Pramāṇa · Search · About · API

Purushottamakhanda 17

Puruṣottamakhaṇḍa 17

Language
Sanskrit

Contents

17.1

saptadaśo'dhyāyaḥ
munaya ūcuḥ
pratiṣṭhite nārasiṃhe kṣetre tasminnarādhipaḥ
kiṃ cakāra mune brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ¹

17.2

jaiminiruvāca
indrādīṃstridaśānsarvānnyamantrayata pūrvataḥ
tataḥ sa mantrayāmāsa ṛṣīnviprānsahasraśaḥ

17.3

adhyetṝṃścaturo vedānsaṣar̤aṅgapadakramaiḥ
yajñavidyāsu kuśalānmīmāṃsāpariniṣṭhitān

17.4

sabhāṣyakalpasūtraistu pariniṣṭhitakarmiṇaḥ
aṣṭādaśasu vidyāsu kuśalāndharmakovidān

17.5

sadācārāvadātāṃśca kulīnānsatyavādinaḥ
vaiṣṇavāṃśca viśeṣeṇa mantrayāmāsa sādaram

17.6

dharma kovida, sadācāra parāyaṇa satyavādī satkulasambhūta vyaktigaṇako aura
viśeṣarūpase vaiṣṇavoṃko samādāra sahita nimantrita kiyā |2-5
trailokye ye ca rājānaḥ siddhāḥ saptarṣayo dvijāḥ
sacchūdrā vaṇijo dvīpapatayaśca nimantritāḥ

17.7

krośadvayamitā viprāḥ sabhāsīttasya bhūpateḥ
pāṣāṇaghaṭitā soccā sudhayā sānulepitā

17.8

kacidratnamayī bhūmiḥ kacitkāñcananirmitā
sphāṭikī rājatī caiva yathāyogyaṃ kṛtāsthalī

17.9

stambhaiḥ ratnamayaiḥ proccairdukūlapariveṣṭitaiḥ
cārucandrātapāḍhyā tu gandhamālyaiḥ sacāmaraiḥ

17.10

muktādāmāntarasthaiśca cāruvātāyanā śubhā
kṛṣṇāgurusnehasiktā śrīkhaṇḍasalilokṣitā

17.11

sarvarttukusumākīrṇā prāntopavanasaṃvṛtā
vāpyaḥ sphaṭikasopānāḥ padmakalhāramaṇḍitāḥ

17.12

cakravākaiḥ plavairhaṃsaiḥ sārasairmadhurasvanaiḥ
vyāptāntarāḥ svacchaśītasugandhamadhurāmbhasaḥ

17.13

paritaḥ śataśastasyāḥ sukhāvataraṇā dvijāḥ
upacchāyāviracanāḥ śobhamānāḥ samantataḥ

17.14

yajñaśālā maruttasya yathāsīddvo dvijottamāḥ
tathendradyumnabhūpasya racitā viśvakarmaṇā

17.15

śubhe'hni śubhanakṣatre vāsayitvā sabhāsadaḥ
rājñaḥ siṃhāsanāsīnān ³vṛṣyāsīnānṛṣīnapi⁴

17.16

sasiddhānbrahmarṣigaṇānbahumūlyakuśasthitān
devānkāṃcanapīṭhasthānyathāyogyamatha dvijān

17.17

varāsanasthānanyāṃśca yathādeśaṃ sukhasthitān
madhye nṛpāṇāṃ devānāmṛṣīṇāṃ ca śacīpatim

17.18

sāmrājyalakṣaṇe svasya ratnasiṃhāsane sthitam
divyairmālyaistathā gandhairvāsobhirviṣṭarādibhiḥ

17.19

purodhasā samaṃ pūrvamarcayāmāsa ṛddhimat
vinīto dīnavattasya cakre pūjāṃ tathā nṛpaḥ

17.20

āścaryaṃ manyate'syāsau trailokyeśo'pi tadyathā
tataḥ siddhānde⁵vamunīnacaryatrindravattadā

17.21

vismayaṃ janayāmāsa kuberasyāpyadhiśriyaḥ
tato devānsamānarca prakṛtārthasya sampadaḥ

