Purushottamakhanda 17
Puruṣottamakhaṇḍa 17
- Language
- Sanskrit
Contents
- 17.139 — 1 part
17.1
saptadaśo'dhyāyaḥ
munaya ūcuḥ
pratiṣṭhite nārasiṃhe kṣetre tasminnarādhipaḥ
kiṃ cakāra mune brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ¹
17.2
jaiminiruvāca
indrādīṃstridaśānsarvānnyamantrayata pūrvataḥ
tataḥ sa mantrayāmāsa ṛṣīnviprānsahasraśaḥ
17.3
adhyetṝṃścaturo vedānsaṣar̤aṅgapadakramaiḥ
yajñavidyāsu kuśalānmīmāṃsāpariniṣṭhitān
17.4
sabhāṣyakalpasūtraistu pariniṣṭhitakarmiṇaḥ
aṣṭādaśasu vidyāsu kuśalāndharmakovidān
17.5
sadācārāvadātāṃśca kulīnānsatyavādinaḥ
vaiṣṇavāṃśca viśeṣeṇa mantrayāmāsa sādaram
17.6
dharma kovida, sadācāra parāyaṇa satyavādī satkulasambhūta vyaktigaṇako aura
viśeṣarūpase vaiṣṇavoṃko samādāra sahita nimantrita kiyā |2-5
trailokye ye ca rājānaḥ siddhāḥ saptarṣayo dvijāḥ
sacchūdrā vaṇijo dvīpapatayaśca nimantritāḥ
17.7
krośadvayamitā viprāḥ sabhāsīttasya bhūpateḥ
pāṣāṇaghaṭitā soccā sudhayā sānulepitā
17.8
kacidratnamayī bhūmiḥ kacitkāñcananirmitā
sphāṭikī rājatī caiva yathāyogyaṃ kṛtāsthalī
17.9
stambhaiḥ ratnamayaiḥ proccairdukūlapariveṣṭitaiḥ
cārucandrātapāḍhyā tu gandhamālyaiḥ sacāmaraiḥ
17.10
muktādāmāntarasthaiśca cāruvātāyanā śubhā
kṛṣṇāgurusnehasiktā śrīkhaṇḍasalilokṣitā
17.11
sarvarttukusumākīrṇā prāntopavanasaṃvṛtā
vāpyaḥ sphaṭikasopānāḥ padmakalhāramaṇḍitāḥ
17.12
cakravākaiḥ plavairhaṃsaiḥ sārasairmadhurasvanaiḥ
vyāptāntarāḥ svacchaśītasugandhamadhurāmbhasaḥ
17.13
paritaḥ śataśastasyāḥ sukhāvataraṇā dvijāḥ
upacchāyāviracanāḥ śobhamānāḥ samantataḥ
17.14
yajñaśālā maruttasya yathāsīddvo dvijottamāḥ
tathendradyumnabhūpasya racitā viśvakarmaṇā
17.15
śubhe'hni śubhanakṣatre vāsayitvā sabhāsadaḥ
rājñaḥ siṃhāsanāsīnān ³vṛṣyāsīnānṛṣīnapi⁴
17.16
sasiddhānbrahmarṣigaṇānbahumūlyakuśasthitān
devānkāṃcanapīṭhasthānyathāyogyamatha dvijān
17.17
varāsanasthānanyāṃśca yathādeśaṃ sukhasthitān
madhye nṛpāṇāṃ devānāmṛṣīṇāṃ ca śacīpatim
17.18
sāmrājyalakṣaṇe svasya ratnasiṃhāsane sthitam
divyairmālyaistathā gandhairvāsobhirviṣṭarādibhiḥ
17.19
purodhasā samaṃ pūrvamarcayāmāsa ṛddhimat
vinīto dīnavattasya cakre pūjāṃ tathā nṛpaḥ
17.20
āścaryaṃ manyate'syāsau trailokyeśo'pi tadyathā
tataḥ siddhānde⁵vamunīnacaryatrindravattadā
17.21
vismayaṃ janayāmāsa kuberasyāpyadhiśriyaḥ
tato devānsamānarca prakṛtārthasya sampadaḥ
17.22
upacārairmahīnāthaḥ samyagavyagramānasaḥ
rājñaḥ saṃpūjayāmāsa rājayogyaiḥ paricchadaiḥ
