Pramāṇa · Search · About · API

Purushottamakhanda 12

Puruṣottamakhaṇḍa 12

Language
Sanskrit

Contents

12.1

dvādaśo'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
ukto brahmasutenetthamindradyumno mahīpatiḥ
munestu vacanaṃ śrutvā prahṛṣṭenāntarātmanā
vicārya parayā buddhyā śramaṃ mene phalāvaham

12.2

aho me paramaṃ bhāgyaṃ bahujanmāntarārjitam
vyavasāye mamodyuktaḥ sarvalokapitāmahaḥ

12.3

jīvanmuktaṃ svaṃ tanujaṃ matsahāyamakārayat
sahāyo yādṛśaḥ puṃsāṃ bhavetkāryaṃ hi tādṛśam

12.4

śrutaṃ sabhāsu sarvāsu iti vṛddhānuśāsanam
sa itthaṃ cintayan rājā visṛjya ca sabhāsadaḥ

12.5

tato muniṃ kare dhṛtvā viveśāntaḥpure dvijāḥ
tamarcayitvā vidhivatparyaṅke¹ saha tena vai

12.6

niśāvaśeṣaṃ nṛpatirnināya saṃlapannithaḥ
tataḥ prabhāte vimale nityaṃ karma samāpya vai

12.7

pūjayitvā jagannāthaṃ saṃtatāra mahānadīm
udradeśādhipenāgre gacchatādiṣṭapaddhatiḥ

12.8

ekāmrakānanaṃ³ kṣetramabhiyāto balānvitaḥ
sa gatvā ⁴kaścidadhvānaṃ prāpya gandhavahābhidhām

12.9

nadīṃ vegavatīṃ śītatoyāmutkramya⁵ vegavān
pūrvāhnapūjāsamaye koṭiliṅgeśvarasya vai

12.10

carcarīśaṃkhakāhālamṛdaṅgamurajadhvanim
vyāpnuvānaṃ⁶ mahāraṇyaṃ dūrācchuśrāva bhūpatiḥ

12.11

manyamāno' bhagavato nīlācalanivāsinaḥ
uvāca nāradaṃ prīto dhvaniḥ kutra mahāmune

12.12

nīlādriśikharāvāsaḥ prāptaḥ kiṃ parameśvaraḥ
yadarcāsamaye hoṣa śrūyate saṃkuladhvaniḥ

12.13

utāho'pyanyadevo vā nikaṭe varttate mune
iti pṛṣṭastadā rājñā provāca munipuṅgavaḥ

12.14

nārada uvāca
rājansudurlabhaṃ kṣetraṃ gopitaṃ muravairiṇā
na tatrāstīti bhagavānkairapi jñāyate nṛbhiḥ

12.15

tvaṃ hi bhāgyavatāṃ śreṣṭhastvaddhāgyātte purodhasā
dṛṣṭaḥ kathañcidbhagavānsaṃyatendriyavartmanā

12.16

tvametāvadbalairyuktaḥ ṣaḍaṅgairnṛpasattama
sāhase'tipravṛtto'si saṃśayo me mahīpate

12.17

saṃvarttate' nīlagiriryojane tu tṛtīyake
idaṃ tvekāmrakavanaṃ kṣetraṃ gaurīpaterviduḥ

12.17-2

nātidūre mahīpāla bhītasya śaraṇārthinaḥ

12.18

indradyumna uvāca
kathaṃ sa bhīto gaurīśaḥ kaṃ vā śaraṇamāgataḥ
dadāha tripuraṃ ghoraṃ śareṇaikena yaḥ purā

12.19

atra me vismayo jātaḥ śrotumicchāmi tattvataḥ
rakṣitā bhavabhītānāṃ bhavaḥ paramapāvanaḥ
kimarthaṃ bhavabhīto'sau kaḥ samartho'sya vai jaye

12.20

atra te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahīpate
upayeme purā gaurīṃ tapasā vaśamāgataḥ