17.22

upacārairmahīnāthaḥ samyagavyagramānasaḥ
rājñaḥ saṃpūjayāmāsa rājayogyaiḥ paricchadaiḥ

17.23

yathā te menire bhūpā bhavāmaḥ sāṃprataṃ vayam
satyaṃ rājyaṃ kramātprāptaṃ nedṛśaśca paricchadaḥ

17.24

ānarca vaiṣṇavānbhūya upacāraiḥ samānayan
śāntā api yathā citraṃ menire viṣayāgamam

17.6-2

tato viprānbāhujātānvaiśyānmunipuraḥsarān

17.25

samyakprapūjayāmāsa sattvodrikto mahīpatiḥ

17.26

anyāṃśca sacivadvārā pūjayitvā sasambhramaḥ
dṛṣṭaḥ sa vinayānnamraḥ kṛtāñjalipuṭastathā

17.27

mahendramuccaiḥ prāhedaṃ nāradena purodhasā

17.28

indradyumna uvāca
tava prasādāddeveśa icchāmīdaṃ prasīda me
kratunā hayamedhena prayakṣye yajñapūruṣam

17.29

anujānīhi māṃ deva kratūnāmīśvaro bhavān
tvadājñāpālakāḥ sarve trailokye nivasanti ye

17.30

yāvatkratusahasrasya saṃsthā bhavati me prabho
tāvattvaṃ tridaśaiḥ sārddhaṃ sadomadhyagato vasa

17.31

yaṣṭumicchāmi deveśa nāhaṃ tvatpadalipsayā
sarveṣāṃ vetsi devendra manovṛttiṃ sadā prabho

17.32

yuṣmākaṃ pūrvadṛṣṭo'tra vapuṣmānmādhavaḥ prabhuḥ
upāsanāyāṃ so'yaṃ yo vālukābhistirodadhe

17.33

tasya bhūyaḥ prakāśārthaṃ vājimedhasahasrakam
kariṣye vacanādindra caturāsyasya śāsanāt
punaḥ prakāśite tasmiñchreyo vo'pi bhaviṣyati

17.34

iti vijñāpite rājñā mahendrapramukhāḥ surāḥ
antarddhānottaraṃ yā ca śrutā pūrvaṃ sarasvatī

17.35

aśarīrāṃ smarantastāmidaṃ procuḥ praharṣitāḥ
indradyumna mahātmāsi satyaṃ satyavrato bhuvi

17.36

tvacceṣṭitaṃ purā'smābhiranvabhāvi bhaviṣyakam
sahāyāste bhaviṣyāmaḥ kārye trailokyapāvane

17.37

sraṣṭā sa jagatāṃ yatra yadyuktaḥ svayameva hi
atraivovāca bhagavānasmākamapi bhūtale

17.38

praveśaṃtvadanadanukrośavaśādbhayaḥ prakāśanam
kariṣye dāravaṃ dehamityetatpariniṣṭhitam

17.39

nātrāsmākaṃ vyalīkaṃ tu nendrasya ca mahīpate
asmaddiṣṭasamudyogastava naḥ prītikārakaḥ

17.40

sukhaṃ yajasva rājendra vaikuṇṭhaṃ bhaktavatsalam
kratunā hayamedhena sahasraparivartinā

17.41

durārādhyo hi bhagavānasmākaṃ bhaktavatsalaḥ
vayamapyatra devatvaṃ tyaktvā bhaktiparāyaṇāḥ

17.42

ārādhayāmaḥ kṣetre'sminvinītā nararūpiṇaḥ
kṣipraṃ hi mānuṣe loke karma siddhyati vai kṛtam

17.43

jaiminiruvāca
ityukte tridaśaiḥ sendraiḥ parituṣṭāntarātmanā
ārambhārthaṃ krato rājā bhagavantamapūjayat

17.44

upacārasahasraistu yathāvatpratipāditaiḥ
tataḥpitṛgaṇānrājā nirūpya śraddhayānvitaḥ

