Purushottamakhanda 10
Puruṣottamakhaṇḍa 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.122 — 1 part
10.1
indradyumna uvāca
janmaprabhṛti tatra tvaṃ na prayāto dvijottama
kathaṃ vidyāddvāndivyavṛttāntaṃ puruṣottame
10.2
vidyāpatiruvāca
tatra sthito'haṃ sāyāhne bhagavantamupāgamam
tasminkāle divyagandho vavau ca śiśiro marut
10.3
udyataḥ saṃkulaḥ śabdaḥ śrūyate sma viyatpathe
kramādyāhi prayāhīti sa tu varṇamayaḥ svanaḥ
10.4
diviṣṭhānāṃ patatpuṣpavṛṣṭyācchāditaparvataḥ
samāgamo'bhūtsānnidhye vaikuṇṭhasya mahīpate
10.5
vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ carcarīṇāṃ ca niḥsvanaḥ
abhūtapūrvastatrāsīddivyagānavimiśritaḥ
10.6
sahasramupacārāṇāṃ prītaye parameśituḥ
devaiḥ samarpitaṃ tatra manuṣyādṛṣṭapūrvakam
10.7
saṃpūjya vidhivaddevāḥ¹ karamātropalakṣitāḥ
jayapūrvaiśca taṃ stotraiḥ saṃtoṣya madhusūdanam
10.8
yathāgataṃ te tridaśāḥ prayayustridaśālayam
teṣu yāteṣu śavaraḥ sakhā viśvāvasurmama
10.9
divyopahārabhojyāni mālyaṃ cedaṃ dadau mama
anarghyametadamlānaṃ śrīrājyasukhadāyakam
10.10
alakṣmīpāparakṣoghnaṃ yogyaṃ tenāhṛtaṃ mayā
śṛṇuṣva tasya saṃsthānaṃ viṣṇoryatkṣetramuttamam
10.11
apūrvaśilpanaipuṇyaṃ rūpaṃ cāsya manoharam
na bhūmijanmanā puṃsā śakyate gadituṃ hi tat
10.12
tvadbhāgyapauruṣābhyāṃ tallakṣitaṃ kathayāmi te
samantāddahanākīrṇaṃ kṣetraṃ nīlādrinābhikam
10.13
āyāmavistṛtibhyāṃ ca vikhyātaṃ krośapañcakam
tīrtharājasya velāyāṃ svarṇavālukayā''vṛtam
10.14
adreḥ śṛṅge mahānuccaiḥ kalpasthāyī vaṭo mahān
krośāyataḥ puṣpaphalavarjitaḥ pallavojjvalaḥ
10.15
sūryāpakramaṇe tasya chāyā nāpakrameta vai
tasya paścātpradeśe hi kuṇḍaṃ rauhiṇasaṃjñakam
10.16
jalodgamānnīladṛṣadārohaṇavibhūṣitam
bahiḥ sphaṭikavedībhiścaturdikṣu parīvṛtam
10.17
aghasaṃghātahārībhiradbhiḥ² pūrṇaṃ manoharam³
tatpūrvavedikāmadhye nyagrodhacchāyaśītale
10.18
indranīlamayo deva āste cakragadādharaḥ
ekāśītyaṃgulamitaḥ svarṇapadmopari sthitaḥ
10.19
aṣṭamīcandraśakalaśobhāvijayibhālabhūḥ
smerendīvarayugmaśrīdhikkārodyatalocanaḥ
10.20
ānanāmṛtabhānūdyatsaṃtāpatrayamocanaḥ
nāsāpuṭadvayodbhāsi tilapuṣpapraśobhanaḥ
10.21
vapuṣo'śmamayatve'pi susmitasnigdhapitādharaḥ
hāsasaṃphullagaṇḍābhyāṃ ruciraṃ cibukaṃ hanuḥ
10.22
ananyapūrvaghaṭitaṃ sṛkkiṇīyugamañjasā
hāsanimnādharau gaṇḍau cibukaṃ sṛkkiṇī śubhe
10.23