12.21

brahmacārī himagirau bhagavānnīlalohitaḥ
utsṛjya brahmacaryaṃ tu so'naṅgaśarapīḍitaḥ

12.22

tayā reme rucirayā yauvanonmattayā nṛpa
tatpiturviṣaye bhogānbubhuje devakāṅkṣitān

12.23

kadācidatha niryāntī¹⁴ svavāsabhavanātsatī
sāmapūrvaṃ kulastrībhirmātroktā sasmitaṃ vacaḥ

12.24

ārye mahattapastaptaṃ varārthaṃ gahane vane
niṣkulo nirddhano vṛddho varaḥ¹⁵ prāpto varānane

12.25

divārātriṃ na tyajasi sannidhiṃ tādṛśasya vai
ko guṇaḥ kathyatāṃ vatse kiṃvā patyuḥ prasādajam

12.26

bhūṣaṇācchādanaṃ prāptaṃ mamaiva gṛhavāsinī
ciraṃ tiṣṭhasi bhadre tvaṃ pitṛbhogopalālitā

12.27

trailokye yāstu kanyā vai pariṇītāḥ piturgṛhāt
prayāntyalaṃkṛtā bhartrā bhartṛveśmani śuśruma

12.28

ahaṃ tu mānasī kanyā pitṝṇāṃ pitṛlokataḥ
āgatā tu mahābhāge pariṇītā himādriṇā

12.29

itthamuktā mayā hāsyānna krodhānna ca lobhataḥ¹⁶
jāmāturagre no vācyaṃ sa hi viṣṇusamo mataḥ

12.30

nārada uvāca
māturitthaṃ vacaḥ śrutvā bhartṛnindāprapīḍitā
kopaprasphuradoṣṭhī sā vācaṃ noce manāgapi

12.31

prayayāvantikaṃ bharturnihnuvānā'mbikāvacaḥ
jagāda paruṣaṃ vākyaṃ snehagarbhaṃ mitākṣaram

12.32

umovāca
svāminna sāṃprataṃ caitat tvadvāsaḥ śvaśurālaye
kṣaudrīyasāmapi gurostrailokyasya kathaṃ nu te

12.33

tadāvayornātra yogyā vasatirme priyā vibho
na santi tava vāsāya yogyā vai bhūmayaḥ prabhoḥ

12.34

ityuktaḥ śivayā so'tha bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ
tayā sārdhaṃ vṛṣārūḍho madhyadeśaṃ yayau tvaran

12.35

vilaṅghya sarvatīrthāni prayāgaṃ pāvanaṃ mahat
pūrvasāgaragāminyā19 gaṅgayā uttare taṭe

12.36

vārāṇasīṃ nāma purīṃ gauryā vāsāya nirmame
pañcakrośamitāṃ ramyāṃ varaprāsādaśobhitām

12.37

20aṭṭālakaśatairyuktāmasaṃkhyopavanairvṛtām
nānātīrthasamāyuktāṃ nānājanasamākulām

12.38

ājñayā dhūrjaṭeḥ śubhrāṃ racitāṃ21 viśvakarmaṇā
pāvanaiḥ śītalairgaṅgāsalilaiḥ22 kṣapitāṃhasām

12.39

tatra madhye pure svarṇaprākārāṭṭālaśobhite
ratnastaṃbhaiḥ sughaṭite sarvāśāparipūrake

12.40

tayā reme paśupatiḥ śriyeva madhusūdanaḥ
sā purī viśvanāthena kadācinnavimucyate23

12.41

avimukteti sā khyātā nṝṇāṃ muktipradāyinī
purā''sīnmanujādhīśaiḥ sevitā bhavabhīrubhiḥ

12.42

tatroṣitā tadā gaurī tena bhartrā svalaṃkṛtā
mātaraṃ pitaraṃ cāpi na sasmāra mahīpate

12.43

evaṃ bahuyuge'tīte kailāsādriṃ sa jagmivān
ātmanaḥ koṭiliṅgāni tatra saṃsthāpya vai prabhuḥ