17.45

sadogṛhagatānviprānyājñikānsamalaṃkṛtān
kṛtveṣṭadevaṃ purato vaikuṇṭhaṃ sāgnihotrikam

17.46

ākāṅkṣankalpitaṃ lagnaṃ saṃvṛtte svastivācane
upasthitaḥ sapatnīkaḥ śuddhamāṅgalyaveṣadhṛk

17.47

svastivācya dvijāñchuddhānpuṇyāhaṃ vṛddhikarma ca
tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro varayāmāsa ṛtvijaḥ

17.48

vṛtāste tu sapatnīkaṃ dīkṣayanto nṛpottamam
vihatya dīkṣaṇāyeṣṭānnyayajansabhyacoditāḥ

17.49

praṇīya taṃ prajvalantaṃ vedyāmāhavanīyakam
trailokyamaṅgalakaraṃ kiṃ sākṣādvaiṣṇavaṃ mahaḥ

17.50

suprokṣitaṃ cābhimantrya anujñāpya digadhīśvarān
mumucuste hayaṃ mukhyamaṅgeṣu śubhalakṣaṇam

17.51

tataḥ sa dīkṣito rājā vāgyato rauravīṃ tvacam
adhiṣṭhāya sadomadhye mṛtyuṃjaya iva sthitaḥ

17.52

nimantritānāṃ bhuktyarthaṃ cakṣuṣā saṃdideśa vai
surāṇāṃ ratnapātrāṇi mahārghāṇi nṛpājñayā

17.53

sacivaḥ kārayāmāsa bhojanāya samṛddhimat
śuddhasauvarṇapātrāṇi munīnāṃ ca mahīkṣitām

17.54

dvijānāṃ bhojanārthāya navāni pratyahaṃ dvijāḥ
kṣatriyāṇāṃ viśāṃ viprā rājatāni śubhāni ca

17.55

kāṃsyanirmalapātrāṇi śūdrāṇāṃ bhojanāya vai
ahanyahani pātrāṇi bhojanānte dvijottamāḥ

17.56

ākareṣu prapātyante procchiṣṭadalavarjanaiḥ
tatra yajñotsave ye vai bhojanāya nimantritāḥ

17.57

teṣāṃ putrāśca pautrāśca prapautrāścaiva saṃtatiḥ
nityaṃ pañcarasātmāni bahumānapuraḥsaram

17.58

ādṛtya bhojitā rājña indradyumnasya śāsanāt
kuṭumbavatsthitāstatra saṃsthā yāvanmahākratoḥ

17.59

yaddeśīyā janāsteṣāmadhiṣṭhātā ca tannṛpaḥ
nṛpāṇāmanusandhātā indradyumnaprayācitaḥ

17.60

nāradaḥ samadarśī tu paropakṛtilolupaḥ
indrādīnāṃ surendrāṇāṃ devarṣīṇāṃ nṛpottamaḥ

17.61

svayaṃ narapatiścaryāṃ cakāra kratupūrttaye
ṣaḍvidhānyannapānāni saṃskṛtāni dvidhā naraiḥ

17.62

devānāṃ bhojane tatra mantratantraviśāradaiḥ
martyānāṃ nalavidyāyāṃ kuśalaiḥ saṃskṛtāni vai

17.63

kṣutpipāsānabhijñā hi sudhāhārā divaukasaḥ
teṣāmapi apūrvatvādāścaryaṃ taddhi bhojanam

17.64

narāṇāṃ durlabhaṃ martya indradyumnagṛhe'śanam
indradyumnasya cendrasya viśeṣo martyavāsitā

17.65

atyadbhutakaraṃ hyetatpratyahaṃ ca navaṃ navam
saṃmānanādarāvṛddhirbhojyasya dvijasattamāḥ

17.66

anyonyasparddhayaivātra pravarddhante parasparam
sugandhasumanomālyakastūryādipralepanam

17.67

citrasūkṣmadukūlāni sopadhānāsanāni ca
ratnapalyaṃkikāśayyā ratnadaṇḍaprakīrṇakam

