmalatā vallī vīrudhastṛṇajātayaḥ

8.151

mūlaiḥ phalaiśca rohiṇyo gṛhyan puṣpaiśca jāyate (?)
pṛthvī dugdhā tu vījāni yāni pūrvvaṃ svayambhuvā

8.152

ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha
yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prarohanti tāḥ punaḥ

8.153

tataḥ sa tāsāṃ vṛttyarthaṃ vārttopāyañcakāra ha
brahmā svayambhūrbhagavān dṛṣṭvā siddhintu karmmajāṃ

8.154

tataḥ prabhṛtyauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire
saṃsiddhāyāntu vārttāyāntatastāsāṃ svayambhuvaḥ
maryādāḥ sthāpayāmāsa yathārabdhāḥ parasparaṃ

8.155

ye vai parigrahītārastāsāmāsannibilātmakāḥ
itareṣāṃ kṣatatrāṇaḥ sthāpayāmāsa kṣatriyān

8.156

upaniṣṭhanti ye tānvai yāvanto nirbhayāstathā
satyaṃ brahma yathā bhūtaṃ bruvanto brāhmaṇāśca te

8.157

ye cānye hyabalāsteṣāṃ vaiśyasaṃrksasaṃsthitāḥ
kīnāśānāśrayanti sma pṛthivyāṃ prāgatandritāḥ
vaiśyāneva tu tānāhuḥ kīnāśān vṛttisādhakān

8.158

śocantaśca druvantaśca paricaryyāsu ye ratāḥ
nistejaso'lpavīryyāśca śūdrāṃstānabravīttu saḥ

8.159

teṣāṃ karmāṇi dharmāṃśca brahmā tu vyadadhāt prabhuḥ
saṃsthitau prākṛtāyāntu cāturvvarṇyasya sarvvaśaḥ

8.160

punaḥ prajāstu tā mohāt tān dharmmāntānapālayan
varṇadharmmairajīvantyo(1) vyarudhyanta parasparaṃ

8.161

brahmā tamarthaṃ buddhvā tu yāthātathyena vai prabhuḥ
kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṇḍaṃ yuddhamājīvamādiśat

8.162

yājanādhyāpanañcaiva tṛtīyañca pratigrahaṃ
brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmmāṇyetānyathādiśat

8.163

pāśupālyaṃ vāṇijyañca kṛṣiścaiva viśāṃndadau
śilpājīvaṃ bhṛtiñcaiva śūdrāṇāṃ vyadadhāt prabhuḥ

8.164

sāmānyāniṃ tu karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ
yajanādhyayanaṃ dānaṃ samānyāni tu teṣu ca

8.165

karmājīvantato dattvā tebhyaścaiva parasparaṃ
lokāntareṣu sthānāni teṣāṃ siddhyā'dadat prabhuḥ

8.166

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatāṃ
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyināṃ

8.167

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamupajīvināṃ
gāndharvvaṃ śūdrajātīnāṃ praticāreṇa tiṣṭhatāṃ

8.168

sthānānyetāni varṇānāṃ vyatyācāravatāṃ trayaṃ
tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa cāśramān

8.169

gṛhastho brahmacāritvaṃ vānaprasthaṃ sabhikṣukaṃ
āśramāṃścaturo hyetān pūrvvamāsthāpayat prabhuḥ

8.170

varṇakarmmāṇi ye kecitte ṣāmiha na kurvvate
kṛtaḥ karmmāciti prāhurāśramasthānavāsinaḥ

8.171

brahmā tān sthāpayāmāsa āśramānātmanāmataḥ
nirvvedārthaṃ tatasteṣāṃ brahmā dharmān prabhāṣata
prasthānāni ca teṣāṃ vai yamāṃśca niyamāṃśca ha

8.172

cāturvvarṇātmakaḥ pūrvvaṃ gṛhasthaścāśramaḥ smṛtaḥ
trayāṇāmāśramāṇāñca pratiṣṭhāyonireva ca
yathākramaṃ pravakṣyāmi yamaiśca niyamaiśca te

8.173

dārā'gnayo'thātitheyadyajyāśrāddhakriyāḥ prajāḥ
ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ

8.174

daṇḍī ca mekhalī caiva hyadhaḥśāyī tathā jaṭī
guruśuśrūṣaṇañcaivaṃ vidyādde brahmacāriṇaḥ

