Purushottamakhanda 4
Puruṣottamakhaṇḍa 4
- Language
- Sanskrit
4.1
śrīruvāca
pañcakrośamidaṃ kṣetraṃ ¹samudrāntavyavasthitam
dvikrośaṃ tīrtharājasya taṭabhūmau sunirmalam
4.2
1.ka suvarṇavālukākīrṇaṃ nīlaparvataśobhitam
yo'sau viśveśvaro devaḥ sākṣānnārāyaṇātmakaḥ
4.3
saṃyamya viṣayagrāmaṃ ²samudrataṭamāsthitaḥ
upāsituṃ jagannāthaṃ caturvargaphalapradam ³
4.4
tacchrutvā vacanaṃ samyag yamaḥ prāpūjayacchivam
yameśvara iti khyāto yamasaṃyamanāśanaḥ
yaṃ dṛṣṭvā pūjayitvā tu koṭiliṅgaphalaṃ labhet
4.5
sīmāpratīcī kṣetrasya śaṅkhākārasya mūrddhani
sarvakāmaprado devaḥ sa āste vṛṣabhadhvajaḥ
4.6
śaṅkhāgre nīlakaṇṭhaḥ syādetatkrośaḥ sudurlabhaḥ4
paramaṃ pāvanaṃ kṣetraṃ sākṣānnārāyaṇasya vai
4.7
sindhurājasya salilādyāvanmūlaṃ vaṭasya vai
śaṅkhasyodarabhāgastu samudrodakasaṃplutaḥ
4.8
yatsaṃparkātsamudro'tra tīrtharājatvamāgataḥ
yathāyaṃ bhagavānmuktiprado dṛṣṭipathaṃ gataḥ
4.9
sudurlabhaṃ yattritayamekaikaṃ muktisādhanam
tathedaṃ maraṇātkṣetraṃ sindhusnānādvimuktidam
ciccheda brahmaṇaḥ pūrvaṃ rudra krodhāttu pañcamam
4.10
tacchiro dustyajaṃ gṛhṇanbrahmāṇḍaṃ paribabhrame
atrāgato yadā brahmakapālaṃ parimuktavān
4.11
kapālamocano bhūtvā dvitīyāvartasaṃsthitaḥ
kapālamocanaṃ paśyet praṇametpūjayecca yaḥ
4.12
brahmahatyādipāpānāṃ kaścukaṃ vijahātyasau
tasya dakṣiṇapārśve tu maraṇaṃ bhavamocanam
4.13
tṛtīyāvartagāmādyāṃ śaktiṃ me vimalāhvayām
jānīhi dharmarāja tvaṃ bhuktimuktiphalapradām
4.14
ya imāṃ pūjayedbhaktyā praṇametkīrtayettu vā
sarvānkāmānavāpnoti muktiṃ cānte ca vindati
4.15
nābhideśe sthitaṃ hyetattrayaṃ kuṇḍaṃ vaṭo vibhuḥ
kapālamocanādyāvadarddhāśinī pratiṣṭhitā
4.16
madhyaṃ śaṅkhasya jānīyātsuguptaṃ cakrapāṇinā
arddhamaśnāti salilaṃ mahāpralayavarddhitam
4.17
sṛṣṭyādau dharmarājeyaṃ śaktirme'rddhāṃśinī smṛtā
tāṃ dṛṣṭvā praṇamedyastu bhogānso'śnāti śāśvatān
4.18
sindhurājasya salilādyāvanmūlaṃ vaṭasya vai
kīṭapakṣimanuṣyāṇāṃ maraṇānmuktido mataḥ
4.19
antarvedī tviyaṃ puṇyā vāñchyate tridaśairapi
atra⁵ sthitāni hi paśyanti sarvāṃścakrābjadhāriṇaḥ
4.20
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni gagane ca tripiṣṭape6
sārddhatrikoṭisaṃkhyāni svargamokṣapradāni vai
4.21
teṣāmayaṃ tīrtharājaḥ kīrtitaḥ puruṣottamaḥ