17.68

jātīlavaṅgakarpūrairnāgavallīdalāni ca
manoharāṇi gītāni nṛtyāni vividhāni ca

17.69

bharatasya muneḥ śikṣā paṇḍitairracitāni ca
svasvavaṃśayaśo'bhijñāḥ śataśaḥ sūtamāgadhāḥ

17.70

etānyanyāni vastūni durlabhānyapi yāni vai
tridaśāścāpi martryāścānvabhujyanta susādaram

17.71

ekato'nyatra citrāṇi na ca hīnāni kutracit
pātālavāsināṃ cāpi bhojanaṃ vai sudhādhikam

17.72

yadbhuktvā nānuvāñchanti pātālagamanaṃ hi te
purāṇi yāni pātāle ratnaughālokitāni ca

17.73

vinā sūryaprakāśena tādṛśānyeva bhūpatiḥ
dadau teṣāṃ nivāsāya yeṣu pātālabuddhayaḥ

17.74

sukhāsīnāśca krīḍanto bhuñjānāḥ śerate mudā
devānāmapi nānyatra bhūmisparśanamasti vai

17.75

indradyumnapure tatra svargādapi manohare
yadṛcchayā sukhakrīḍāsaktā no tatyajurbhuvam

17.76

abhilāṣopajātaṃ tu sukhaṃ svarge vadanti hi
anicchayā'pi bho viprāḥ sukhaṃ sarvatra tatra vai

17.77

ādṛtya yatnānmanyante bhojyaṃ te sādaraṃ narāḥ
na yācitā ko'pi janaḥ kuto vā syātparāṅmukhaḥ

17.78

rājādhirājaveśmāni janānāṃ svagṛhaiḥ samam
tadā''sītsvagṛhe teṣāṃ na sadā sarvasambhavaḥ

17.79

tatra yatkāmanātītaṃ tadvastu sulabhaṃ bahu
itthaṃ pravartite yajñe yajñeśaprītaye mudā

17.80

pṛthivī hatasarvasvā vājimedhasya bhūpateḥ
yā pūrvaṃ sā'bhavadbhūyaḥ svarṇavṛṣṭisubhūṣitā

17.81

itthaṃ pravṛtte lokānāṃ tatra trailokyavāsinām
dānasammānabhojyānāṃ vidhau vidhivato'nvaham

17.82

aśvamedhaṃ prati janā jagurgāthāḥ parasparam
īdṛgyāgasya saṃbhāro vidheḥ śāstrapracoditaḥ

17.83

indradyumnasya rājarṣerna bhūto na bhaviṣyati
na yācitāro'dātāro mitho yatra nimantritāḥ

17.84

na kāmabhaṅgo yatrāsīddevānāmapi bho dvijāḥ
īdṛksamṛddhiḥ kraturāṭ pravṛtto bhūpatestadā

17.85

adhiśraddhaḥ susaṃpannaḥ pūrvasmādaparo'bhavat
smṛtikārāḥ kalpakārāstathā śāstrapraṇetṛkāḥ

17.86

yajñānuṣṭhānakuśalāḥ sadācārāvataṃsakāḥ
agnyādhānādyavabhṛthapracāramanupūrvaśaḥ

17.87

cakruḥ sadasyānumate nṛpateḥ prītaye dvijāḥ
na mantrāḥ svarato hīnā varṇato vā'pi karhicit

17.88

ye vai vidhividhātāraste vai karmapracārakāḥ
prāyaścittanimittena prāyaścittanibandhanāt

17.89

karmopaghāto no tatra yoginaḥkarmayoginaḥ
yatra saptarṣayo divyāḥ sadasyāḥ kratusākṣiṇaḥ

17.90

pracārayanti karmāṇi guṇadoṣavibhāginaḥ
yājñavalkyādayastatra munayastvṛtvijo vṛtāḥ

17.91

sadogatāste munayaḥ parasparakathāntare
vākovākyāni sūktāni guhyopaniṣadāni ca

17.92

gāthāḥ paurāṇikīrviprā viṣṇubhaktipuraḥsarāḥ
caritāni hareḥ sarvakalmaṣaughaharāṇi ca

