Pramāṇa · Search · About · API

Purushottamakhanda 10

Puruṣottamakhaṇḍa 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

indradyumna uvāca
janmaprabhṛti tatra tvaṃ na prayāto dvijottama
kathaṃ vidyāddvāndivyavṛttāntaṃ puruṣottame

10.2

vidyāpatiruvāca
tatra sthito'haṃ sāyāhne bhagavantamupāgamam
tasminkāle divyagandho vavau ca śiśiro marut

10.3

udyataḥ saṃkulaḥ śabdaḥ śrūyate sma viyatpathe
kramādyāhi prayāhīti sa tu varṇamayaḥ svanaḥ

10.4

diviṣṭhānāṃ patatpuṣpavṛṣṭyācchāditaparvataḥ
samāgamo'bhūtsānnidhye vaikuṇṭhasya mahīpate

10.5

vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ carcarīṇāṃ ca niḥsvanaḥ
abhūtapūrvastatrāsīddivyagānavimiśritaḥ

10.6

sahasramupacārāṇāṃ prītaye parameśituḥ
devaiḥ samarpitaṃ tatra manuṣyādṛṣṭapūrvakam

10.7

saṃpūjya vidhivaddevāḥ¹ karamātropalakṣitāḥ
jayapūrvaiśca taṃ stotraiḥ saṃtoṣya madhusūdanam

10.8

yathāgataṃ te tridaśāḥ prayayustridaśālayam
teṣu yāteṣu śavaraḥ sakhā viśvāvasurmama

10.9

divyopahārabhojyāni mālyaṃ cedaṃ dadau mama
anarghyametadamlānaṃ śrīrājyasukhadāyakam

10.10

alakṣmīpāparakṣoghnaṃ yogyaṃ tenāhṛtaṃ mayā
śṛṇuṣva tasya saṃsthānaṃ viṣṇoryatkṣetramuttamam

10.11

apūrvaśilpanaipuṇyaṃ rūpaṃ cāsya manoharam
na bhūmijanmanā puṃsā śakyate gadituṃ hi tat

10.12

tvadbhāgyapauruṣābhyāṃ tallakṣitaṃ kathayāmi te
samantāddahanākīrṇaṃ kṣetraṃ nīlādrinābhikam

10.13

āyāmavistṛtibhyāṃ ca vikhyātaṃ krośapañcakam
tīrtharājasya velāyāṃ svarṇavālukayā''vṛtam

10.14

adreḥ śṛṅge mahānuccaiḥ kalpasthāyī vaṭo mahān
krośāyataḥ puṣpaphalavarjitaḥ pallavojjvalaḥ

10.15

sūryāpakramaṇe tasya chāyā nāpakrameta vai
tasya paścātpradeśe hi kuṇḍaṃ rauhiṇasaṃjñakam

10.16

jalodgamānnīladṛṣadārohaṇavibhūṣitam
bahiḥ sphaṭikavedībhiścaturdikṣu parīvṛtam

10.17

aghasaṃghātahārībhiradbhiḥ² pūrṇaṃ manoharam³
tatpūrvavedikāmadhye nyagrodhacchāyaśītale

10.18

indranīlamayo deva āste cakragadādharaḥ
ekāśītyaṃgulamitaḥ svarṇapadmopari sthitaḥ

10.19

aṣṭamīcandraśakalaśobhāvijayibhālabhūḥ
smerendīvarayugmaśrīdhikkārodyatalocanaḥ

10.20

ānanāmṛtabhānūdyatsaṃtāpatrayamocanaḥ
nāsāpuṭadvayodbhāsi tilapuṣpapraśobhanaḥ

10.21

vapuṣo'śmamayatve'pi susmitasnigdhapitādharaḥ
hāsasaṃphullagaṇḍābhyāṃ ruciraṃ cibukaṃ hanuḥ

10.22

ananyapūrvaghaṭitaṃ sṛkkiṇīyugamañjasā
hāsanimnādharau gaṇḍau cibukaṃ sṛkkiṇī śubhe

10.23

vahannidarśanaṃ devo viśvakarmādiśilpinām
makarāsyakarṇabhūṣāśobhiśrutiyugena saḥ

10.24

gurubhārgavayormadhye pūrṇacandropahāsakaḥ
graiveyaśobhājanakaṃ kaṇṭhadeśena paśyatām

10.25

dakṣiṇāvarttaśaṃkhasya muktājanmābhiśaṃkakṛt
pīnāyataskandhayugajānudīrghacaturbhujaḥ

10.26

svacchanirmalahāropaśobhakoraḥ sthalo vibhuḥ
dhatte caturdaśajagaddivyakaustubhabimbitam