sarveṣāṃ muktikṣetrāṇāmidaṃ sāyujyadaṃ matam
4.22
atra sthitā na śocanti jarājanmamṛtiṣvapi
kuṇḍaṃ hyetadrauhiṇākhyaṃ kāraṇākhyajalena vai
4.23
sambhṛtaṃ tiṣṭhate nityaṃ sparśanādbandhamuktidam
atra pratiṣṭhitaṃ vāri pralaye yatpravarddhate
4.24
atraiva līyate paścāttasmādrauhiṇasaṃjñitam
tasmātte mā'tra cintāstu svādhikāraviparyaye
4.25
mokṣādhikāriṇāmatra neśvarastvaṃ paretarāṭ
dharmarājaṃ samādiśya lakṣmīrevaṃ puraḥ sthitam
4.26
brahmāṇamāha jagatāmambā sapraśrayā girā
pitāmaha jagannātha viditaṃ sarvameva te7
4.27
mokṣadaṃ sarvajantūnāmetatkṣetraṃ samādiśa⁸
kāmākhyaṃ kṣetrapālaṃ ca vimalāñcāntarāsthitām⁹
4.28
sākṣādbrahmasvarūpo'sau nṛsiṃho dakṣiṇe vibhoḥ
hiraṇyakaśiporvakṣo vidāryāyaṃ prabhojjvalaḥ
4.29
darśanādasya naśyanti pātakāni na saṃśayaḥ
bhuktermukteśca yogyaḥ syānnātra kāryā vicāraṇā
4.30
asyāgre saṃtyajanprāṇānbrahmasāyujyamāpnuyāt
yatkiṃcitkurute karma koṭikoṭiguṇaṃ bhavet
4.31
chāyaiṣā kalpavṛkṣasya nṛsiṃhārkeṇa bhāsitā
chāyā hinastyavidyāṃ yā jānato'jānato mṛte
4.32
vedānteṣu prasiddhaistairvijñānaiḥ śravaṇādibhiḥ
mūḍhānāṃ durlabhairviprā vinā'pyatra vimocanam
4.33
avimukte mumukṣostu karṇamūle maheśvaraḥ
diśati brahmasaṃjñānaṃ bodhopāyaṃ kṛpānidhiḥ
4.34
tena buddhyā samabhyasya kramānmokṣamavāpnuyāt
upadeṣṭurmahimnā hi tasya jñānaṃ na hīyate
4.35
tatra10 tyajyanti ye prāṇāṃsteṣāṃ tatkṣaṇa eva hi
svarūpā jāyate muktiḥ saṃśayo mā'stu te yama
4.36
gatāgataprasaktānāṃ karmiṇāṃ mūḍhacetasām
vaivasvata kadācinno viśvāso hyatra jāyate¹¹
4.37
utsṛjya vāri gāṅgeyaṃ svādu śītaṃ sunirmalam
pipāsuḥ palvalaṃ yāti tadvatte mūḍhacetasaḥ
4.38
bhramanti tīrthānyanyāni tyaktvaitatkṣetramuttamam
palāśāmodakaistṛptā labhante śramajaṃ phalam
4.39
snānādabdhirdṛśā devacchāyayā kalpapādapaḥ
yatra kutrāpi ca kṣetraṃ maraṇānmuktidaṃ nṛṇām
4.40
yo yatra viṣaye bhaktyā viśvāsaṃ kurute naraḥ
sa tu tenaiva mucyeta nedṛśaṃ tīrthamasti vai
4.41
etattyaktvānyatīrtheṣu¹² vidadhāti ruciṃ tu yaḥ
nūnaṃ sa māyayā viṣṇorvañcito lobhalālasaḥ
4.42
upadeśena bahunā na prayojanamasti te
pratyakṣo hyanubhūto'yaṃ karato viṣṇurūpadhṛk
4.43
antarvedīrakṣaṇārthaṃ śaktyo'ṣṭau prakalpitāḥ¹²ka
ugreṇa tapasā pūrvamahaṃ rudreṇa bhāvitā
4.44
patnyarthaṃ sā mayā sṛṣṭā gaurī tasyātha bhāvinī