vahannidarśanaṃ devo viśvakarmādiśilpinām
makarāsyakarṇabhūṣāśobhiśrutiyugena saḥ
10.24
gurubhārgavayormadhye pūrṇacandropahāsakaḥ
graiveyaśobhājanakaṃ kaṇṭhadeśena paśyatām
10.25
dakṣiṇāvarttaśaṃkhasya muktājanmābhiśaṃkakṛt
pīnāyataskandhayugajānudīrghacaturbhujaḥ
10.26
svacchanirmalahāropaśobhakoraḥ sthalo vibhuḥ
dhatte caturdaśajagaddivyakaustubhabimbitam
10.27
nimnanābhihradāviṣṭatanuromālimañjulaḥ
hāraḥ 4 trivalimadhyena sthāṇutvapariṇāmakaḥ
10.28
suratnamekhalādāmnā kiṃkiṇīmauktikatrajā
jagallāvaṇyapuṭake sphicau devasya śobhataḥ
10.29
jaghanālambimuktāsrakpītacailopaśobhitata:
jaṃghāstambhayugaṃ mokṣamāṃgalyatoraṇāśrayam
10.30
vṛttānupūrvajānubhyāṃ mālayā prapadīnayā
ratnāḍhyavalayābhyāṃ ca śobhete caraṇau vibhoḥ
10.31
hārakaṅkaṇakeyūramukuṭādyairalaṃkṛtam
jñānāhaṃkārakaiśvaryaśabdabrahmaṇi keśavaḥ
10.32
cakrapadmagadāśaṃkhapariṇāmāni dhārayan
sarvāśādyotako devo nīlādrerupari sthitaḥ
10.33
bhaktyā praṇamya dṛṣṭvā yaṃ dehabandhātpramucyate
vāmapārśvagatā lakṣmīrāśliṣṭā padmapāṇinā
10.34
vallakīvādanaparā bhagavanmukhalocanā
sarvalāvaṇyavasatiḥ sarvālaṃkārabhūṣitā
10.35
tāvapaśyaṃ hi jagataḥ pitarāvacalasthitau
tūṣṇīmbhūtau smeradṛśā'nugṛhṇantau ca paśyataḥ
10.36
sajīvau tāvabudhaṃ bho dīnānugrahakāraṇāt
chatrībhūtaphaṇāvṛndaḥ śeṣaḥ paścādavasthitaḥ
10.37
agre vyavasthitaṃ dṛṣṭaṃ vapurbibhratsudarśanam
kṛtāñjalipuṭaṃ tasya paścādgaruḍamāsthitam
10.38
evamadbhutarūpaṃ taṃ dṛṣṭvā sākṣācchriyaḥ patim
cetorajjubhirākṛṣṭamiva tatraiva dhāvati
10.39
anekajanmasāhasraiḥ sukarmāṇyarjitāni cet
yugapatparipakvāni yasyāsau taṃ hi paśyati
10.40
tīrthasnānatapodānadevayajñavratairapi⁵
nālamālokituṃ martyāstādṛśaṃ⁶ puruṣottamam
10.41
ye nīlamūrtiṃ vimalāmbarābhaṃ
dhyāyanti viṣṇuṃ puruṣottamastham
te kṣīṇabandhāḥ praviśanti viṣṇoḥ
puraṃ hi yatprāpya na śocatīha
10.42
vidyābhiraṣṭādaśabhiḥ praṇītaṃ
nānāvidhaṃ karmaphalaṃ nṛṇāṃ yat
ekatra tatsarvamamuṣya viṣṇoḥ
saṃdarśanasyaiti śatāṃśamānam
10.43
kimatra vācyaṃ tvadhikaṃ kṣitīndra
puṃso matiryāvadupaiti kāmān
labheta nīlādripatiṃ praṇamya
tato'dhikaṃ kṣetrabhuvo mahimnā
10.44
sa eva dātā kratubhiḥ sa yaṣṭā
satyapravaktā sa tu dharmaśīlaḥ
sarvairguṇaiḥ sarvabhavairvariṣṭho
nīlādrināthaḥ khalu yena dṛṣṭaḥ
10.45
tatra ye sevakāḥ santi mādhavasya jagatpateḥ