10.27

nimnanābhihradāviṣṭatanuromālimañjulaḥ
hāraḥ 4 trivalimadhyena sthāṇutvapariṇāmakaḥ

10.28

suratnamekhalādāmnā kiṃkiṇīmauktikatrajā
jagallāvaṇyapuṭake sphicau devasya śobhataḥ

10.29

jaghanālambimuktāsrakpītacailopaśobhitata:
jaṃghāstambhayugaṃ mokṣamāṃgalyatoraṇāśrayam

10.30

vṛttānupūrvajānubhyāṃ mālayā prapadīnayā
ratnāḍhyavalayābhyāṃ ca śobhete caraṇau vibhoḥ

10.31

hārakaṅkaṇakeyūramukuṭādyairalaṃkṛtam
jñānāhaṃkārakaiśvaryaśabdabrahmaṇi keśavaḥ

10.32

cakrapadmagadāśaṃkhapariṇāmāni dhārayan
sarvāśādyotako devo nīlādrerupari sthitaḥ

10.33

bhaktyā praṇamya dṛṣṭvā yaṃ dehabandhātpramucyate
vāmapārśvagatā lakṣmīrāśliṣṭā padmapāṇinā

10.34

vallakīvādanaparā bhagavanmukhalocanā
sarvalāvaṇyavasatiḥ sarvālaṃkārabhūṣitā

10.35

tāvapaśyaṃ hi jagataḥ pitarāvacalasthitau
tūṣṇīmbhūtau smeradṛśā'nugṛhṇantau ca paśyataḥ

10.36

sajīvau tāvabudhaṃ bho dīnānugrahakāraṇāt
chatrībhūtaphaṇāvṛndaḥ śeṣaḥ paścādavasthitaḥ

10.37

agre vyavasthitaṃ dṛṣṭaṃ vapurbibhratsudarśanam
kṛtāñjalipuṭaṃ tasya paścādgaruḍamāsthitam

10.38

evamadbhutarūpaṃ taṃ dṛṣṭvā sākṣācchriyaḥ patim
cetorajjubhirākṛṣṭamiva tatraiva dhāvati

10.39

anekajanmasāhasraiḥ sukarmāṇyarjitāni cet
yugapatparipakvāni yasyāsau taṃ hi paśyati

10.40

tīrthasnānatapodānadevayajñavratairapi⁵
nālamālokituṃ martyāstādṛśaṃ⁶ puruṣottamam

10.41

ye nīlamūrtiṃ vimalāmbarābhaṃ
dhyāyanti viṣṇuṃ puruṣottamastham
te kṣīṇabandhāḥ praviśanti viṣṇoḥ
puraṃ hi yatprāpya na śocatīha

10.42

vidyābhiraṣṭādaśabhiḥ praṇītaṃ
nānāvidhaṃ karmaphalaṃ nṛṇāṃ yat
ekatra tatsarvamamuṣya viṣṇoḥ
saṃdarśanasyaiti śatāṃśamānam

10.43

kimatra vācyaṃ tvadhikaṃ kṣitīndra
puṃso matiryāvadupaiti kāmān
labheta nīlādripatiṃ praṇamya
tato'dhikaṃ kṣetrabhuvo mahimnā

10.44

sa eva dātā kratubhiḥ sa yaṣṭā
satyapravaktā sa tu dharmaśīlaḥ
sarvairguṇaiḥ sarvabhavairvariṣṭho
nīlādrināthaḥ khalu yena dṛṣṭaḥ

10.45

tatra ye sevakāḥ santi mādhavasya jagatpateḥ
tebhyaḥ sakāśānmāhātmyamidaṃ jñātaṃ mayā nṛpa

10.46

tasminparaṃparāyātamādisṛṣṭeḥ purātanam
prasiddhamidamākhyānaṃ śrutvā tatrāgato hyaham

10.47

tvadājñayā tatra gatvā dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam
niveditaṃ te rājendra yathecchasi tathā kuru

10.48

āptavākyādbhagavataḥ śrutvā rūpamaghāpaham
kṛtakṛtyo'smi bhagavandivyanirmalyasaṃgamāt

10.49

bahujanmasvarjitāni kṣīṇāni duritāni me
adhikārī tvahaṃ jāto darśane śrīpateriha

10.50

sarvātmanā'haṃ yāsyāmi rājyena susamṛddhinā
tatrāvāsaṃ kariṣyāmi puradurgāṇi caiva hi

10.51

kratunā hayamedhena yakṣye prītyai muradviṣaḥ
śatopacāraiḥ śrīnāthaṃ pūjayiṣye dine dine