sarvasaundaryavasatirvapuṣo me vinirgatā
4.45
tadādiṣṭā mayā bhadre vacanaṃ me priyaṃ kuru
antarvedīṃ rakṣa mama paritastvaṃ svamūrtibhiḥ
4.46
sā tu tiṣṭhati matprītyai¹³ aṣṭadhā dikṣu saṃsthitā
maṅgalā vaṭamūle tu paścime vimalā tathā
4.47
śaṅkhasya 13ka pṛṣṭhabhāge tu saṃsthitā sarvamaṅgalā
arddhāśinī tathālambā kuveradiśi saṃsthitā
4.48
kālarātrirdakṣiṇasyāṃ pūrvasyāṃ tu marīcikā
kālarātryāstathā paścāccaṇḍarūpā vyavasthitā
4.49
etābhirugrarūpābhiḥ śaktibhiḥ parirakṣitam
alpapuṇyasya puṃso hi sthānametatsudurlabham
4.50
etāsāmaṣṭaśaktīnāṃ darśanātkīrtanāttathā
naśyanti sarvapāpāni hayamedhaphalaṃ labhet
4.14-2
rudrāṇyāścāṣṭadhā bhedaṃ dṛṣṭvā rudro'pi śaṅkaraḥ
ātmānamaṣṭadhā bhittvā
4.51
upāste parameśvaram
4.52
ārādhya tapasā viṣṇuṃ prārthayadvaramuttamam
yatra tvaṃ deva tatrāhaṃ vaseyaṃ hi yathāsukham
4.53
tvāmṛte kamalākānta nānyanirvṛtiᵌ kāraṇam
antaryāminprabho me tvaṃ tvāṃ vinā vigrahaḥ kutaḥ
4.54
mūḍhāstu tvāṃᵌ na jānanti hṛṣyanti viṣaye'śucau
nirmalāmbarasaṅkāśaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ
4.55
jaiminiruvāca
bhagavānapitaṃ rudraṃ kṣetrasvāmitayā vibhuḥ
sthāpayāmāsa paritaḥ svayaṃ madhye vyavasthitaḥ
4.56
kapālamocanaṃ nāma ||17||kṣetrapālaṃ yameśvaram
mārkaṇḍeyaṃ tatheśānaṃ viśveśaoṃ nīlakaṇṭhakam
4.57
vaṭamūle vaṭeśaṃ ca liṅgānyaṣṭau maheśituḥ
ᵌtāni dṛṣṭvā tathā spṛṣṭvā pūjayitvā vimucyate
4.58
atra kṣetra mṛtā ye ca na teṣāṃ tvaṃ20 prabhuryamaḥ
yadarthamāgatastvaṃ hi tadanyatra prasādhaya
4.59
upadiśya yamāyetthaṃ śrīruvāca pitāmaham
bhagavān bhagavannābhipadmayone'vadhāraya
4.60
tathā'pyasau jagannātho bhaktāyātmasamarpakaḥ
yamena toṣito bhaktyā prapannārtiharaḥ prabhuḥ
4.61
sudarśanena cakreṇa māyāṃ ca21vyavadhāsyati
atyājye'sminkṣetravare svarṇavālukayā vṛte
4.62
taṃ yamaṃ vaścayitvā tu22 prasthāpayya svamālayam22ka
sādhu matvā tataḥ prāha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam
4.63
indradyumno nāma rājā yuge satye bhaviṣyati
vaiṣṇavaḥ sarvayajñānāmāharttā śāstrakovidaḥ
4.64
atrāgatya mahābhaktiṃ kariṣyati nṛpottamaḥ
bhagavatprītaye yo vai23 vājimedhasahasrakam
4.65
kariṣyati24 prajānāthastadanugrahakāraṇāt
ekadārusamutpannaścaturddhā sambhaviṣyati
4.66