12.44

rājānaḥ pālayāmāsustāṃ purīṃ bahuśo nṛpa
tatrāsītkāśirājākhyaḥ purā dvāparake yuge

12.45

śambhuṃ santoṣayāmāsa tapasogreṇa vai prabhum
jarāsandhapurogāṇāṃ rājñāṃ jetāramacyutam

12.46

saṃgrāme prahariṣyāmītyabhisaṃdhāya24 pārthivaḥ
prādāttasmai varaṃ so'pi pinākī paritoṣitaḥ

12.47

jetā'si kaṃsahantāraṃ saṃgrāme tvamarindama
tavārthe pramathaiḥ sārddhamahaṃ yotsye vṛṣe sthitaḥ

12.48

śambhoriti varaṃ labdhvā pramattaḥ sa narādhipaḥ
śaṃkhacakradharaṃ saṃkhye harimāhvata vīryavān

12.49

antaryāmī sa bhagavāñjñātvā vṛttāntamīdṛśam
cakraṃ prasthāpayāmāsa kāśirājasya sūdane

12.50

tadugradarśanaṃ cakraṃ sahasrādityavarcasam
kāśirājaśiraśchittvā tadbalaṃ tāṃ purīṃ tataḥ

12.51

dadāha kupitaṃ rājanviṣṇorāśayavīryavit
taddṛṣṭvā sumahatkarma kruddhaḥ paśupatistadā

12.52

gaṇairvṛto vṛṣārūḍhaḥ pinākī tadupādravat
tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ dagdhvā25 tu pramathaṃ gaṇam26

12.53

śambhoḥ pāśupatāstraṃ taccakārālātasannibham
purā viṣṇorvaraṃ27prāptaḥ śaṃbhunā bhaktitoṣitāt

12.54

balenāpyāyayiṣyāmi tavāstraṃ saṃsmṛtastvayā
yi cetpratikūlastvaṃ bhaviṣyati ca niṣprabham

12.55

ghore pāśupate tasminnastre ca viphalīkṛte
vārāṇasyāṃ ca dagdhāyāṃ bhayatrasto vṛṣadhvajaḥ
tuṣṭāva jagatāmādimanādiṃ puruṣottamam

12.56

mahādeva uvāca
nārāyaṇa paraṃdhāma paramātman parātpara
saccidānandavibhava nirañjana namo'stu te

12.57

jagatkāraṇasṛṣṭyādikarmakṛduṇabhedataḥ
māyayā nijayā gupta svaprakāśa namo'stu te

12.58

nāntarbahirbahiścāntardūrastho nikaṭāśrayaḥ
gururlaghuḥ sthiro'ṇīyānsthavīyāṃśca namo'stu te

12.59

koṭayaścaturāsyasya parārddhaṃ mama cātulam
yadapāṅgavilāsotthaṃ tasmai kālātmane namaḥ

12.60

ekaikaromākalitabrahmāṇḍagaṇasaṃvṛtam
mānātītaṃ vapuryasya tasmai viśvātmane namaḥ

12.61

svakālaparimāṇena vedhasaḥ pralayodbhavau
manvantarādighaṭanākalanāya namo'stu te

12.62

sṛṣṭo'haṃ tapasā nātha tvatprabhāvānabhijñakaḥ
tatkṣamasvāparādhaṃ me trāhi māṃ śaraṇāgatam

12.63

stutimitthaṃ prakurvāṇe tasmiṃstripuradāhini
cakrarūpaṃ parityajya āvirāsīdadhokṣajaḥ

12.64

prasannavadanaḥ śrīmāñchaṃkhacakragadādharaḥ
tākrṣyapadmāsanagato vanamālāvibhūṣaṇaḥ

12.65

hārakuṇḍalakeyūramukuṭādibhirujjvalaḥ
vāmotsaṃgagatāṃ lakṣmīṃ satyāṃ dakṣiṇapārśvagām

12.66

vibhrāṇaḥ kṛṣṇajīmūtakāntadehaṃ kṛpāmbudhiḥ
krodhāviṣṭa ivovāca vibhyataṃ girijāpatim

