Pramāṇa · Search · About · API

Prakriyapada 9

Prakriyāpāda 9

Language
Sanskrit

Contents

9.1

sūta uvāca | tato'bhidhyāyastasya jajñire mānasīprajāḥ
taccharīrasamutpannaiḥ kāryyaistaiḥ kāraṇaiḥ saha
kṣetrajñāḥ samavarttanta gātrebhyastasya dhīmataḥ

9.2

tato devāsurapitṝn mānavāśca catuṣṭayaṃ
sisṛkṣurambhāṃsyetāṃśca svātmanā samayūyujat

9.3

yuktātmanastatastasya tato mātrā svayambhuvaḥ
tamabhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno'bhūt prajāpateḥ

9.4

tato'sya jaghanāt pūrvvamasurā jajñire sutāḥ
asuḥ prāṇaḥ smṛto viprāstajjanmānastato'surāḥ

9.5

yayā sṛṣṭāḥ surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohatta
sāpaviddhātanustena sadyorātrirajāyata

9.6

sā tamobahulā yasmāttato rātrisriyāmikā
āvṛtāstamasā rātrau prajāstasmāt svayambhuvaḥ

9.7

dṛṣṭvā surāṃstu(1) deveśastanumanyāmapadyata
avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so'bhyayūyujat
tatastāṃ yuñjatastasya priyamāsīt prabhoḥ kila

9.8

tato mukhe samutpannā dīvyatastasya devatāḥ
yato'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ

9.9

dhāturddivyeti yaḥ proktaḥ krīr̤āyāṃ sa vibhāvyate
tasyāntavāntu divyāyāṃ jajñire tena devatāḥ

9.10

devān sṛṣṭvātha deveśastanumanyāmapadyata
sattvamātrātmikāṃ devastato'nyāṃ so'bhyapadyata

9.11

pitṛtvanmanyamānastān putrān prādhyāyatā prabhuḥ
pitaro hyupapakṣābhyāṃ(1) rātrāhnorantarāsṛjat
tasmātte pitaro devāḥ putratvantena teṣu tat

9.12

yayā sṛṣṭāstu pitarastāntanuṃ sa vyapohatā
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ sandhyā prajāyāta

9.13

tasmādahastu devānāṃ rātriryyā sāsurī smṛtā
tayormmadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī

9.14

tasmāddevā surāḥ sarvve ṛṣayo manavastathā
te yuktāstāmupāsante brahmaṇo madhyamāntanuṃ

9.15

tato'nyāṃ sa punarbrahmā tanuṃ vai pratyapadyata
rajomātrātmikāyāntu manasā so'sṛjat prabhuḥ

9.16

rajaḥprāyāt tataḥ so'tha mānasānasṛjat sutān
manasastu tatastasya mānasā jajñire prajāḥ

9.17

dṛṣṭvā punaḥ prajāścāpi svāṃstanuntāmapohatā
sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata

9.18

tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ
ityetāstanavastena vyapaviddhā mahātmanā

9.19

sadyorātrāhanī caiva sandhyā jyotsnā ca jajñire
jyotsnā sandhyā tathāhaśca sattvamātrātmakaṃ svayaṃ
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāttridāmikā

9.20

tasmāddevā divā divyā hṛṣṭāḥ sṛṣṭā mukhāttu vai
yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā

9.21

tanvā yadasurān rātrau jaghanādasṛjat prabhuḥ
prāṇebhyo rātrijanmāno hyasahyā niśi tena te

9.22

etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha
pitṝṇāṃ mānavānāñca atītānāgateṣu vai
manvantareṣu sarveṣām nimittāni bhavanti hi

9.23

jyotsnā rātrāhanī sandhyā catvāryyābhāsitāni vai
bhānti yasmāttato bhāṃsi bhāśabdo'yaṃ manīṣibhiḥ
vyāptidīptyāṃ nigaditaḥ punaścāpa prajāpatiḥ

9.24

sombhāṃsyetāni dṛṣṭvā tu devadānavamānavān
pitṝṃśca vāsṛjatso'nyānātmano vibudhān punaḥ

9.25

tāmutsṛjya tanuṃ kṛtsnāntato'nyāmasṛjat prabhuḥ
mūrttiṃ rajastamaḥprāyāṃ punarevābhya yūyujat

9.26

andhakāre kṣudhāviṣṭaḥ tato'nyāṃ sṛjate punaḥ
tena sṛṣṭāḥ kṣudhātmānaste'bhāṃsyādātumudyatāḥ