17.93

tatra saṃvartayāmāsuste sabhāyāṃ mahīkṣitaḥ
tasya yajñe haviḥ prāśuḥ pratyakṣaṃ vahnimadhyagāḥ

17.94

muditāstridaśā viprā mahendrapramukhā makhe
cirapravāsino devā nāsmarantā'marāvatīm

17.95

amṛtaṃ hi havisteṣāṃ kalpitaṃ brahmaṇā purā
tatprāśya muditā devā vīryavantaścirāyuṣaḥ

17.96

yāgānuṣṭhānaviṣayādanyatra viṣayānbahūn
indradyumnena racitānsamastānupabhuñjate

17.97

tatra ye nāgarājānaḥ pātālatalavāsinaḥ
tato'dhikānmartyaloke viṣayānupabhuñjate

17.98

pātālagamanaṃ te vai nehante manasā dhruvam
itthaṃ pravartito yajñastrailokyaprītikārakaḥ

17.99

indradyumnasya nṛpateḥ kṣetre śrīpuruṣottame
jagadīśaprasādāya pitāmahanideśataḥ

17.100

ekonaṃ kramaśaḥ saṃsthāmavāpa pṛthivīpatiḥ
sahasraṃ hayamedhasya yathāvadvidhicoditam

17.101

tataḥ sāhasrike yajñe vājimedhe mahīpateḥ9
dine dine divyagatirbabhūva nṛpatistadā

17.102

sutyāyāḥ sapta divasādyā10 rātrirabhavadvijāḥ11
tasyāsturīyaprahare dadhyau12 sa viṣṇumavyayam

17.103

dhyāne tasmindadarśāsau mahābhāgyavaśānnṛpaḥ
pratyakṣamiva sa śvetadvīpaṃ sphaṭikanirmitam

17.104

samantātparivāryainaṃ tiṣṭhantaṃ kṣīrasāgaram
mahākalpadrumaiḥ puṣpagandhāmodidigantaraiḥ

17.105

phalapallavavalkeṣu bahirantaśca sarvaśaḥ
śaṃkhacakrāṃkitaiḥ13 śubhraiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaiḥ

17.106

mahāmāñjiṣṭhavarṇaiśca mūrtibhistairmuradviṣaḥ
tanmadhye ghaṭitaṃ divyamaṇibhirmaṇḍapottamam

17.107

madhyasthasūryavadbhāsiratnasiṃhāsanojvalam
kṣīrābdhiśītakallolamandavātamanoharam

17.108

tanmadhye dadṛśe devaṃ śaṅkhacakragadādharam
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ vanamālāvibhūṣitam

17.109

sarvalāvaṇyabhavanaṃ saundaryaśrīniketanam
nirbhartsayantaṃ vapuṣā pinaddhaṃ divyabhūṣaṇam

17.110

dakṣapārśve sthitaṃ tatra anantaṃ dharaṇīdharam
koṭicandrapratīkāśaṃ himādrisadṛśaprabham

17.111

phaṇāmukuṭavistāracchatrībhūtaṃ manoharam
maṇikuṇḍalayugmāṅgaṃ cārunīlanicolakam

17.112

haladalāṅgalaśaṅkhacarisphuradbāhucatuṣṭayam
hārakeyūravalayamudrikābhiralaṃkṛtam

17.113

mekhalākaṭisūtrāḍhyaṃ divyaratnaprasādhanam
divyahālākṣībamūrtiṃ cāruhāsaṃ sunetrakam

17.114

dakṣapārśvasthitāṃ ¹⁴viṣṇorlakṣmīṃ tāṃ śubhalakṣaṇām
varābhayābjahastāṃ vai kuṅkumābhāṃ sulocanām

17.115

trailokyayuvatīvṛndadṛṣṭāntādbhutavigrahām
dadarśa padmāsanagāṃ lāvaṇyāmbudhiputrikām

17.116

pitāmahaṃ ca dadṛśe purato'sya kṛtāṃjalim
vāmapārśvasthitaṃ cakraṃ nānāmaṇimayaṃ vibhoḥ