10.52

vratopavāsaniyamaiḥ prīṇayiṣye jagadgurum
vākyāmṛtena saṃtaptaṃ yathā māmabhiṣekṣyati
dīnānukampī bhagavānsākṣānnārāyaṇo vibhuḥ

10.53

jaiminiruvāca
evaṃ sa śraddhayā bhaktyā saṃstute yāvadīśvaram
nāradastatra saṃprāpto bhuvanālokakautukī

10.54

tamāyāntamṛṣiṃ dṛṣṭvā vaiṣṇavāgryaṃ vidheḥ sutam
āśaśaṃsa svakāryasya siddhiṃ narapatistadā

10.55

utthāya sahasā viprāḥ pādyārghyācamanīyakaiḥ
varāsanasthaṃ praṇataḥ provācedaṃ kṛtāñjaliḥ

10.56

indradyumna uvāca
adya me saphalā yajñā dānamadhyayanaṃ tapaḥ

10.57

yanme gṛhaṃ samāgacchiddvitīyā brahmaṇastanuḥ
kṛtārtho yadyapi mune āgamānugrahāttava

10.58

tathāpi tvatprasādāya kimājñāṃ karavāṇi te
kiṃ prayojanamuddiśya bhavanaṃ me pavitritam

10.59

jaiminiruvāca
tacchrutvā nṛpatervākyaṃ bhaktipraśrayakomalam
uvāca brahmaṇaḥ putraḥ smitapūrvaṃ mahīpatim

10.60

nārada uvāca
indradyumna nṛpaśreṣṭha vimalaistvadguṇotkaraiḥ
prīṇitā devatāḥ siddhā munayo brahmaṇā saha

10.61

svapratiṣṭhā pṛthagyogyā guṇā ekaikaśastava
brahmaṇaḥ sadane sthityai paryāptāstu samīhitāḥ

10.62

avatīrṇo naraṃ draṣṭuṃ tiṣṭhantaṃ badarāśrame
taddhyānāvasare jñāto vyavasāyastavedṛśaḥ

10.63

sādhu vyavasitaṃ rājan yatte'bhūd buddhirīdṛśī
sahasrajanmasvabhyāsādbhaktirbhavati bhūpate

10.64

nīlācalaguhāvāse mādhave jagatāṃ dhave
pitāmaho mahābhāgo'yamārādhya jagatpatim

10.65

vinirmame sṛṣṭimimāṃ lebhe paitāmahaṃ padam
tadanvaya'sūto'si yuktā te matirīdṛśī॰

10.66

caturvargaphalā bhaktirviṣṇau nālpatapaḥphalam
anādyavidyā sudṛḍhaṃ pañcakleśavivarddhinī

10.67

ekaiveyaṃ viṣṇubhaktistaducchedāya jāyate
bhavāraṇye pratipadaṃ duḥkhasaṃkaṭasaṃkule

10.68

narāṇāṃ bhramatāṃ viṣṇubhaktirekā sukhapradā
nirālambe dvandvavātaprodyatormisudustare

10.69

nimagnānāṃ bhavāmbhodhau viṣṇubhaktistariḥ smṛtā
āśrityaikāṃ bhagavatīṃ viṣṇubhaktiṃ tu mātaram

10.70

sadyaḥ|| santuṣṭamanaso na tu śocanti jātucit
viṣṇubhaktisudhāpānasaṃhṛṣṭānāṃ mahātmanām

10.71

brāhmayaṃ padaṃsvalpalābho bhājanānāṃ vimuktaye
trividho'pyaṃhasāṃ¹² rāśiḥ sumahāñjanmināṃ nṛpa

10.72

viṣṇubhaktimahādāvavihnau sa śalabhāyate
prayāgagaṅgāpramukhatīrthāni ca tapāṃsi ca

10.73

aśvamedhaḥ kratuvaro dānāni sumahānti ca
vratopavāsaniyamāḥ sahasrāṇyarjitā api

10.74

samūha eṣāmekatra guṇitaḥ koṭikoṭibhiḥ
viṣṇubhakteḥ sahasrāṃśasamo'sau na hi kīrtitaḥ

10.75

viṣṇubhaktestu māhātmyaṃ śrutvā brahmarṣiṇoditam
viṣṇubhakteḥ svarūpaṃ hi jñātukāmaḥ kṣitīśvaraḥ
nāradaṃ punarāhedaṃ vākyaṃ satkārayuktimān

10.76

mahimā viṣṇubhaktestu sādhu prokto mahāmune
tasyāḥ svarūpajijñāsā cirānme hṛdi varttate