tebhyaḥ sakāśānmāhātmyamidaṃ jñātaṃ mayā nṛpa
10.46
tasminparaṃparāyātamādisṛṣṭeḥ purātanam
prasiddhamidamākhyānaṃ śrutvā tatrāgato hyaham
10.47
tvadājñayā tatra gatvā dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam
niveditaṃ te rājendra yathecchasi tathā kuru
10.48
āptavākyādbhagavataḥ śrutvā rūpamaghāpaham
kṛtakṛtyo'smi bhagavandivyanirmalyasaṃgamāt
10.49
bahujanmasvarjitāni kṣīṇāni duritāni me
adhikārī tvahaṃ jāto darśane śrīpateriha
10.50
sarvātmanā'haṃ yāsyāmi rājyena susamṛddhinā
tatrāvāsaṃ kariṣyāmi puradurgāṇi caiva hi
10.51
kratunā hayamedhena yakṣye prītyai muradviṣaḥ
śatopacāraiḥ śrīnāthaṃ pūjayiṣye dine dine
10.52
vratopavāsaniyamaiḥ prīṇayiṣye jagadgurum
vākyāmṛtena saṃtaptaṃ yathā māmabhiṣekṣyati
dīnānukampī bhagavānsākṣānnārāyaṇo vibhuḥ
10.53
jaiminiruvāca
evaṃ sa śraddhayā bhaktyā saṃstute yāvadīśvaram
nāradastatra saṃprāpto bhuvanālokakautukī
10.54
tamāyāntamṛṣiṃ dṛṣṭvā vaiṣṇavāgryaṃ vidheḥ sutam
āśaśaṃsa svakāryasya siddhiṃ narapatistadā
10.55
utthāya sahasā viprāḥ pādyārghyācamanīyakaiḥ
varāsanasthaṃ praṇataḥ provācedaṃ kṛtāñjaliḥ
10.56
indradyumna uvāca
adya me saphalā yajñā dānamadhyayanaṃ tapaḥ
10.57
yanme gṛhaṃ samāgacchiddvitīyā brahmaṇastanuḥ
kṛtārtho yadyapi mune āgamānugrahāttava
10.58
tathāpi tvatprasādāya kimājñāṃ karavāṇi te
kiṃ prayojanamuddiśya bhavanaṃ me pavitritam
10.59
jaiminiruvāca
tacchrutvā nṛpatervākyaṃ bhaktipraśrayakomalam
uvāca brahmaṇaḥ putraḥ smitapūrvaṃ mahīpatim
10.60
nārada uvāca
indradyumna nṛpaśreṣṭha vimalaistvadguṇotkaraiḥ
prīṇitā devatāḥ siddhā munayo brahmaṇā saha
10.61
svapratiṣṭhā pṛthagyogyā guṇā ekaikaśastava
brahmaṇaḥ sadane sthityai paryāptāstu samīhitāḥ
10.62
avatīrṇo naraṃ draṣṭuṃ tiṣṭhantaṃ badarāśrame
taddhyānāvasare jñāto vyavasāyastavedṛśaḥ
10.63
sādhu vyavasitaṃ rājan yatte'bhūd buddhirīdṛśī
sahasrajanmasvabhyāsādbhaktirbhavati bhūpate
10.64
nīlācalaguhāvāse mādhave jagatāṃ dhave
pitāmaho mahābhāgo'yamārādhya jagatpatim
10.65
vinirmame sṛṣṭimimāṃ lebhe paitāmahaṃ padam
tadanvaya'sūto'si yuktā te matirīdṛśī॰
10.66
caturvargaphalā bhaktirviṣṇau nālpatapaḥphalam
anādyavidyā sudṛḍhaṃ pañcakleśavivarddhinī
10.67
ekaiveyaṃ viṣṇubhaktistaducchedāya jāyate
bhavāraṇye pratipadaṃ duḥkhasaṃkaṭasaṃkule
10.68