12.67

śrī bhagavānuvāca
kālenaitāvatā śambho durbuddhiḥ kathamāgatā
hetornṛpatikīṭasya mayā yoddhumupasthitaḥ

12.68

kati vā matprabhāvāste no jñātā dhūrjaṭetvayā
satyaṃ pāśupataṃ te'straṃ durjayaṃ ca surāsuraiḥ

12.69

matkrodharūpaṃ taccakraṃ tvāmapi kṣamate na yat
māmavajñāya jagati bhramati tvāmṛte hi kaḥ

12.70

tapobhirbahubhiḥ pūrvaṃ maccharīratayorjitaḥ
sāṃprataṃ cecciraṃ rantuṃ gauryā sārddhamihecchasi

12.71

purīṃ vārāṇasīṃ cemāṃ yadīcchasi cirasthitām
mannāmnā bhuvi vikhyātaṃ kṣetraṃ śrīpuruṣottamam

12.72

dakṣiṇasyodadhestīre nīlācalavibhūṣitam
daśayojanavistīrṇaṃ yāvadvirajamaṇḍalam

12.73

kramaśaḥ pāvanaṃ kṣetraṃ yāvaccitrotpalā nadī
tataḥprabhṛti yo deśo yāvatsyāddakṣiṇārṇavaḥ

12.74

padātpadācchreṣṭhatamo nīlādrirapavargadaḥ
caturdehasthito'haṃ vai yatra nīlamaṇimayaḥ

12.75

tasyottarasyāṃ vikhyātaṃ vanamekāmrakāhvayam
pārvatyā tatra nivasan nirbhayastripurāntaka

12.76

sṛjatā sarvalokānāṃ mantrideśātsvayaṃbhuvā
tatrāpi koṭiliṅgānāṃ rājā tvamabhiṣekṣyase

12.77

sarvatīrthamayaṃ cedaṃ tīrthaṃ yanmaṇikarṇikam
ihāhaṃkāramutsṛjya vraja tvaṃ saparicchadaḥ

12.78

nārada uvāca
ityukto vāsudevena tryambako natakandharaḥ
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā provāca madhusūdanam

12.79

śrīmahādeva uvāca
devadeva jagannātha praṇatārtihara2⁸ prabho
tvadājñāpālanaṃ śreyaḥkāraṇaṃ me jagatpate

12.80

yattu mūḍhatayā deva avalepaḥ kṛto mayā
tavaivānugrahastatra prabho cāṃcalyakāraṇam

12.81

yadādiśasi deveśa prayāṇaṃ puruṣottame
tanmūrdhni kṛtvā yāsyāmi kṣetraṃ muktipradaṃ śivam

12.82

abhisandhiṃ kuruṣvādya mamānugrahakāraṇam
puruṣottamakṣetraṃ me tvameva paripālaya
yathā punarnedṛśaṃ tadvināśamupayāsyati

12.83

nārada uvāca
itthametatpurā kṣetraṃ mahādevena nirmitam
balaśrīsahitaṃ devamarcayanpuruṣottamam

12.84

atra sākṣādumākāntaḥ sthāpitaḥ parameṣṭhinā
vayaṃ tatra vrajiṣyāmo drakṣyāmaḥ puranāśanam

12.85

sudṛḍhāntastamaḥstomabhāsvantaṃ girijāpatim
yadetacchāṃbhavaṃ kṣetraṃ tamaso nāśanaṃ param

12.86

rajaḥprakṣālanaṃ śreyaḥ khyātaṃ virajamaṇḍalam
sattvodriktatayā khyātaṃ muktidaṃ puruṣottamam

12.87

yāvantyanyāni kṣetrāṇi muktidāni śrutāni te
tāni sarvāṇi rājendra dadate muktimatra vai

12.88

etatkṣetraṃ mahārāja duṣkṛtāvilacetasām
na viśvāsapathaṃ yāti rahasyaṃ cakrapāṇinaḥ