9.27

ambhāṃsetāni rakṣāma uktavantaśca teṣu ca
rākṣasāste smṛtā loke krodhātmāno niśācarāḥ

9.28

ye'bruvan kṣiṇvamo'mbhāṃsi teṣāṃ hṛṣṭāḥ parasparaṃ
tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ

9.29

rakṣaṇe pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate
ya eṣa kṣitidhāturvai kṣayaṇe savirucyate

9.30

tāndṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśāḥ śīryyanta dhīmataḥ
śītoṣṇādyocchitā hyūrddhantadārohanta taṃ prabhuṃ

9.31

hīnā mūrccharaso vyālā yasmāccaivāpasarpitāḥ
vyālātmānaḥ smṛtā vyālāt hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ

9.32

pannatvātpannagāścaiva sarpāścaivāpasarpiṇaḥ
teṣāṃ pṛthivyāṃ nilayāḥ sūryācandramakhoradhaḥ

9.33

tasya krodhodbhavo yo'sāvagnigarbhassudāruṇaḥ
sa tu sarpasahotpannānāviveśa viṣātmakān

9.34

sarppān sṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame
varṇena kapiśenośrāste bhutāḥ piśitāśanāḥ

9.35

bhūtatvātte smṛtāḥ bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśanāt
vayato gāstatastasya gandharvā jajñire tadā

9.36

dhyāyatītyeṣa dhāturvai yātrārthe paripaṭhyate
pivato jajñire gāstu gandharvāstena te smṛtāḥ

9.37

aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ
tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vayaso'sṛjat

9.38

chādyatastāni chaṃdāṃsi vayasopi vayāṃsyati
śūnyāndṛṣṭvā tu devo vai sṛjatyakṣigaṇānapi

9.38-2

mukhato'jān sasarjjāya vakṣasaśca vayo'sṛjat
gāścaivārthodarād brahmā pārśvābhyāñca vinirmame

9.40

padbhāñcāśvān samātaṅgānūśarabhān gavayān mṛgān
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva tāścānyāścaiva jātayaḥ

9.41

oṣadhyaḥ phalamūlāni romatastasya jajñire
evaṃ paśūṣadhīḥ sṛṣṭvā nyayuṅktso'dhvare prabhuḥ

9.42

tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā
gaurajaḥ puruṣo meṣo hyaśvo'śvataragardabhau
etān grāmyānpaśūnāhurāraṇyāṃśca nibodhata

9.43

śvāpadā dvikhurī hastī vānaraḥ pakṣi-pañcamāḥ
undrākāḥ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

9.44

gāyatraṃ varuṇañcaiva trivṛtsomyaṃ rathantaraṃ
agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamāmmukhāt

9.45

chandāṃsi caiṣṭubhaṃścobhaṃstotaṃ pañcadaśantathā
bṛhatsāmamathokthañca dakṣiṇātso'sṛjanmukhāt

9.46

sāmāni jagatīcchandastomaṃ pañcadaśantathā
vairūpyamatirātrañca paścimādasṛjanmukhāt

9.47

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca
anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt

9.48

vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca
vayāṃsi ca sasarjjādau kalpasya bhagavān prabhuḥ

9.49

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
brahmaṇastu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ

9.50

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ
tataḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

9.51

yakṣān piśācān gandharvvān tathaivāpsarasāṅgaṇān
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān

9.52

avyayañca vyayañcaiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamaṃ
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

9.53

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmmādharmmāvṛtānṛte
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

9.54

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu
viniyogañca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhāt svayaṃ

9.55

kecit puruṣakārantu prāhuḥ karmma ca mānavāḥ
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ daivacintakāḥ

9.56

pauruṣaṃ karmma daivañca phalavṛttitvabhāvataḥ
na caikaṃ na pṛthagbhāvamadhikaṃ na tayorviduḥ
etadevañca naikañca na cobhe na ca vāpyubhe

9.57

karmmasthān viṣayānanyāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ
nāmarūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanaṃ
vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ

9.58

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ
śarvvaryyante prasūtānāṃ tānyevāsya dadhāti saḥ

9.59

yatharttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryyaye
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

9.60

evambidhāsu sṛṣṭāsu brahmaṇā'vyaktajanmanā
sarvvaṃyante prahṛṣyante siddhimitya mānasīṃ

9.61

evambhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca
yadāsya tāḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ na vyavardhanta dhīmataḥ