10.77

lakṣaṇaṃ varṇayedānīṃ bhaktervaiṣṇavapuṃgavaḥ
tvadanyo na hi vaktā syādvijñāto me mahītale

10.78

sādhu rājaṃstvayā pṛṣṭaṃ bhaktilakṣaṇamuttamam
kathayiṣye yathārthaṃ tvāṃ bhaktibhājanamuttamam

10.79

apātre na hi vācyeyaṃ nare'ndhe malināntare
śṛṇuṣvāvahito rājanprocyamānāṃ mayā'nagha

10.80

sāmānyato viśeṣācca viṣṇorbhaktiṃ sanātanīm
atyantasukhasaṃprāptau vicchede duḥkhasaṃtateḥ

10.81

hetureko'yameveti saṃśrayo¹³ bhaktirucyate
tridhā sā guṇabhedena turīyā nirguṇā matā

10.82

kāmakrodhābhibhūtānāṃ dṛṣṭādanyatra¹⁴ na paśyatām
labdhye cābhicārāya bhaktiḥ syānnṛpa tāmasī

10.83

yaśase cātiriktāya parasya śraddhayā'pi vā
prasaṃgātparalokāya bhaktiḥ sā rājasī smṛtā

10.84

āmuṣmikaṃ sthirataraṃ dṛṣṭabhāvān¹⁵ vinaśvarān
paśyatāśramavarṇoktāndharmāntraiva jihāsatā

10.85

ātmajñānāya yā bhaktiḥ kriyate sā tu sāttvikī
jagaccedaṃ jagannātho nānyaṃ cāpi ca kāraṇam

10.86

ahaṃ ca na tato bhinno matto'sau na pṛthaksthitaḥ
hīnaṃ¹⁶ bahirupādhīnāṃ premotkarṣāya¹⁷ bhājanam

10.87

durlabhā bhaktireṣā hi muktaye'dvaitasaṃjñitā
sāttvikyā brahmaṇaḥ sthānaṃ rājasyā śakralokatām

10.88

prayānti bhuktvā bhogānhi tāmasyā pitṛlokatām
punarāgatya bhūrlokaṃ bhaktiṃ tāṃ vaiparītyataḥ

10.89

tāmaso rājasī kuryādrājasaḥ sāttvikīṃ tathā
sāttviko muktimāpnoti kṛtvā cādvaitabhāvanām

10.90

ekāmapi samāśritya kramānmuktipathaṃ vrajet
viṣṇubhaktivihīnasya śrautasmārtāśca yāḥ kriyāḥ

10.91

prāyaścittādikaṃ tīrthayātrā kṛcchrādikaṃ tapaḥ
kule prasūtiḥ śilpāni sarvaṃ laukikabhūṣaṇam

10.92

kāyakleśaphalaṃ teṣāṃ svairiṇīvyabhicāravat
kulācāravihīno'pi dṛr̤habhaktirjitendriyaḥ

10.93

praśastaḥ¹⁸ sarvalokānāṃ na tvaṣṭādaśavidyakaḥ
bhaktihīno nṛpaśreṣṭha sajjātirddhārmikastathā

10.94

nālpabhāgyasya puṃso hi viṣṇau bhaktiḥ prajāyate
yāṃ tu saṃpādya yatnena kṛtakṛtyo na sīdati

10.95

yayā vetti jagannāthaṃ sā vidyā parikīrtitā
yena prīṇāti bhagavāṃstatkarmā'śubhanāśanam

10.96

viṣṇubhaktaśca saṃproktastābhyāṃ yukto dṛr̤havrataḥ
yatpādapāṃśunā viśvaṃ pūyate19 sacarācaram

10.97

sṛṣṭisthitivināśānāṃ svecchayā prabhavatyasau
kiṃ punaḥ kṣudrakāmānāṃ bhūmisvargādisaṃpadam

10.98

vāsudevasya bhaktasya na bhedo vidyate'nayoḥ
vāsudevasya ye bhaktāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

10.99

praśāṃtacittāḥ sarveṣāṃsaumyāḥ kāmajitendriyāḥ
karmaṇā manasā vācā paradrohamanicchavaḥ

10.100

dayārdramanaso nityaṃ steyahiṃsāparāṅmukhāḥ
guṇeṣu parakīyeṣu20 pakṣapātasamanvitāḥ21

10.101

sadācārāvadātāśca parotsavanijotsavāḥ
paśyantaḥ sarvabhūtasthaṃ vāsudevamamatsarāḥ

10.102

dīnānukampino nityaṃ bhṛśaṃ parahitaiṣiṇaḥ
rājopacārapūjāyāṃ lālanā22 svakumāravat