17.23
yathā te menire bhūpā bhavāmaḥ sāṃprataṃ vayam
satyaṃ rājyaṃ kramātprāptaṃ nedṛśaśca paricchadaḥ
17.24
ānarca vaiṣṇavānbhūya upacāraiḥ samānayan
śāntā api yathā citraṃ menire viṣayāgamam
17.6-2
tato viprānbāhujātānvaiśyānmunipuraḥsarān
17.25
samyakprapūjayāmāsa sattvodrikto mahīpatiḥ
17.26
anyāṃśca sacivadvārā pūjayitvā sasambhramaḥ
dṛṣṭaḥ sa vinayānnamraḥ kṛtāñjalipuṭastathā
17.27
mahendramuccaiḥ prāhedaṃ nāradena purodhasā
17.28
indradyumna uvāca
tava prasādāddeveśa icchāmīdaṃ prasīda me
kratunā hayamedhena prayakṣye yajñapūruṣam
17.29
anujānīhi māṃ deva kratūnāmīśvaro bhavān
tvadājñāpālakāḥ sarve trailokye nivasanti ye
17.30
yāvatkratusahasrasya saṃsthā bhavati me prabho
tāvattvaṃ tridaśaiḥ sārddhaṃ sadomadhyagato vasa
17.31
yaṣṭumicchāmi deveśa nāhaṃ tvatpadalipsayā
sarveṣāṃ vetsi devendra manovṛttiṃ sadā prabho
17.32
yuṣmākaṃ pūrvadṛṣṭo'tra vapuṣmānmādhavaḥ prabhuḥ
upāsanāyāṃ so'yaṃ yo vālukābhistirodadhe
17.33
tasya bhūyaḥ prakāśārthaṃ vājimedhasahasrakam
kariṣye vacanādindra caturāsyasya śāsanāt
punaḥ prakāśite tasmiñchreyo vo'pi bhaviṣyati
17.34
iti vijñāpite rājñā mahendrapramukhāḥ surāḥ
antarddhānottaraṃ yā ca śrutā pūrvaṃ sarasvatī
17.35
aśarīrāṃ smarantastāmidaṃ procuḥ praharṣitāḥ
indradyumna mahātmāsi satyaṃ satyavrato bhuvi
17.36
tvacceṣṭitaṃ purā'smābhiranvabhāvi bhaviṣyakam
sahāyāste bhaviṣyāmaḥ kārye trailokyapāvane
17.37
sraṣṭā sa jagatāṃ yatra yadyuktaḥ svayameva hi
atraivovāca bhagavānasmākamapi bhūtale
17.38
praveśaṃtvadanadanukrośavaśādbhayaḥ prakāśanam
kariṣye dāravaṃ dehamityetatpariniṣṭhitam
17.39
nātrāsmākaṃ vyalīkaṃ tu nendrasya ca mahīpate
asmaddiṣṭasamudyogastava naḥ prītikārakaḥ
17.40
sukhaṃ yajasva rājendra vaikuṇṭhaṃ bhaktavatsalam
kratunā hayamedhena sahasraparivartinā
17.41
durārādhyo hi bhagavānasmākaṃ bhaktavatsalaḥ
vayamapyatra devatvaṃ tyaktvā bhaktiparāyaṇāḥ
17.42
ārādhayāmaḥ kṣetre'sminvinītā nararūpiṇaḥ
kṣipraṃ hi mānuṣe loke karma siddhyati vai kṛtam
17.43
jaiminiruvāca
ityukte tridaśaiḥ sendraiḥ parituṣṭāntarātmanā
ārambhārthaṃ krato rājā bhagavantamapūjayat
17.44
upacārasahasraistu yathāvatpratipāditaiḥ
tataḥpitṛgaṇānrājā nirūpya śraddhayānvitaḥ
17.45
sadogṛhagatānviprānyājñikānsamalaṃkṛtān
kṛtveṣṭadevaṃ purato vaikuṇṭhaṃ sāgnihotrikam
17.46
ākāṅkṣankalpitaṃ lagnaṃ saṃvṛtte svastivācane
upasthitaḥ sapatnīkaḥ śuddhamāṅgalyaveṣadhṛk
17.47
svastivācya dvijāñchuddhānpuṇyāhaṃ vṛddhikarma ca
tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro varayāmāsa ṛtvijaḥ
17.48
vṛtāste tu sapatnīkaṃ dīkṣayanto nṛpottamam
vihatya dīkṣaṇāyeṣṭānnyayajansabhyacoditāḥ
17.49
praṇīya taṃ prajvalantaṃ vedyāmāhavanīyakam
trailokyamaṅgalakaraṃ kiṃ sākṣādvaiṣṇavaṃ mahaḥ
17.50
suprokṣitaṃ cābhimantrya anujñāpya digadhīśvarān
mumucuste hayaṃ mukhyamaṅgeṣu śubhalakṣaṇam
17.51
tataḥ sa dīkṣito rājā vāgyato rauravīṃ tvacam
adhiṣṭhāya sadomadhye mṛtyuṃjaya iva sthitaḥ
17.52
nimantritānāṃ bhuktyarthaṃ cakṣuṣā saṃdideśa vai
surāṇāṃ ratnapātrāṇi mahārghāṇi nṛpājñayā
17.53
sacivaḥ kārayāmāsa bhojanāya samṛddhimat
śuddhasauvarṇapātrāṇi munīnāṃ ca mahīkṣitām
17.54
dvijānāṃ bhojanārthāya navāni pratyahaṃ dvijāḥ
kṣatriyāṇāṃ viśāṃ viprā rājatāni śubhāni ca
17.55
kāṃsyanirmalapātrāṇi śūdrāṇāṃ bhojanāya vai
ahanyahani pātrāṇi bhojanānte dvijottamāḥ
17.56
ākareṣu prapātyante procchiṣṭadalavarjanaiḥ
tatra yajñotsave ye vai bhojanāya nimantritāḥ
17.57
teṣāṃ putrāśca pautrāśca prapautrāścaiva saṃtatiḥ
nityaṃ pañcarasātmāni bahumānapuraḥsaram
17.58
ādṛtya bhojitā rājña indradyumnasya śāsanāt
kuṭumbavatsthitāstatra saṃsthā yāvanmahākratoḥ
17.59
yaddeśīyā janāsteṣāmadhiṣṭhātā ca tannṛpaḥ
nṛpāṇāmanusandhātā indradyumnaprayācitaḥ
17.60
nāradaḥ samadarśī tu paropakṛtilolupaḥ
indrādīnāṃ surendrāṇāṃ devarṣīṇāṃ nṛpottamaḥ
17.61
svayaṃ narapatiścaryāṃ cakāra kratupūrttaye
ṣaḍvidhānyannapānāni saṃskṛtāni dvidhā naraiḥ
17.62
devānāṃ bhojane tatra mantratantraviśāradaiḥ
martyānāṃ nalavidyāyāṃ kuśalaiḥ saṃskṛtāni vai
17.63
kṣutpipāsānabhijñā hi sudhāhārā divaukasaḥ
teṣāmapi apūrvatvādāścaryaṃ taddhi bhojanam
17.64
narāṇāṃ durlabhaṃ martya indradyumnagṛhe'śanam
indradyumnasya cendrasya viśeṣo martyavāsitā
17.65
atyadbhutakaraṃ hyetatpratyahaṃ ca navaṃ navam
saṃmānanādarāvṛddhirbhojyasya dvijasattamāḥ
17.66
anyonyasparddhayaivātra pravarddhante parasparam
sugandhasumanomālyakastūryādipralepanam
17.67
citrasūkṣmadukūlāni sopadhānāsanāni ca
ratnapalyaṃkikāśayyā ratnadaṇḍaprakīrṇakam
17.68
jātīlavaṅgakarpūrairnāgavallīdalāni ca
manoharāṇi gītāni nṛtyāni vividhāni ca
17.69
bharatasya muneḥ śikṣā paṇḍitairracitāni ca
svasvavaṃśayaśo'bhijñāḥ śataśaḥ sūtamāgadhāḥ
17.70
etānyanyāni vastūni durlabhānyapi yāni vai
tridaśāścāpi martryāścānvabhujyanta susādaram
17.71
ekato'nyatra citrāṇi na ca hīnāni kutracit
pātālavāsināṃ cāpi bhojanaṃ vai sudhādhikam
17.72