9.62

athānyānmānasānputrān sadṛśānātmano'sṛjat
bhṛgu pulastyaṃ pulahaṃ kratumāṅgirasantathā

9.63

marīciṃ dakṣamatriñca vasiṣṭhañcaiva mānasaṃ
nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṅgatāḥ
teṣāṃ brahmātmakānāṃ vai sarvveṣāṃ brahmavādināṃ

9.64

tato'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣātmasambhavaṃ
saṅkalpañcaiva dharmañca pūrveṣāmapi pūrvvajaḥ

9.65

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
sanandanaṃ sasanakaṃ vidvāṃsañca sanātanaṃ

9.66

sanatkumārañca vibhuṃ sanakañca sanandanaṃ
na te lokeṣu sajjante nirapekṣāḥ sanātanāḥ

9.67

sarvve te hyāgatajñānā vītarāgā vimatsarā
teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokavṛttānukāraṇāt(1)

9.68

hiraṇyagarbho bhagavān parameṣṭhī hyacintayat
tasya roṣātsamutpannaḥ puruṣo'rkasamadyutiḥ
arddhanārīnaravapuḥ tejasā jvalanopamaḥ

9.69

sarvvantejomayañcātamādityasamatejasaṃ
vibhajātmānamityuktā tatraivāntaradhīyata

9.70

evamuktā dvidhābhūtaḥ pṛthak strī puruṣaḥ pṛthak
sa caikādaśadhā jajñe arddhamātmānamīśvaraḥ

9.71

tenoktāste mahātmānaḥ sarvva eva mahātmanā
jagato bahulībhāvamadhikṛtya hitaiṣiṇaḥ

9.72

lokavṛttāntahetorhi prayatadhvamatandritāḥ
viśvaṃ viśvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca

9.73

evamuktāstu ruruduīdruvuśca samantataḥ
rodanādrāvaṇāccaiva rudrā nāmne tiviśrutāḥ

9.74

yairhi vyāptamidaṃ sarvvaṃ trailokyaṃ sacarācaraṃ
teṣāmanucarā loke sarvvalokaparāyaṇāḥ (1)

9.75

naikanāgāyutabalā vikrāntāśca gaṇeśvarāḥ
tatra yā sā mahābhāgā śaṅkarasyārddhakāyinī

9.76

prāguktā tu mayā tubhyaṃ strī svayambhurmukhodgatā
kāyārddhaṃ dakṣigantasyāḥ śuklaṃ vāmantathā'sitaṃ

9.77

ātmānaṃ vibhajasveti soktā devī svayambhu vā
sā tu proktā dvidhābhūtā śuklā kṛṣṇā ca vai dvijāḥ
tasyā nāmāni vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

9.78

svāhā svadhā mahāvidyā medhā lakṣmīḥ sarasvatī
aparṇā caikaparṇā ca tathā syādvai pāṭalā

9.79

umā haimavatī ṣaṣṭhī kalyāṇī caiva nāmataḥ
khyātiḥ prajñā mahābhāgā loke gaurītiviśrutā

9.80

viśvarūpamathāryyāyāḥ pṛthagdehavibhāvanāt
śṛṇu saṃkṣepatastasyā yathāvadanupūrvvaśaḥ

9.81

prakṛtirniyatā raudrī durgā bhadrā pramāthinī
kālarātrirmahāmāyā revatī bhūtanāyikā

9.82

dvāparāntavikāreṣu devyā nāmāni me śṛṇu
gautamī kauśikī āryā caṇḍī kātyāyanī satī

9.83

kumārī yādavī devī varadā kṛṣṇapiṅgalā (1)
varhidhvaṃjā (2) śūladharā paramabrahmacāriṇī

9.84

māhendrī cendrabhaginī vṛṣakanyaikavāsasī
aparājitā bahubhujā pragalbhā siṃhavāhinī

9.85

ekānaṃsā daityahanī māyā mahiṣamardinī
amoghā vindhyanilayā vikrāntā gaṇanāyikā

9.86

devīnāmavikārāṇi hyetāni yathākramaṃ
bhadrakālyāstathoktāni devyā nāmāni tattvataḥ

9.87

ye paṭhanti narāsteṣāṃ vidyate na parābhavaḥ
araṇye prāntare vāpi pure vāpi gṛhepi vā

9.88

rakṣāmetāṃ prayuñjīta jale vāpi sthalepi vā
vyāghrakumbhīracaurebhyo bhūtasthāne viśeṣataḥ
ādhiṣvapi ca sarvāsu devyā nāmāni kīrttayet

