Purushottamakhanda 12
Puruṣottamakhaṇḍa 12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.132 — 1 part
12.1
dvādaśo'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
ukto brahmasutenetthamindradyumno mahīpatiḥ
munestu vacanaṃ śrutvā prahṛṣṭenāntarātmanā
vicārya parayā buddhyā śramaṃ mene phalāvaham
12.2
aho me paramaṃ bhāgyaṃ bahujanmāntarārjitam
vyavasāye mamodyuktaḥ sarvalokapitāmahaḥ
12.3
jīvanmuktaṃ svaṃ tanujaṃ matsahāyamakārayat
sahāyo yādṛśaḥ puṃsāṃ bhavetkāryaṃ hi tādṛśam
12.4
śrutaṃ sabhāsu sarvāsu iti vṛddhānuśāsanam
sa itthaṃ cintayan rājā visṛjya ca sabhāsadaḥ
12.5
tato muniṃ kare dhṛtvā viveśāntaḥpure dvijāḥ
tamarcayitvā vidhivatparyaṅke¹ saha tena vai
12.6
niśāvaśeṣaṃ nṛpatirnināya saṃlapannithaḥ
tataḥ prabhāte vimale nityaṃ karma samāpya vai
12.7
pūjayitvā jagannāthaṃ saṃtatāra mahānadīm
udradeśādhipenāgre gacchatādiṣṭapaddhatiḥ
12.8
ekāmrakānanaṃ³ kṣetramabhiyāto balānvitaḥ
sa gatvā ⁴kaścidadhvānaṃ prāpya gandhavahābhidhām
12.9
nadīṃ vegavatīṃ śītatoyāmutkramya⁵ vegavān
pūrvāhnapūjāsamaye koṭiliṅgeśvarasya vai
12.10
carcarīśaṃkhakāhālamṛdaṅgamurajadhvanim
vyāpnuvānaṃ⁶ mahāraṇyaṃ dūrācchuśrāva bhūpatiḥ
12.11
manyamāno' bhagavato nīlācalanivāsinaḥ
uvāca nāradaṃ prīto dhvaniḥ kutra mahāmune
12.12
nīlādriśikharāvāsaḥ prāptaḥ kiṃ parameśvaraḥ
yadarcāsamaye hoṣa śrūyate saṃkuladhvaniḥ
12.13
utāho'pyanyadevo vā nikaṭe varttate mune
iti pṛṣṭastadā rājñā provāca munipuṅgavaḥ
12.14
nārada uvāca
rājansudurlabhaṃ kṣetraṃ gopitaṃ muravairiṇā
na tatrāstīti bhagavānkairapi jñāyate nṛbhiḥ
12.15
tvaṃ hi bhāgyavatāṃ śreṣṭhastvaddhāgyātte purodhasā
dṛṣṭaḥ kathañcidbhagavānsaṃyatendriyavartmanā
12.16
tvametāvadbalairyuktaḥ ṣaḍaṅgairnṛpasattama
sāhase'tipravṛtto'si saṃśayo me mahīpate
12.17
saṃvarttate' nīlagiriryojane tu tṛtīyake
idaṃ tvekāmrakavanaṃ kṣetraṃ gaurīpaterviduḥ
12.17-2
nātidūre mahīpāla bhītasya śaraṇārthinaḥ
12.18
indradyumna uvāca
kathaṃ sa bhīto gaurīśaḥ kaṃ vā śaraṇamāgataḥ
dadāha tripuraṃ ghoraṃ śareṇaikena yaḥ purā
12.19
atra me vismayo jātaḥ śrotumicchāmi tattvataḥ
rakṣitā bhavabhītānāṃ bhavaḥ paramapāvanaḥ
kimarthaṃ bhavabhīto'sau kaḥ samartho'sya vai jaye
12.20
atra te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahīpate
upayeme purā gaurīṃ tapasā vaśamāgataḥ
12.21
brahmacārī himagirau bhagavānnīlalohitaḥ