yadbhuktvā nānuvāñchanti pātālagamanaṃ hi te
purāṇi yāni pātāle ratnaughālokitāni ca
17.73
vinā sūryaprakāśena tādṛśānyeva bhūpatiḥ
dadau teṣāṃ nivāsāya yeṣu pātālabuddhayaḥ
17.74
sukhāsīnāśca krīḍanto bhuñjānāḥ śerate mudā
devānāmapi nānyatra bhūmisparśanamasti vai
17.75
indradyumnapure tatra svargādapi manohare
yadṛcchayā sukhakrīḍāsaktā no tatyajurbhuvam
17.76
abhilāṣopajātaṃ tu sukhaṃ svarge vadanti hi
anicchayā'pi bho viprāḥ sukhaṃ sarvatra tatra vai
17.77
ādṛtya yatnānmanyante bhojyaṃ te sādaraṃ narāḥ
na yācitā ko'pi janaḥ kuto vā syātparāṅmukhaḥ
17.78
rājādhirājaveśmāni janānāṃ svagṛhaiḥ samam
tadā''sītsvagṛhe teṣāṃ na sadā sarvasambhavaḥ
17.79
tatra yatkāmanātītaṃ tadvastu sulabhaṃ bahu
itthaṃ pravartite yajñe yajñeśaprītaye mudā
17.80
pṛthivī hatasarvasvā vājimedhasya bhūpateḥ
yā pūrvaṃ sā'bhavadbhūyaḥ svarṇavṛṣṭisubhūṣitā
17.81
itthaṃ pravṛtte lokānāṃ tatra trailokyavāsinām
dānasammānabhojyānāṃ vidhau vidhivato'nvaham
17.82
aśvamedhaṃ prati janā jagurgāthāḥ parasparam
īdṛgyāgasya saṃbhāro vidheḥ śāstrapracoditaḥ
17.83
indradyumnasya rājarṣerna bhūto na bhaviṣyati
na yācitāro'dātāro mitho yatra nimantritāḥ
17.84
na kāmabhaṅgo yatrāsīddevānāmapi bho dvijāḥ
īdṛksamṛddhiḥ kraturāṭ pravṛtto bhūpatestadā
17.85
adhiśraddhaḥ susaṃpannaḥ pūrvasmādaparo'bhavat
smṛtikārāḥ kalpakārāstathā śāstrapraṇetṛkāḥ
17.86
yajñānuṣṭhānakuśalāḥ sadācārāvataṃsakāḥ
agnyādhānādyavabhṛthapracāramanupūrvaśaḥ
17.87
cakruḥ sadasyānumate nṛpateḥ prītaye dvijāḥ
na mantrāḥ svarato hīnā varṇato vā'pi karhicit
17.88
ye vai vidhividhātāraste vai karmapracārakāḥ
prāyaścittanimittena prāyaścittanibandhanāt
17.89
karmopaghāto no tatra yoginaḥkarmayoginaḥ
yatra saptarṣayo divyāḥ sadasyāḥ kratusākṣiṇaḥ
17.90
pracārayanti karmāṇi guṇadoṣavibhāginaḥ
yājñavalkyādayastatra munayastvṛtvijo vṛtāḥ
17.91
sadogatāste munayaḥ parasparakathāntare
vākovākyāni sūktāni guhyopaniṣadāni ca
17.92
gāthāḥ paurāṇikīrviprā viṣṇubhaktipuraḥsarāḥ
caritāni hareḥ sarvakalmaṣaughaharāṇi ca
17.93
tatra saṃvartayāmāsuste sabhāyāṃ mahīkṣitaḥ
tasya yajñe haviḥ prāśuḥ pratyakṣaṃ vahnimadhyagāḥ
17.94
muditāstridaśā viprā mahendrapramukhā makhe
cirapravāsino devā nāsmarantā'marāvatīm
17.95
amṛtaṃ hi havisteṣāṃ kalpitaṃ brahmaṇā purā
tatprāśya muditā devā vīryavantaścirāyuṣaḥ
17.96
yāgānuṣṭhānaviṣayādanyatra viṣayānbahūn
indradyumnena racitānsamastānupabhuñjate
17.97
tatra ye nāgarājānaḥ pātālatalavāsinaḥ