12.89

jaiminiruvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā prahṛṣṭahṛdayo nṛpaḥ
uvāca muniśārdūlaṃ vismayotphullalocanaḥ

12.90

indradyumna uvāca
sādhu me kathitaṃ brahmankṣetraṃ paramapāvanam
yatromāpatirāste'sau pālakaḥ puruṣottamaḥ

12.91

avaśyaṃ tatra gacchāmaḥ panthā yadyapi vakrabhūḥ
uddiṣṭeṣṭapariprāptau yadidaṃ kāraṇaṃ mahat

12.92

jaiminiruvāca
tatastau munibhūpālau madhyāhnasamaye dvijāḥ
prāpatuḥ sabalau kṣetramekāmravanasaṃjñitam²9

12.93

bindutīrthe nṛpaḥ snātvā tīrasthaṃ puruṣottamam
saṃpūjya vidhivadyātaḥ koṭīśvaramahālayam

12.94

taddvāri samyagācāntastatprītyai subahūni saḥ
gajāśvadhanaratnāni vastrālaṅkaraṇāni ca

12.95

dvijebhyaḥ pradadau rājā sāttvikaṃ dharmamāsthitaḥ
liṅgaṃ tribhuvaneśaṃ taṃ mahāsnānena pūjayan

12.96

atulāṃ prītimālebhe viṣṇoradvaitadarśanaḥ
stutvā praṇamya bhaktyā'sau vīṇayā copagāyya ca

12.97

kṛtāñjalipuṭo devaprasādanakṛtodyamaḥ
ananyamanasā tasthau cintayanvṛṣabhadhvajam

12.98

tataḥ prasanno bhagavāṃstryambakaḥ parameśvaraḥ
sākṣānnṛpamuvācedaṃ spaṣṭākṣarapadaṃ dvijāḥ

12.99

koṭiliṅgeśa²⁹ka uvāca
indradyumna mahārāja tvādṛśo vaiṣṇavo bhuvi
durlabhaḥ khalu te vāñchā acirāt sambhaviṣyati³⁰

12.100

ityuktvā'ntardadhe śambhuḥ paśyatastu mahīkṣitaḥ
nāradaṃ punarāhedaṃ yadādiṣṭaṃ svayaṃbhuvā

12.101

tatkalpaya mahābhāga vājimedhapuraḥsaram
viṣṇoḥ kalevare tasminkṣetre śrīpuruṣottame

12.102

antarvedī mahāpuṇyā viṣṇorhṛdayasaṃnibhā
tasyāḥ saṃrakṣaṇāyāhaṃ sthāpito viṣṇunā'ṣṭadhā

12.103

śaṃkhākṛteragrabhāge nīlakaṇṭho'hamāsthitaḥ
durgayā saha viprendra tatremaṃ bhūpatiṃ naya

12.104

antarhitaḥ khalvidānīṃ nīlaratnatanurhariḥ
tatra śrīnarasiṃhasya kṣetraṃ kuru mamājñayā

12.105

tatra naḥ sannidhau vājimedhena yajatāmayam
sahasreṇa nṛpaśreṣṭhastadante tarumadbhutam

12.106

darśayainaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ³¹ brahmarūpamakalmaṣam
catasraḥ pratimāstena viśvakarmā ghaṭiṣyati

12.107

tāsāṃ pratiṣṭhitau brahmā svayamevāgamiṣyati
yathāyaṃ kṣīṇapāpaḥ syādvājimedhairyajanharim

12.108

³²tiṣṭhannabdasahasraṃ vai tadante lokayiṣyati
samastajagadādhāraṃ ³³sarvakaluṣanāśanam

12.109

dāravīṃ tanumāsthāya darśanādapavargadam
na tasya caritaṃ vetti brahmā'haṃ tvaṃ ca nārada

12.110

ājñānuṣṭhānato bhaktyā prasīdati sa kevalam
nārado'pi mahādevaṃ praṇipatya jagadgurum