utsṛjya brahmacaryaṃ tu so'naṅgaśarapīḍitaḥ
12.22
tayā reme rucirayā yauvanonmattayā nṛpa
tatpiturviṣaye bhogānbubhuje devakāṅkṣitān
12.23
kadācidatha niryāntī¹⁴ svavāsabhavanātsatī
sāmapūrvaṃ kulastrībhirmātroktā sasmitaṃ vacaḥ
12.24
ārye mahattapastaptaṃ varārthaṃ gahane vane
niṣkulo nirddhano vṛddho varaḥ¹⁵ prāpto varānane
12.25
divārātriṃ na tyajasi sannidhiṃ tādṛśasya vai
ko guṇaḥ kathyatāṃ vatse kiṃvā patyuḥ prasādajam
12.26
bhūṣaṇācchādanaṃ prāptaṃ mamaiva gṛhavāsinī
ciraṃ tiṣṭhasi bhadre tvaṃ pitṛbhogopalālitā
12.27
trailokye yāstu kanyā vai pariṇītāḥ piturgṛhāt
prayāntyalaṃkṛtā bhartrā bhartṛveśmani śuśruma
12.28
ahaṃ tu mānasī kanyā pitṝṇāṃ pitṛlokataḥ
āgatā tu mahābhāge pariṇītā himādriṇā
12.29
itthamuktā mayā hāsyānna krodhānna ca lobhataḥ¹⁶
jāmāturagre no vācyaṃ sa hi viṣṇusamo mataḥ
12.30
nārada uvāca
māturitthaṃ vacaḥ śrutvā bhartṛnindāprapīḍitā
kopaprasphuradoṣṭhī sā vācaṃ noce manāgapi
12.31
prayayāvantikaṃ bharturnihnuvānā'mbikāvacaḥ
jagāda paruṣaṃ vākyaṃ snehagarbhaṃ mitākṣaram
12.32
umovāca
svāminna sāṃprataṃ caitat tvadvāsaḥ śvaśurālaye
kṣaudrīyasāmapi gurostrailokyasya kathaṃ nu te
12.33
tadāvayornātra yogyā vasatirme priyā vibho
na santi tava vāsāya yogyā vai bhūmayaḥ prabhoḥ
12.34
ityuktaḥ śivayā so'tha bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ
tayā sārdhaṃ vṛṣārūḍho madhyadeśaṃ yayau tvaran
12.35
vilaṅghya sarvatīrthāni prayāgaṃ pāvanaṃ mahat
pūrvasāgaragāminyā19 gaṅgayā uttare taṭe
12.36
vārāṇasīṃ nāma purīṃ gauryā vāsāya nirmame
pañcakrośamitāṃ ramyāṃ varaprāsādaśobhitām
12.37
20aṭṭālakaśatairyuktāmasaṃkhyopavanairvṛtām
nānātīrthasamāyuktāṃ nānājanasamākulām
12.38
ājñayā dhūrjaṭeḥ śubhrāṃ racitāṃ21 viśvakarmaṇā
pāvanaiḥ śītalairgaṅgāsalilaiḥ22 kṣapitāṃhasām
12.39
tatra madhye pure svarṇaprākārāṭṭālaśobhite
ratnastaṃbhaiḥ sughaṭite sarvāśāparipūrake
12.40
tayā reme paśupatiḥ śriyeva madhusūdanaḥ
sā purī viśvanāthena kadācinnavimucyate23
12.41
avimukteti sā khyātā nṝṇāṃ muktipradāyinī
purā''sīnmanujādhīśaiḥ sevitā bhavabhīrubhiḥ
12.42
tatroṣitā tadā gaurī tena bhartrā svalaṃkṛtā
mātaraṃ pitaraṃ cāpi na sasmāra mahīpate
12.43
evaṃ bahuyuge'tīte kailāsādriṃ sa jagmivān
ātmanaḥ koṭiliṅgāni tatra saṃsthāpya vai prabhuḥ
12.44
rājānaḥ pālayāmāsustāṃ purīṃ bahuśo nṛpa
tatrāsītkāśirājākhyaḥ purā dvāparake yuge
12.45
śambhuṃ santoṣayāmāsa tapasogreṇa vai prabhum