8.175

cīrapatrājināni syurddhānyamūlaphalauṣadhaṃ
ubhe sandhye'vagāhaśca homaścāraṇyavāsināṃ

8.176

āsanamusale bhaikṣamasteyaṃ śaucameva ca
apramādo'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā

8.177

akrodho guruśuśrūṣā satyañca daśamaṃ smṛtaṃ
daśalakṣaṇiko hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayambhuvā

8.178

bhikṣorvratāni pañcātha pañcaivoSheetvratāni ca
ācāraśuddhirniyamaḥ śaucañca pratikarmma ca
samyagdarśanamityevaṃ pañcai vopavratānyapi

8.179

dhyānaṃ samādhirmanasendriyāṇāṃ
masāṃgarairbhaikṣamathopagamya
maunaṃ pavitropacitairvimuktiḥ
parivrajo dharmmamimaṃ vadanti

8.180

sarvvaṃ te śreyase proktā āśramā brahmaṇā svayaṃ
satyārjjavantapaḥ śāntiḥ yogejyā damapūrvvikā

8.181

vedāḥ sāṅgāśca yajñāśca vratāni niyamāśca ye
na siddhānti praduṣṭasya bhāvadoṣa upāgate

8.182

vahiḥ karmmāṇi sarvvāṇi prasiddhyanti kadā ca na
antarbhāvapraduṣṭasya kurvvato'pi parākramān

8.183

sarvvasvamapi yo dadyāt kaluṣeṇāntarātmanā
na tena dharmmabhāksa syādbhāva evātra kāraṇaṃ

8.184

evaṃ devāḥ sapitara ṛṣayo manavastathā
teṣāṃ sthānamaṃmuṣmiṃstu saṃsthitānāṃ pracakṣyate

8.185

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddharetasāṃ
smṛtantu teṣāṃ tatsthānaṃ tadeva guruvāsināṃ

8.186

saptarṣīṇāmnu yatsthānaṃ smṛtantadvai divaukasāṃ
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥ kṣayaḥ
yogināmamṛtaṃ sthānaṃ nānādhīnāṃ na vidyate

8.187

sthānānyāśramiraṇāṃ tāni ye svadharmmevyavasthitāḥ
catvāra ete panthāno devayānā vinirmitāḥ

8.188

brahmaṇā lokatantre ṇa ādye manvantare bhuvi
panthāno devayānāya teṣāṃ dvāraṃ raviḥ smṛtaḥ

8.186-2

tathaiva pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate
evaṃ varṇāśramāṇāṃ vai pravibhāge kṛte tadā
yadāsya na vyavarttanta prajā varṇāśramātmikāḥ

8.160-2

tato'nyā mānasī. so'tha cetāmadhye'sṛjat prajāḥ
ātmanaḥ svaśarīrācca tulyāścaivātmanā tu vai

8.161-2

tasmiṃstretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu
tato'nyā mānasīstva prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame

8.162-2

tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ so'thāsṛjatprabhuḥ
dharmmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttāyāścaiva sādhikāḥ

8.163-2

devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā
yugānurūpā dharmmeṇa yairrimā vicitāḥ prajāḥ

8.184-2

upasthite tadā tasmin prajādharme svayambhūvaḥ
abhidadhyau prajāḥ sarvvāḥ nānārūpāstu mānasīḥ

8.185-2

pūrvoktā yā mayā tubhyañjanalokaṃ samāśritāḥ
kalpe'tīte tu te hyāsan devādyāstu prajā iha

8.186-3

dhyāyadastasya tāḥ sarvvāḥ sambhūtyarthamupasthitāḥ
manvantarakrameṇeha kaniṣṭhe prathame matāḥ

8.187-2

khyātyānubandhaistaistai stu sarvvārthairiha bhāvitāḥ
kuśalākuśalaprāyaiḥ karmmabhistaiḥ sadā prajāḥ
tatkarmmaphalaśeṣeṇa upaṣṭabdhāḥ prajajñire

8.188-2

devāsurapitṛtvaiśca paśupakṣisarīsṛpaiḥ
vṛkṣanārakikīṭatvaistaistairbhāvairupasthitāḥ
ādhīnārthaṃ prajānāñca ātmano vai vinirmame

8.188-2.p1

iti śrīmadbhāpurāṇe vāyuprokte caturāśramavibhāgo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

Linked texts (6)