dāravapratimānānā25 viśvakarmā ghaṭiṣyati
pratiṣṭhāpayitā tvaṃ hi indradyumnaprasāditaḥ
4.67
asmākaṃ sadṛśīnāṃ ca pratimānāṃ pitāmaha
tvadājñātaḥ26 pratiṣṭhā hi ghaṭanā ca bhaviṣyati
4.68
jaiminiruvāca
iti śrutvā śriyo vākyaṃ caturvaktro yamaśca saḥ
svaṃ svaṃ puraṃ jagmatustau mudā paramayā yutau
4.69
kṣetrasya mahimānantyaṃ²⁷ saṃsmṛtya ca muhurmuhuḥ
vismayena ca harṣeṇa romāñcitavigrahau
4.70
samprataṃ munayastasminnindradyumnaprasāditaḥ
śaṅkhacakradharaḥ śrīmānnīlajīmūtasannibhaḥ
4.71
nīlācalaguhāntaḥstho vibhraddārumayaṃ vapuḥ
āste lokopakārāya balena ca subhadrayā
4.72
sudarśanena cakreṇa dāruṇā nirmitena ca
sahitaḥ praṇatārtīnāṃ nāśanaḥ karuṇārṇavaḥ
4.73
yaṃ dṛṣṭvā pāpabandhena sudṛr̤hena vimucyate
sukarmaughaparīpāko yugapatsamupasthitaḥ
4.74
paśyatāṃ bho muniśreṣṭhāstāpatrayasudhānidhim
bahavo hyavatārā hi viṣṇordivyāśca mānuṣāḥ
4.75
atyadbhutāni karmāṇi māhātmyaṃ cāpi varṇitam
pāricityānmanuṣyāstu na manyante surā api
4.76
devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
tiraścāmapi bho viprāstasmindārumaye harau
4.77
sarvātmabhūte vasati cittaṃ sarvasukhāvahe
upajīvya tamevāṃśaṃ yasyānanda²⁸svarūpiṇaḥ
4.78
brahmaṇaḥ śrutivāgāhetyetattatrānubhūyate
dyati²⁹ saṃsāraduḥkhāni dadāti sukhamavyayam
4.79
tasmāddārumayaṃ brahma vedānteṣūpagīyate³⁰
na hi kāṣṭhamayī mokṣaṃ dadāti pratimā kvacit
4.80
kṛtenākṛtatāviprāḥ kadācinnopalabhyate
akṛto hyapavargastu kṛtādvā dāruṇaḥ katham
4.81
adhiṣṭhānaṃ vinā brāhmyamaiśvaryaṃ³¹ nopalabhyate
rahasyametatparamaṃ viṣṇoḥ sthānamanuttamam
4.82
alaukikī sā pratimā laukikīti prakāśitā
kutra śrutā vā dṛṣṭā vā pratimā vyāharediti
4.83
indradyumnāya sa varaṃ tadā dāruvapurdadau
dīnānāthaikaśaraṇaṃ taraṇaṃ bhavavāridheḥ
4.84
carācarasadāvandyacaraṇaṃ taṃ parāyaṇam
nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sṛṣṭisaṃhṛtikāraṇam
4.85
mokṣaṇaṃ sarvapāpānāṃ dāraṇaṃ sakalāpadām
vibhūtīnāṃ visaraṇaṃ varaṇaṃ sarvabhoginām32
4.86
bharaṇaṃ sarvajantūnāṃ dharaṇaṃ jagatāmapi
bhāṣaṇaṃ sarvabhāṣāṇāṃ dūṣaṇaṃ sarvaduṣkṛtām
4.87
śoṣaṇaṃ sarvapaṅkānāṃ nīlādriśaraṇaṃ harim
śaraṇaṃ prayāta munayo hyananyaśaraṇaṃ vibhum
4.88
niśreṣṭho dāruvarṣmāpi divyalīlāvilāsakṛt
kṣamate svalpabhaktyā'pi so'parādhaśataṃ nṝṇām
4.89