jarāsandhapurogāṇāṃ rājñāṃ jetāramacyutam
12.46
saṃgrāme prahariṣyāmītyabhisaṃdhāya24 pārthivaḥ
prādāttasmai varaṃ so'pi pinākī paritoṣitaḥ
12.47
jetā'si kaṃsahantāraṃ saṃgrāme tvamarindama
tavārthe pramathaiḥ sārddhamahaṃ yotsye vṛṣe sthitaḥ
12.48
śambhoriti varaṃ labdhvā pramattaḥ sa narādhipaḥ
śaṃkhacakradharaṃ saṃkhye harimāhvata vīryavān
12.49
antaryāmī sa bhagavāñjñātvā vṛttāntamīdṛśam
cakraṃ prasthāpayāmāsa kāśirājasya sūdane
12.50
tadugradarśanaṃ cakraṃ sahasrādityavarcasam
kāśirājaśiraśchittvā tadbalaṃ tāṃ purīṃ tataḥ
12.51
dadāha kupitaṃ rājanviṣṇorāśayavīryavit
taddṛṣṭvā sumahatkarma kruddhaḥ paśupatistadā
12.52
gaṇairvṛto vṛṣārūḍhaḥ pinākī tadupādravat
tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ dagdhvā25 tu pramathaṃ gaṇam26
12.53
śambhoḥ pāśupatāstraṃ taccakārālātasannibham
purā viṣṇorvaraṃ27prāptaḥ śaṃbhunā bhaktitoṣitāt
12.54
balenāpyāyayiṣyāmi tavāstraṃ saṃsmṛtastvayā
yi cetpratikūlastvaṃ bhaviṣyati ca niṣprabham
12.55
ghore pāśupate tasminnastre ca viphalīkṛte
vārāṇasyāṃ ca dagdhāyāṃ bhayatrasto vṛṣadhvajaḥ
tuṣṭāva jagatāmādimanādiṃ puruṣottamam
12.56
mahādeva uvāca
nārāyaṇa paraṃdhāma paramātman parātpara
saccidānandavibhava nirañjana namo'stu te
12.57
jagatkāraṇasṛṣṭyādikarmakṛduṇabhedataḥ
māyayā nijayā gupta svaprakāśa namo'stu te
12.58
nāntarbahirbahiścāntardūrastho nikaṭāśrayaḥ
gururlaghuḥ sthiro'ṇīyānsthavīyāṃśca namo'stu te
12.59
koṭayaścaturāsyasya parārddhaṃ mama cātulam
yadapāṅgavilāsotthaṃ tasmai kālātmane namaḥ
12.60
ekaikaromākalitabrahmāṇḍagaṇasaṃvṛtam
mānātītaṃ vapuryasya tasmai viśvātmane namaḥ
12.61
svakālaparimāṇena vedhasaḥ pralayodbhavau
manvantarādighaṭanākalanāya namo'stu te
12.62
sṛṣṭo'haṃ tapasā nātha tvatprabhāvānabhijñakaḥ
tatkṣamasvāparādhaṃ me trāhi māṃ śaraṇāgatam
12.63
stutimitthaṃ prakurvāṇe tasmiṃstripuradāhini
cakrarūpaṃ parityajya āvirāsīdadhokṣajaḥ
12.64
prasannavadanaḥ śrīmāñchaṃkhacakragadādharaḥ
tākrṣyapadmāsanagato vanamālāvibhūṣaṇaḥ
12.65
hārakuṇḍalakeyūramukuṭādibhirujjvalaḥ
vāmotsaṃgagatāṃ lakṣmīṃ satyāṃ dakṣiṇapārśvagām
12.66
vibhrāṇaḥ kṛṣṇajīmūtakāntadehaṃ kṛpāmbudhiḥ
krodhāviṣṭa ivovāca vibhyataṃ girijāpatim
12.67
śrī bhagavānuvāca
kālenaitāvatā śambho durbuddhiḥ kathamāgatā
hetornṛpatikīṭasya mayā yoddhumupasthitaḥ
12.68
kati vā matprabhāvāste no jñātā dhūrjaṭetvayā