12.111

uvāca prāñjalirbhūtvā yadādiṣṭaṃ tvayā vibho
pitāmaho'pi māmitthaṃ nirdeśāsya kalpanam

12.112

pitāmahaśca tvaṃ nātha no bhinnau paramātmanaḥ
nṛpaterasya bhāgyarddhirīdṛśī yatkṛte vibho

12.113

agocaro'sau manasattrayāṇāmapyanugrahaḥ
yatprasaṅgena taraṇaṃ bhavābdherapi duṣkṛtām

12.114

acintyamahimā hyeṣa bhagavānbhūtabhāvanaḥ
na buddhigocare bhaktyiryāvatyā prīyate hyasau

12.115

ciraṃ yatantastiṣṭhanti vedānuvacanādibhiḥ||³⁴
kṣudro'pi labhate muktimanāyāsena karmaṇā

12.116

gavyopajīvyā gopyastā³⁵ vanacāragṛhoṣitāḥ
araṇyajīvanāḥ prāpurmuktiṃ kāmopabhogataḥ

12.117

druhannirantaraṃ prāpa śiśupālaḥ sabhāntare
vyādho hṛdayamāvidhya gatiṃ prāpa sudurlabhām

12.118

vastrākarṣaṃ gṛhaṃ nītvā kubjainaṃ bubhuje purā
yaṃ dhyānalayamāpannā labhante na surastriyaḥ

12.119

caṇḍālāya dadau muktiṃ dūrasthāyāpi no punaḥ
āsannāyātibhaktāya śrotriyāya purā vibhuḥ

12.120

māyābhirvaśyettvāṃ hi pitāmahamapi prabhuḥ
tiṣṭhanti duḥkhabahulāstapobhirdehabandhanāḥ

12.121

gautamādyā brahmacaryaniṣṭhāḥ kalpāntavāsinaḥ
īdṛktādṛkparicchedagocaraṃ nāsya ceṣṭitam

12.122

vyavasāyena bahunā kālena mahatā tathā
nirṇetuṃ śakyate nāsya caritaṃ vā sumedhasā

12.123

upāyā bahavaḥ santi ye śāstrapariniṣṭhitāḥ
viduṣāṃ mocanāyeha bahuśastairyajanti vai

12.124

sarveṣāmuttamopāyo vasatiḥ puruṣottame
avaśyaṃ svāmisāyujyaṃ prāpayetsusakhā yathā

12.125

tadenaṃ māyinaṃ prāptumupāyo nāntarīyakaḥ
svayaṃ nidhāya hariṇā kṣetravāsaḥ surakṣitaḥ

12.126

indradyumnaprasaṃgena jāyate sārvalaukikaḥ
tadājñāpaya deveśa gṛhītvainaṃ balānvitam

12.127

upatyakāyāṃ saṃsthāpya dīkṣayitvā mahākratau
āgamiṣyāmi pādābjasamīpaṃ te vṛṣadhvaja

12.128

jaiminiruvāca
tathetyuktvā mahādevaḥ kṣaṇādantardadhe muniḥ
so'pi rājño rathe tiṣṭhanprayayau kṣetramuttamam

12.129

dvitīye'hni kapoteśasthalīmāsedivānnṛpaḥ
dairghyaṃyāmasamāyuktāṃ jalāśayadrumākulām

12.130

bilveśaḥ pūrvasīmāyāṃ samudrataṭamāsthitaḥ
senāniveśayogyāṃ tāṃ mantriṇā sanniveditām

12.131

yathāsthānaṃ yathāyogyaṃ sthāpayitvā nṛpottamaḥ
bilveśvaraṃ kapoteśaṃ namaskṛtya prapūjya ca

12.132

rathamāsthāya matimānsahito brahmasūnunā
manasā vacasā viṣṇuṃ nīlācalanivāsinam
cintayankīrtayanviprā jagāma saṃnidhiṃ hareḥ

12.132.p1

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaimini ṛṣisaṃvāde indradyumnasyaikāmrakānanagamanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

Linked texts (7)