narāṇāṃ bhramatāṃ viṣṇubhaktirekā sukhapradā
nirālambe dvandvavātaprodyatormisudustare
10.69
nimagnānāṃ bhavāmbhodhau viṣṇubhaktistariḥ smṛtā
āśrityaikāṃ bhagavatīṃ viṣṇubhaktiṃ tu mātaram
10.70
sadyaḥ|| santuṣṭamanaso na tu śocanti jātucit
viṣṇubhaktisudhāpānasaṃhṛṣṭānāṃ mahātmanām
10.71
brāhmayaṃ padaṃsvalpalābho bhājanānāṃ vimuktaye
trividho'pyaṃhasāṃ¹² rāśiḥ sumahāñjanmināṃ nṛpa
10.72
viṣṇubhaktimahādāvavihnau sa śalabhāyate
prayāgagaṅgāpramukhatīrthāni ca tapāṃsi ca
10.73
aśvamedhaḥ kratuvaro dānāni sumahānti ca
vratopavāsaniyamāḥ sahasrāṇyarjitā api
10.74
samūha eṣāmekatra guṇitaḥ koṭikoṭibhiḥ
viṣṇubhakteḥ sahasrāṃśasamo'sau na hi kīrtitaḥ
10.75
viṣṇubhaktestu māhātmyaṃ śrutvā brahmarṣiṇoditam
viṣṇubhakteḥ svarūpaṃ hi jñātukāmaḥ kṣitīśvaraḥ
nāradaṃ punarāhedaṃ vākyaṃ satkārayuktimān
10.76
mahimā viṣṇubhaktestu sādhu prokto mahāmune
tasyāḥ svarūpajijñāsā cirānme hṛdi varttate
10.77
lakṣaṇaṃ varṇayedānīṃ bhaktervaiṣṇavapuṃgavaḥ
tvadanyo na hi vaktā syādvijñāto me mahītale
10.78
sādhu rājaṃstvayā pṛṣṭaṃ bhaktilakṣaṇamuttamam
kathayiṣye yathārthaṃ tvāṃ bhaktibhājanamuttamam
10.79
apātre na hi vācyeyaṃ nare'ndhe malināntare
śṛṇuṣvāvahito rājanprocyamānāṃ mayā'nagha
10.80
sāmānyato viśeṣācca viṣṇorbhaktiṃ sanātanīm
atyantasukhasaṃprāptau vicchede duḥkhasaṃtateḥ
10.81
hetureko'yameveti saṃśrayo¹³ bhaktirucyate
tridhā sā guṇabhedena turīyā nirguṇā matā
10.82
kāmakrodhābhibhūtānāṃ dṛṣṭādanyatra¹⁴ na paśyatām
labdhye cābhicārāya bhaktiḥ syānnṛpa tāmasī
10.83
yaśase cātiriktāya parasya śraddhayā'pi vā
prasaṃgātparalokāya bhaktiḥ sā rājasī smṛtā
10.84
āmuṣmikaṃ sthirataraṃ dṛṣṭabhāvān¹⁵ vinaśvarān
paśyatāśramavarṇoktāndharmāntraiva jihāsatā
10.85
ātmajñānāya yā bhaktiḥ kriyate sā tu sāttvikī
jagaccedaṃ jagannātho nānyaṃ cāpi ca kāraṇam
10.86
ahaṃ ca na tato bhinno matto'sau na pṛthaksthitaḥ
hīnaṃ¹⁶ bahirupādhīnāṃ premotkarṣāya¹⁷ bhājanam
10.87
durlabhā bhaktireṣā hi muktaye'dvaitasaṃjñitā
sāttvikyā brahmaṇaḥ sthānaṃ rājasyā śakralokatām
10.88
prayānti bhuktvā bhogānhi tāmasyā pitṛlokatām
punarāgatya bhūrlokaṃ bhaktiṃ tāṃ vaiparītyataḥ
10.89
tāmaso rājasī kuryādrājasaḥ sāttvikīṃ tathā
sāttviko muktimāpnoti kṛtvā cādvaitabhāvanām
10.90
ekāmapi samāśritya kramānmuktipathaṃ vrajet
viṣṇubhaktivihīnasya śrautasmārtāśca yāḥ kriyāḥ