tato'dhikānmartyaloke viṣayānupabhuñjate
17.98
pātālagamanaṃ te vai nehante manasā dhruvam
itthaṃ pravartito yajñastrailokyaprītikārakaḥ
17.99
indradyumnasya nṛpateḥ kṣetre śrīpuruṣottame
jagadīśaprasādāya pitāmahanideśataḥ
17.100
ekonaṃ kramaśaḥ saṃsthāmavāpa pṛthivīpatiḥ
sahasraṃ hayamedhasya yathāvadvidhicoditam
17.101
tataḥ sāhasrike yajñe vājimedhe mahīpateḥ9
dine dine divyagatirbabhūva nṛpatistadā
17.102
sutyāyāḥ sapta divasādyā10 rātrirabhavadvijāḥ11
tasyāsturīyaprahare dadhyau12 sa viṣṇumavyayam
17.103
dhyāne tasmindadarśāsau mahābhāgyavaśānnṛpaḥ
pratyakṣamiva sa śvetadvīpaṃ sphaṭikanirmitam
17.104
samantātparivāryainaṃ tiṣṭhantaṃ kṣīrasāgaram
mahākalpadrumaiḥ puṣpagandhāmodidigantaraiḥ
17.105
phalapallavavalkeṣu bahirantaśca sarvaśaḥ
śaṃkhacakrāṃkitaiḥ13 śubhraiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaiḥ
17.106
mahāmāñjiṣṭhavarṇaiśca mūrtibhistairmuradviṣaḥ
tanmadhye ghaṭitaṃ divyamaṇibhirmaṇḍapottamam
17.107
madhyasthasūryavadbhāsiratnasiṃhāsanojvalam
kṣīrābdhiśītakallolamandavātamanoharam
17.108
tanmadhye dadṛśe devaṃ śaṅkhacakragadādharam
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ vanamālāvibhūṣitam
17.109
sarvalāvaṇyabhavanaṃ saundaryaśrīniketanam
nirbhartsayantaṃ vapuṣā pinaddhaṃ divyabhūṣaṇam
17.110
dakṣapārśve sthitaṃ tatra anantaṃ dharaṇīdharam
koṭicandrapratīkāśaṃ himādrisadṛśaprabham
17.111
phaṇāmukuṭavistāracchatrībhūtaṃ manoharam
maṇikuṇḍalayugmāṅgaṃ cārunīlanicolakam
17.112
haladalāṅgalaśaṅkhacarisphuradbāhucatuṣṭayam
hārakeyūravalayamudrikābhiralaṃkṛtam
17.113
mekhalākaṭisūtrāḍhyaṃ divyaratnaprasādhanam
divyahālākṣībamūrtiṃ cāruhāsaṃ sunetrakam
17.114
dakṣapārśvasthitāṃ ¹⁴viṣṇorlakṣmīṃ tāṃ śubhalakṣaṇām
varābhayābjahastāṃ vai kuṅkumābhāṃ sulocanām
17.115
trailokyayuvatīvṛndadṛṣṭāntādbhutavigrahām
dadarśa padmāsanagāṃ lāvaṇyāmbudhiputrikām
17.116
pitāmahaṃ ca dadṛśe purato'sya kṛtāṃjalim
vāmapārśvasthitaṃ cakraṃ nānāmaṇimayaṃ vibhoḥ
17.117
sanakādyairmunīndraistu stūyamānaṃ jagadgurum
dṛṣṭvā svapne 15nṛpavaraḥ prahṛṣṭo dvijasattamāḥ
17.118
adṛṣṭapūrvarūpaṃ taṃ jyotirmayamanantakam
tuṣṭāva tatra dhyānastho harṣagadgadayā girā
17.119
indradyumna uvāca
namaste jagadādhāra jagadātmannamo'stu te
kaivalya triguṇātīta guṇāñjana namo'stu te
17.120
suśuddhanirmalajñānasvarūpāya namo'stu te
śabdabrahmābhidhānāya jagadrūpāya te namaḥ
17.121
saṃsārapatitaśrānta duḥkhadhvaṃsa namo'stu te