9.86-2

arbhakagrahabhūtaiśca pūtanāmātṛbhiḥ sadā
abhyarditānāṃ bālānāṃ rakṣāmetāṃ prayojayet

9.60-2

mahādevī kule dve tu prajñā śrīśca prakīrttita
ābhyāṃ devīsahastrāṇi yairvyāptamakhilaṃ jagat

9.61-2

sā'sṛjadvyavasāyantu dharmaṃ bhūtasukhāvahaṃ
saṅkalpañcaiva kalpādau jajñire'vyaktayonitaḥ

9.62-2

mānasaśca rucirnāma vijñeyo brahmaṇaḥ sutaḥ
prāṇāt svādasṛjaddakṣañcakṣubhyīñca marīcikaṃ

9.63-2

bhṛgustu hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilajanmanaḥ
śiraso'ṅgirasañcaiva śrotrādacintayaiva ca

9.64-2

pulastyañca tathodānāhānācca pulahaṃ punaḥ
samānajaṃ vaśiṣṭhantu apānānnirmame kratuṃ

9.65-2

abhimānātmakaṃ bhadraṃ nirmame nīlalohitaṃ
itye te brahmaṇaḥ putrāḥ prāṇajā dvādaśa smṛtāḥ

9.66-2

itye te mānasāḥ putrā vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ
bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na caite brahmavādinaḥ

9.67-2

gṛhamedhinaḥ purāṇāste dharmmastai prākpravarttitaḥ
dvādaśaite pravarttante saha rudreṇa vai prajāḥ

9.68-2

ṛbhuḥ sanatkumārastu dvāvetāvṛrddharetasau
pūrbbotpannau purā tebhyaḥ sarvveṣāmapi pūrvvajau

9.69-2

vyatīte prathame kalpe purāṇe lokasādhakau
vairāje tāvubhau loke tejaḥ saṃkṣipya cāsthitau

9.100

tāvubhau yogadharmmāṇāmāropyātmānamātmani
prajādharmmañca kāmañca varttayetāṃ mahaujasā

9.101

yathotpannastathaivaiha kumāra iti cocyate
tasmātsanatkumāroyamiti nāmāsya kīrttitaṃ

9.102

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ
kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ

9.103

ityeṣa karaṇodbhūto lokān sraṣṭuṃ svayambhavaḥ
mahadādiviśeṣānto vikāraḥ prakṛteḥ svayam

9.104

candrasūryyaprabhāloko grahanakṣatramaṇḍitaḥ
nadībhiśca samudreśca parvvateśca samāvṛtaḥ

9.105

pureśca vividhākāraiḥ prītairjanapadaistathā
tasmin brahmavane'vyakte brahmā carati śarvvarīṃ

9.106

avyaktabījaprabhavastasyevānugrahotthitaḥ
buddhiskandhamayaścaiva indriyāṅkarakoṭaraḥ

9.107

mahābhūtapraśākhaśca viśeṣaiḥ patravāṃstathā
dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ

9.108

ājīvaḥ sarvvabhūtānāmayaṃ vṛkṣaḥ sanātanaḥ
etad brahmavanañcaiva brahmaṇaścasya tasya ha

9.106-2

avyaktaṃ kāraṇaṃ yatta nityaṃ sadasadātmakaṃ
ityeṣo'nugrahaḥ sargo brahmaṇaḥ prākṛtastu yaḥ

9.110

mukhyādayastu ṣaṭsargā vaikṛtā buddhipūrvvakāḥ
traikāle samavarttanta brahmaṇaste'bhimāninaḥ

9.111

sargāḥ parasparasyātha kāraṇante budhaiḥ smṛtāḥ
divyau suparṇo sayujau saśākhau paṭavidrumau

9.112

ekastu yo drumaṃ vetti nānyaḥ sarvvātmanastataḥ
dyormūrddhānaṃ yasya viprāstuvanti
khannābhiṃ vai candrasūryyau ca netre
diśaḥ śrotre caraṇau cāsya bhūmiḥ
so'cintyātmā sarvvabhūtaprasūtiḥ

9.113

vaktrāddhyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtāḥ
yadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvvabhāge
vaiśyāścororyyasya padbhyāñca śūdrāḥ
sarvvavarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

9.114

maheśvaraḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavaṃ
aṇḍājjajñe punarvrahmā yena lokāḥ kṛtāsvime

9.114.p1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte devādissṛṣṭivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

Linked texts (15)