satyaṃ pāśupataṃ te'straṃ durjayaṃ ca surāsuraiḥ
12.69
matkrodharūpaṃ taccakraṃ tvāmapi kṣamate na yat
māmavajñāya jagati bhramati tvāmṛte hi kaḥ
12.70
tapobhirbahubhiḥ pūrvaṃ maccharīratayorjitaḥ
sāṃprataṃ cecciraṃ rantuṃ gauryā sārddhamihecchasi
12.71
purīṃ vārāṇasīṃ cemāṃ yadīcchasi cirasthitām
mannāmnā bhuvi vikhyātaṃ kṣetraṃ śrīpuruṣottamam
12.72
dakṣiṇasyodadhestīre nīlācalavibhūṣitam
daśayojanavistīrṇaṃ yāvadvirajamaṇḍalam
12.73
kramaśaḥ pāvanaṃ kṣetraṃ yāvaccitrotpalā nadī
tataḥprabhṛti yo deśo yāvatsyāddakṣiṇārṇavaḥ
12.74
padātpadācchreṣṭhatamo nīlādrirapavargadaḥ
caturdehasthito'haṃ vai yatra nīlamaṇimayaḥ
12.75
tasyottarasyāṃ vikhyātaṃ vanamekāmrakāhvayam
pārvatyā tatra nivasan nirbhayastripurāntaka
12.76
sṛjatā sarvalokānāṃ mantrideśātsvayaṃbhuvā
tatrāpi koṭiliṅgānāṃ rājā tvamabhiṣekṣyase
12.77
sarvatīrthamayaṃ cedaṃ tīrthaṃ yanmaṇikarṇikam
ihāhaṃkāramutsṛjya vraja tvaṃ saparicchadaḥ
12.78
nārada uvāca
ityukto vāsudevena tryambako natakandharaḥ
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā provāca madhusūdanam
12.79
śrīmahādeva uvāca
devadeva jagannātha praṇatārtihara2⁸ prabho
tvadājñāpālanaṃ śreyaḥkāraṇaṃ me jagatpate
12.80
yattu mūḍhatayā deva avalepaḥ kṛto mayā
tavaivānugrahastatra prabho cāṃcalyakāraṇam
12.81
yadādiśasi deveśa prayāṇaṃ puruṣottame
tanmūrdhni kṛtvā yāsyāmi kṣetraṃ muktipradaṃ śivam
12.82
abhisandhiṃ kuruṣvādya mamānugrahakāraṇam
puruṣottamakṣetraṃ me tvameva paripālaya
yathā punarnedṛśaṃ tadvināśamupayāsyati
12.83
nārada uvāca
itthametatpurā kṣetraṃ mahādevena nirmitam
balaśrīsahitaṃ devamarcayanpuruṣottamam
12.84
atra sākṣādumākāntaḥ sthāpitaḥ parameṣṭhinā
vayaṃ tatra vrajiṣyāmo drakṣyāmaḥ puranāśanam
12.85
sudṛḍhāntastamaḥstomabhāsvantaṃ girijāpatim
yadetacchāṃbhavaṃ kṣetraṃ tamaso nāśanaṃ param
12.86
rajaḥprakṣālanaṃ śreyaḥ khyātaṃ virajamaṇḍalam
sattvodriktatayā khyātaṃ muktidaṃ puruṣottamam
12.87
yāvantyanyāni kṣetrāṇi muktidāni śrutāni te
tāni sarvāṇi rājendra dadate muktimatra vai
12.88
etatkṣetraṃ mahārāja duṣkṛtāvilacetasām
na viśvāsapathaṃ yāti rahasyaṃ cakrapāṇinaḥ
12.89
jaiminiruvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā prahṛṣṭahṛdayo nṛpaḥ
uvāca muniśārdūlaṃ vismayotphullalocanaḥ
12.90
indradyumna uvāca
sādhu me kathitaṃ brahmankṣetraṃ paramapāvanam
yatromāpatirāste'sau pālakaḥ puruṣottamaḥ