10.103

kṛṣṇasarpādiva bhayaṃ bāho paricaranti te23
viṣayeṣvavivekānāṃ yā prītirupajāyate

10.104

vitanvate tu tāṃ prītiṃ śatakoṭiguṇāṃ harau
nityakartavyatābuddhyā yajantaḥ śaṃkarādikān

10.105

viṣṇusvarūpāndhyāyanti bhaktāḥ24 pitṛgaṇeṣvapi
viṣṇoranyatra paśyanti viṣṇuṃ nānyatpṛthaggatam25

10.106

pārthakyaṃ na ca pārthakyaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpiṇaḥ
jagannātha tavāsmīti dāsastvaṃ cāsmi no pṛthak

10.107

sevyasevakabhāvo hi bhedo nātha pravarttate
26antaryāmī yadā deva sarveṣāṃ hṛdi saṃsthitaḥ
sevyo vā sevako vā'pi tvattonānyo'sti kaścana

10.108

iti bhāvanayā kṛtāvadhānāḥ
praṇamantaḥ satataṃ ca kīrttayantaḥ
harimabjajavandyapādapadmaṃ
prabhajantastṛṇavajjagajjaneṣu

10.109

upakṛtikuśalā jagatsvajasaṃ
parakuśalāni nijāni manyamānāḥ
api paraparibhāvane dayārdrāḥ
śivamanasaḥ 27 khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

10.110

dṛṣadi paradhane ca loṣṭrakhaṇḍe
paravanitāsu ca kūṭaśālmalīṣu
sakhiripusahajeṣu bandhuvarge
samamatayaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

10.111

guṇagaṇasumukhāḥ parasya marmācchādanaparāḥ2⁸ pariṇāmasaukhyadā hi
bhagavati satataṃ pradattacittāḥ
priyavacasaḥ2⁹ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

10.112

sphuṭamadhurapadaṃ hi kaṃsahantuḥ
kaluṣamuṣaṃ śubhanāma cāmanantaḥ
jayajayaparighoṣaṇāṃ raṭantaḥ
kimu vibhavāḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

10.113

haricaraṇasarojayugmacittā
jaḍimadhiyaḥ sukhaduḥkhasāmyarūpāḥ
apaciticaturā harau nijātmanatavacasaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

10.114

rathacaraṇagadābjaśaṃkhamudrākṛtitilakāṅkita³⁰bāhumūlamadhyāḥ
muraripucaraṇapraṇāmadhūlidhūtakavacāḥ³¹ khalu vaiṣṇavā jayanti

10.115

murajidapaghanāpakṛṣṭagandhottamatulasīdalamālyacandanairye
varayitumiva muktimāptabhūṣākṛtirucirāḥ khalu vaiṣṇavā jayanti

10.116

vigalitamadamānaśuddhacittāḥ
prasabhavinaśyadahaṃkṛtipraśāntāḥ
naraharimamarāptabandhumiṣṭvā
kṣayitaśucaḥ khalu vaiṣṇavā jayanti

10.117

bhagavati satataṃ prabhaktibhājāṃ
śubhacaritaṃ tava lakṣaṇo'bhyadhāyi³²
śrutipathamavatīrṇamāśu puṃsāṃ
harati malaṃ cirasaṃcitaṃ yadetat

10.118

na hi dhanamapi mṛgyate kadācin
na khalu śarīrajakhedasaṃprayogaḥ
mṛdulaghuvacasābhidhānakīrttiṃ
bhajanamahaṃ tava dāsya eva cintā

10.119

śubhacaritamapi dviṣanti puṃsāṃ
svayamiha duścaritānubaṃdhacittāḥ
mahadakuśalamapyavāpya susthā
bhagavadanyarasikā³³ avaiṣṇavāste

10.120

paramasukhapadaṃ ³⁴hṛdambujasthaṃ
kṣaṇamapi nānusajjanti mattacittāḥ³⁵
vitathavacanajālakairajasraṃ
vidadhāti³⁶ nāma hareravaiṣṇavāste

10.121

parayuvatidhaneṣu nityalubdhāḥ
kṛpaṇadhiyo nijakukṣipūraṇotsukāḥ³⁷
nirataparabhayādimanyamānā³⁸
narapaśavaḥ khalu viṣṇubhaktihīnāḥ

10.122

anavaratamanāryasaṃgasaktāḥ
paraparibhāvakahiṃsakā'tiraudrāḥ
naraharicaraṇasmṛtau viraktā
naramalināḥ khalu dūrato hi varjyāḥ

10.122.p1

iti śrīskānde indradyumnasamīpe vidyāpativiprasya puruṣottamakṣetravivaraṇavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10

Linked texts (7)