10.91
prāyaścittādikaṃ tīrthayātrā kṛcchrādikaṃ tapaḥ
kule prasūtiḥ śilpāni sarvaṃ laukikabhūṣaṇam
10.92
kāyakleśaphalaṃ teṣāṃ svairiṇīvyabhicāravat
kulācāravihīno'pi dṛr̤habhaktirjitendriyaḥ
10.93
praśastaḥ¹⁸ sarvalokānāṃ na tvaṣṭādaśavidyakaḥ
bhaktihīno nṛpaśreṣṭha sajjātirddhārmikastathā
10.94
nālpabhāgyasya puṃso hi viṣṇau bhaktiḥ prajāyate
yāṃ tu saṃpādya yatnena kṛtakṛtyo na sīdati
10.95
yayā vetti jagannāthaṃ sā vidyā parikīrtitā
yena prīṇāti bhagavāṃstatkarmā'śubhanāśanam
10.96
viṣṇubhaktaśca saṃproktastābhyāṃ yukto dṛr̤havrataḥ
yatpādapāṃśunā viśvaṃ pūyate19 sacarācaram
10.97
sṛṣṭisthitivināśānāṃ svecchayā prabhavatyasau
kiṃ punaḥ kṣudrakāmānāṃ bhūmisvargādisaṃpadam
10.98
vāsudevasya bhaktasya na bhedo vidyate'nayoḥ
vāsudevasya ye bhaktāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
10.99
praśāṃtacittāḥ sarveṣāṃsaumyāḥ kāmajitendriyāḥ
karmaṇā manasā vācā paradrohamanicchavaḥ
10.100
dayārdramanaso nityaṃ steyahiṃsāparāṅmukhāḥ
guṇeṣu parakīyeṣu20 pakṣapātasamanvitāḥ21
10.101
sadācārāvadātāśca parotsavanijotsavāḥ
paśyantaḥ sarvabhūtasthaṃ vāsudevamamatsarāḥ
10.102
dīnānukampino nityaṃ bhṛśaṃ parahitaiṣiṇaḥ
rājopacārapūjāyāṃ lālanā22 svakumāravat
10.103
kṛṣṇasarpādiva bhayaṃ bāho paricaranti te23
viṣayeṣvavivekānāṃ yā prītirupajāyate
10.104
vitanvate tu tāṃ prītiṃ śatakoṭiguṇāṃ harau
nityakartavyatābuddhyā yajantaḥ śaṃkarādikān
10.105
viṣṇusvarūpāndhyāyanti bhaktāḥ24 pitṛgaṇeṣvapi
viṣṇoranyatra paśyanti viṣṇuṃ nānyatpṛthaggatam25
10.106
pārthakyaṃ na ca pārthakyaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpiṇaḥ
jagannātha tavāsmīti dāsastvaṃ cāsmi no pṛthak
10.107
sevyasevakabhāvo hi bhedo nātha pravarttate
26antaryāmī yadā deva sarveṣāṃ hṛdi saṃsthitaḥ
sevyo vā sevako vā'pi tvattonānyo'sti kaścana
10.108
iti bhāvanayā kṛtāvadhānāḥ
praṇamantaḥ satataṃ ca kīrttayantaḥ
harimabjajavandyapādapadmaṃ
prabhajantastṛṇavajjagajjaneṣu
10.109
upakṛtikuśalā jagatsvajasaṃ
parakuśalāni nijāni manyamānāḥ
api paraparibhāvane dayārdrāḥ
śivamanasaḥ 27 khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
10.110
dṛṣadi paradhane ca loṣṭrakhaṇḍe
paravanitāsu ca kūṭaśālmalīṣu
sakhiripusahajeṣu bandhuvarge
samamatayaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
10.111