12.91
avaśyaṃ tatra gacchāmaḥ panthā yadyapi vakrabhūḥ
uddiṣṭeṣṭapariprāptau yadidaṃ kāraṇaṃ mahat
12.92
jaiminiruvāca
tatastau munibhūpālau madhyāhnasamaye dvijāḥ
prāpatuḥ sabalau kṣetramekāmravanasaṃjñitam²9
12.93
bindutīrthe nṛpaḥ snātvā tīrasthaṃ puruṣottamam
saṃpūjya vidhivadyātaḥ koṭīśvaramahālayam
12.94
taddvāri samyagācāntastatprītyai subahūni saḥ
gajāśvadhanaratnāni vastrālaṅkaraṇāni ca
12.95
dvijebhyaḥ pradadau rājā sāttvikaṃ dharmamāsthitaḥ
liṅgaṃ tribhuvaneśaṃ taṃ mahāsnānena pūjayan
12.96
atulāṃ prītimālebhe viṣṇoradvaitadarśanaḥ
stutvā praṇamya bhaktyā'sau vīṇayā copagāyya ca
12.97
kṛtāñjalipuṭo devaprasādanakṛtodyamaḥ
ananyamanasā tasthau cintayanvṛṣabhadhvajam
12.98
tataḥ prasanno bhagavāṃstryambakaḥ parameśvaraḥ
sākṣānnṛpamuvācedaṃ spaṣṭākṣarapadaṃ dvijāḥ
12.99
koṭiliṅgeśa²⁹ka uvāca
indradyumna mahārāja tvādṛśo vaiṣṇavo bhuvi
durlabhaḥ khalu te vāñchā acirāt sambhaviṣyati³⁰
12.100
ityuktvā'ntardadhe śambhuḥ paśyatastu mahīkṣitaḥ
nāradaṃ punarāhedaṃ yadādiṣṭaṃ svayaṃbhuvā
12.101
tatkalpaya mahābhāga vājimedhapuraḥsaram
viṣṇoḥ kalevare tasminkṣetre śrīpuruṣottame
12.102
antarvedī mahāpuṇyā viṣṇorhṛdayasaṃnibhā
tasyāḥ saṃrakṣaṇāyāhaṃ sthāpito viṣṇunā'ṣṭadhā
12.103
śaṃkhākṛteragrabhāge nīlakaṇṭho'hamāsthitaḥ
durgayā saha viprendra tatremaṃ bhūpatiṃ naya
12.104
antarhitaḥ khalvidānīṃ nīlaratnatanurhariḥ
tatra śrīnarasiṃhasya kṣetraṃ kuru mamājñayā
12.105
tatra naḥ sannidhau vājimedhena yajatāmayam
sahasreṇa nṛpaśreṣṭhastadante tarumadbhutam
12.106
darśayainaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ³¹ brahmarūpamakalmaṣam
catasraḥ pratimāstena viśvakarmā ghaṭiṣyati
12.107
tāsāṃ pratiṣṭhitau brahmā svayamevāgamiṣyati
yathāyaṃ kṣīṇapāpaḥ syādvājimedhairyajanharim
12.108
³²tiṣṭhannabdasahasraṃ vai tadante lokayiṣyati
samastajagadādhāraṃ ³³sarvakaluṣanāśanam
12.109
dāravīṃ tanumāsthāya darśanādapavargadam
na tasya caritaṃ vetti brahmā'haṃ tvaṃ ca nārada
12.110
ājñānuṣṭhānato bhaktyā prasīdati sa kevalam
nārado'pi mahādevaṃ praṇipatya jagadgurum
12.111
uvāca prāñjalirbhūtvā yadādiṣṭaṃ tvayā vibho
pitāmaho'pi māmitthaṃ nirdeśāsya kalpanam
12.112
pitāmahaśca tvaṃ nātha no bhinnau paramātmanaḥ
nṛpaterasya bhāgyarddhirīdṛśī yatkṛte vibho
12.113
agocaro'sau manasattrayāṇāmapyanugrahaḥ
yatprasaṅgena taraṇaṃ bhavābdherapi duṣkṛtām
12.114