17.117

sanakādyairmunīndraistu stūyamānaṃ jagadgurum
dṛṣṭvā svapne 15nṛpavaraḥ prahṛṣṭo dvijasattamāḥ

17.118

adṛṣṭapūrvarūpaṃ taṃ jyotirmayamanantakam
tuṣṭāva tatra dhyānastho harṣagadgadayā girā

17.119

indradyumna uvāca
namaste jagadādhāra jagadātmannamo'stu te
kaivalya triguṇātīta guṇāñjana namo'stu te

17.120

suśuddhanirmalajñānasvarūpāya namo'stu te
śabdabrahmābhidhānāya jagadrūpāya te namaḥ

17.121

saṃsārapatitaśrānta duḥkhadhvaṃsa namo'stu te
durbhedyahṛdayagranthibhedakāya namo'stu te

17.122

dvisaptabhuvanāgāramūlastambhāya te namaḥ
brahmāṇḍakoṭighaṭanāśilpine cakriṇe namaḥ

17.123

karuṇāmṛtapāthodhisudhādhāmne namo namaḥ
dīnoddhāraikaguhyāya kṛpāpāthodhaye namaḥ

17.124

prakāśakānāṃ sūryādijyotiṣāṃ jyotiṣe namaḥ
pratīsvasvanadīpsāya antaḥpāpāgnaye namaḥ

17.125

pāvakāya pavitrāya pavitrāṇāṃ namo namaḥ
gariṣṭhāya variṣṭhāya drāghiṣṭhāya namo namaḥ

17.126

nediṣṭhāya daviṣṭhāya kṣodiṣṭhāya namo namaḥ
vareṇyāya supuṇyāya nārāyaṇa namo'stu te

17.127

paritrāhi jagannātha dīnabandho namo'stu te
nistīrṇo'haṃ bhavāmbhodhiṃ prāpya tvāṃ taraṇīṃ sukhām

17.128

tvayi dṛṣṭe ramānātha kleśā vyapagatā mama
cidānandasvarūpaṃ tvāṃ prāptānāṃ duḥkhasaṃkṣayaḥ

17.129

dhruvaṃ nātha samutpannaparamānaṃdahetukam
trāhi trāhi bhambhodhimagnaṃ māṃ dīnacetasam

17.130

madhyāhnārkodite vyomni kutaḥ saṃtamasodayaḥ
dhyānasthitaḥ stuvannevaṃ praṇamya jagadīśvaram

17.131

dhyānāvasāne sa punaḥ svayaṃ jāgradabudhyata
svapnānta indradyumno'pi saṃsmārātmānamātmanā

17.132

atyadbhutamidaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā ca nṛpakuñjaraḥ
mene kṛtārthamātmānaṃ hayamedhakratostathā

17.133

sahasraṃ saphalaṃ caiva svabhāgyaṃ16 samupasthitam
na hi devarṣivacanaṃ vṛthā bhavati karhicit

17.134

pratyakṣaṃ me kathaṃ nāthaḥ svayamatra bhaviṣyati
iti cintākulo rātriśeṣaṃ nītvā viśāmpatiḥ

17.135

śaśaṃsa nāradasyāgre yathā svapno'nvabhūyata
sa cāpi nāradaḥ prāha śokaste vigato nṛpa

17.136

aruṇodayakāle hi bhagavantaṃ dadarśa yat
daśāhātphaladaḥ svapnastasminkāle nṛpottama

17.137

kratvante bhagavānatra pratyakṣaste bhaviṣyati
yadāha madgirā tvāṃ hi carācaragururvidhiḥ

17.138

so'pi tvayā jagatsraṣṭā svapne'sminnavalokitaḥ
tadanuṣṭhīyatāṃ yajñaḥ parāgre na prakāśaya

17.139

svapno'yaṃ nṛpaśārdūla durbodhaṃcaritaṃ hareḥ
kintu bhāgyavaśādeva svapnastādṛkprajāyate

17.139.p1

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde indradyumnasya sahasrahayamedhānuṣṭhānena bhagavaddarśanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 17

Linked texts (7)