guṇagaṇasumukhāḥ parasya marmācchādanaparāḥ2⁸ pariṇāmasaukhyadā hi
bhagavati satataṃ pradattacittāḥ
priyavacasaḥ2⁹ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
10.112
sphuṭamadhurapadaṃ hi kaṃsahantuḥ
kaluṣamuṣaṃ śubhanāma cāmanantaḥ
jayajayaparighoṣaṇāṃ raṭantaḥ
kimu vibhavāḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
10.113
haricaraṇasarojayugmacittā
jaḍimadhiyaḥ sukhaduḥkhasāmyarūpāḥ
apaciticaturā harau nijātmanatavacasaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
10.114
rathacaraṇagadābjaśaṃkhamudrākṛtitilakāṅkita³⁰bāhumūlamadhyāḥ
muraripucaraṇapraṇāmadhūlidhūtakavacāḥ³¹ khalu vaiṣṇavā jayanti
10.115
murajidapaghanāpakṛṣṭagandhottamatulasīdalamālyacandanairye
varayitumiva muktimāptabhūṣākṛtirucirāḥ khalu vaiṣṇavā jayanti
10.116
vigalitamadamānaśuddhacittāḥ
prasabhavinaśyadahaṃkṛtipraśāntāḥ
naraharimamarāptabandhumiṣṭvā
kṣayitaśucaḥ khalu vaiṣṇavā jayanti
10.117
bhagavati satataṃ prabhaktibhājāṃ
śubhacaritaṃ tava lakṣaṇo'bhyadhāyi³²
śrutipathamavatīrṇamāśu puṃsāṃ
harati malaṃ cirasaṃcitaṃ yadetat
10.118
na hi dhanamapi mṛgyate kadācin
na khalu śarīrajakhedasaṃprayogaḥ
mṛdulaghuvacasābhidhānakīrttiṃ
bhajanamahaṃ tava dāsya eva cintā
10.119
śubhacaritamapi dviṣanti puṃsāṃ
svayamiha duścaritānubaṃdhacittāḥ
mahadakuśalamapyavāpya susthā
bhagavadanyarasikā³³ avaiṣṇavāste
10.120
paramasukhapadaṃ ³⁴hṛdambujasthaṃ
kṣaṇamapi nānusajjanti mattacittāḥ³⁵
vitathavacanajālakairajasraṃ
vidadhāti³⁶ nāma hareravaiṣṇavāste
10.121
parayuvatidhaneṣu nityalubdhāḥ
kṛpaṇadhiyo nijakukṣipūraṇotsukāḥ³⁷
nirataparabhayādimanyamānā³⁸
narapaśavaḥ khalu viṣṇubhaktihīnāḥ
10.122
anavaratamanāryasaṃgasaktāḥ
paraparibhāvakahiṃsakā'tiraudrāḥ
naraharicaraṇasmṛtau viraktā
naramalināḥ khalu dūrato hi varjyāḥ
10.122.p1
iti śrīskānde indradyumnasamīpe vidyāpativiprasya puruṣottamakṣetravivaraṇavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10
Linked texts (7)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Purushottamakṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamacetramāhātmya — Sanskrit
- Sriksetramahatmya (ed. Caitanyacaraṇa Dāsa Mahārāja) — Sanskrit
- Śrīkṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamattvamāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottakhaṇḍa — Sanskrit