durbhedyahṛdayagranthibhedakāya namo'stu te
17.122
dvisaptabhuvanāgāramūlastambhāya te namaḥ
brahmāṇḍakoṭighaṭanāśilpine cakriṇe namaḥ
17.123
karuṇāmṛtapāthodhisudhādhāmne namo namaḥ
dīnoddhāraikaguhyāya kṛpāpāthodhaye namaḥ
17.124
prakāśakānāṃ sūryādijyotiṣāṃ jyotiṣe namaḥ
pratīsvasvanadīpsāya antaḥpāpāgnaye namaḥ
17.125
pāvakāya pavitrāya pavitrāṇāṃ namo namaḥ
gariṣṭhāya variṣṭhāya drāghiṣṭhāya namo namaḥ
17.126
nediṣṭhāya daviṣṭhāya kṣodiṣṭhāya namo namaḥ
vareṇyāya supuṇyāya nārāyaṇa namo'stu te
17.127
paritrāhi jagannātha dīnabandho namo'stu te
nistīrṇo'haṃ bhavāmbhodhiṃ prāpya tvāṃ taraṇīṃ sukhām
17.128
tvayi dṛṣṭe ramānātha kleśā vyapagatā mama
cidānandasvarūpaṃ tvāṃ prāptānāṃ duḥkhasaṃkṣayaḥ
17.129
dhruvaṃ nātha samutpannaparamānaṃdahetukam
trāhi trāhi bhambhodhimagnaṃ māṃ dīnacetasam
17.130
madhyāhnārkodite vyomni kutaḥ saṃtamasodayaḥ
dhyānasthitaḥ stuvannevaṃ praṇamya jagadīśvaram
17.131
dhyānāvasāne sa punaḥ svayaṃ jāgradabudhyata
svapnānta indradyumno'pi saṃsmārātmānamātmanā
17.132
atyadbhutamidaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā ca nṛpakuñjaraḥ
mene kṛtārthamātmānaṃ hayamedhakratostathā
17.133
sahasraṃ saphalaṃ caiva svabhāgyaṃ16 samupasthitam
na hi devarṣivacanaṃ vṛthā bhavati karhicit
17.134
pratyakṣaṃ me kathaṃ nāthaḥ svayamatra bhaviṣyati
iti cintākulo rātriśeṣaṃ nītvā viśāmpatiḥ
17.135
śaśaṃsa nāradasyāgre yathā svapno'nvabhūyata
sa cāpi nāradaḥ prāha śokaste vigato nṛpa
17.136
aruṇodayakāle hi bhagavantaṃ dadarśa yat
daśāhātphaladaḥ svapnastasminkāle nṛpottama
17.137
kratvante bhagavānatra pratyakṣaste bhaviṣyati
yadāha madgirā tvāṃ hi carācaragururvidhiḥ
17.138
so'pi tvayā jagatsraṣṭā svapne'sminnavalokitaḥ
tadanuṣṭhīyatāṃ yajñaḥ parāgre na prakāśaya
17.139
svapno'yaṃ nṛpaśārdūla durbodhaṃcaritaṃ hareḥ
kintu bhāgyavaśādeva svapnastādṛkprajāyate
17.139.p1
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde indradyumnasya sahasrahayamedhānuṣṭhānena bhagavaddarśanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 17
Linked texts (7)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Purushottamakṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamacetramāhātmya — Sanskrit
- Sriksetramahatmya (ed. Caitanyacaraṇa Dāsa Mahārāja) — Sanskrit
- Puruṣottamattvamāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottakhaṇḍa — Sanskrit
- Śrīkṣetramāhātmya — Sanskrit