acintyamahimā hyeṣa bhagavānbhūtabhāvanaḥ
na buddhigocare bhaktyiryāvatyā prīyate hyasau
12.115
ciraṃ yatantastiṣṭhanti vedānuvacanādibhiḥ||³⁴
kṣudro'pi labhate muktimanāyāsena karmaṇā
12.116
gavyopajīvyā gopyastā³⁵ vanacāragṛhoṣitāḥ
araṇyajīvanāḥ prāpurmuktiṃ kāmopabhogataḥ
12.117
druhannirantaraṃ prāpa śiśupālaḥ sabhāntare
vyādho hṛdayamāvidhya gatiṃ prāpa sudurlabhām
12.118
vastrākarṣaṃ gṛhaṃ nītvā kubjainaṃ bubhuje purā
yaṃ dhyānalayamāpannā labhante na surastriyaḥ
12.119
caṇḍālāya dadau muktiṃ dūrasthāyāpi no punaḥ
āsannāyātibhaktāya śrotriyāya purā vibhuḥ
12.120
māyābhirvaśyettvāṃ hi pitāmahamapi prabhuḥ
tiṣṭhanti duḥkhabahulāstapobhirdehabandhanāḥ
12.121
gautamādyā brahmacaryaniṣṭhāḥ kalpāntavāsinaḥ
īdṛktādṛkparicchedagocaraṃ nāsya ceṣṭitam
12.122
vyavasāyena bahunā kālena mahatā tathā
nirṇetuṃ śakyate nāsya caritaṃ vā sumedhasā
12.123
upāyā bahavaḥ santi ye śāstrapariniṣṭhitāḥ
viduṣāṃ mocanāyeha bahuśastairyajanti vai
12.124
sarveṣāmuttamopāyo vasatiḥ puruṣottame
avaśyaṃ svāmisāyujyaṃ prāpayetsusakhā yathā
12.125
tadenaṃ māyinaṃ prāptumupāyo nāntarīyakaḥ
svayaṃ nidhāya hariṇā kṣetravāsaḥ surakṣitaḥ
12.126
indradyumnaprasaṃgena jāyate sārvalaukikaḥ
tadājñāpaya deveśa gṛhītvainaṃ balānvitam
12.127
upatyakāyāṃ saṃsthāpya dīkṣayitvā mahākratau
āgamiṣyāmi pādābjasamīpaṃ te vṛṣadhvaja
12.128
jaiminiruvāca
tathetyuktvā mahādevaḥ kṣaṇādantardadhe muniḥ
so'pi rājño rathe tiṣṭhanprayayau kṣetramuttamam
12.129
dvitīye'hni kapoteśasthalīmāsedivānnṛpaḥ
dairghyaṃyāmasamāyuktāṃ jalāśayadrumākulām
12.130
bilveśaḥ pūrvasīmāyāṃ samudrataṭamāsthitaḥ
senāniveśayogyāṃ tāṃ mantriṇā sanniveditām
12.131
yathāsthānaṃ yathāyogyaṃ sthāpayitvā nṛpottamaḥ
bilveśvaraṃ kapoteśaṃ namaskṛtya prapūjya ca
12.132
rathamāsthāya matimānsahito brahmasūnunā
manasā vacasā viṣṇuṃ nīlācalanivāsinam
cintayankīrtayanviprā jagāma saṃnidhiṃ hareḥ
12.132.p1
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaimini ṛṣisaṃvāde indradyumnasyaikāmrakānanagamanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Purushottamakṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamacetramāhātmya — Sanskrit
- Sriksetramahatmya (ed. Caitanyacaraṇa Dāsa Mahārāja) — Sanskrit
- Śrīkṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamattvamāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottakhaṇḍa — Sanskrit