atra vaḥ kathayiṣyāmi caritaṃ pāpanāśanam
līlayā dārudehasya munayaḥ paramātmanaḥ
4.90
kurukṣetrasamudbhūtau brāhmaṇakṣatriyāvubhau
sakhāyau jagmatuḥ prītyā ekāhāravihāriṇau
4.91
vṛttacyutau niṣiddhānāmāharttārau vimohitau
asvādhyāyavaṣaṭkārau svadhāsvāhāvivarjitau
4.92
apātrabhūtau dharmasya mahāpātakadūṣitau
madhubhakṣau³³ paṇyayoṣitsahavāsau madānvitau
4.93
pāralaukikacintā tu tayoḥ svapne'pi nāgatā
evaṃ vivartamānau tāvāyuṣo'rddhaṃ ca ninyatuḥ³⁴
4.94
ekadā bhramamāṇau tau yajñavāṭamagacchatām
śṛṇvantau dūrataḥ stotraṃ śāstraśabdaṃ manoharam
4.95
dṛṣṭvā tāstāḥ kriyāḥ sarvāḥ śrutisañcoditā dvijāḥ
tau tadā cakratuḥ śraddhāṃ dharme35 vartmanyadhārmikau
4.96
saṃsmarantau svajātiṃ tau puṇḍarīkāmbarīṣakau
nindantau duścaritraṃ svaṃ parasparamabhāṣatām
4.97
kathamāvāṃ tariṣyāvo duṣkṛtārṇavamulbaṇam
ihaiva janmanyāvābhyāṃ36 buddhipūrvamupārjitam
4.98
na tacchāstraṃ hi jānāti yadāvābhyāṃ ca duṣkṛtam
sañcitaṃ tasya ghorasya prāyaścittaṃ sudurlabham
4.99
tathāpi brāhmaṇānetānbrahmiṣṭhānvai sadogatān
praṇipātaprasannān37 vai pṛcchāvo'tra ca duṣkṛtim38
4.100
iti niścitya tau viprānabhivādyābhyapṛcchatām
yathāvatkaluṣaṃ39 svaṃ svaṃ vijñāpya ca muhurmuhuḥ
4.101
te tayorvacanaṃ śrutvā mīlitākṣā dvijottamāḥ
nābruvan 40kiṃsvidanyonyaṃ vīkṣanto vismitānanāḥ
4.102
aho sughorakarmāṇi sañcitāni durātmanoḥ
yeṣu śāstraṃ padaṃ dātuṃ prāyaścittāya na tvalam
4.103
na śaknumo vayaṃ tasmādanayorniṣkṛtādapi 41
teṣāṃ madhye sadomukhyaḥ kaścidvaiṣṇavapuṅgavaḥ
4.104
bhagavadbhaktimāhātmyakṣapitāśeṣakalmaṣaḥ 42
tāvuvāca 43 vihasyedaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ
4.105
vaiṣṇava uvāca
bho dvijakṣatradāyādau pāparāśeḥ sudāruṇāt
muktiśced vāñchatastūrṇaṃ gacchataṃ puruṣottamam
4.106
kṣetrottamaṃ dārumayo yatrāste puruṣottamaḥ
indradyumnasya rājarṣerbhaktyānugrahakṛdvibhuḥ
4.107
tamārādhya jagannāthaṃ śaṃkhacakragadādharam
pāpakṣayaṃ vā muktiṃ vā svecchayā prāpsyatho dhruvam
4.108
ghoraduṣkṛtatūlaughadāvāgnisadṛśastu saḥ
tapasaitatkṣayaṃ netuṃ na śakyaṃ janmakoṭibhiḥ
4.109
yugapatsaṃkṣayaṃ yāti yaṃ dṛṣṭvā sarvakalmaṣam⁴⁴
tanmā vilambaṃ kurutaṃ prayāta tatra satvaram⁴⁵
4.110
supuṇye cotkale deśe dakṣiṇārṇavatīrage⁴⁶
nīlādriśikharāvāsaṃ vraja taṃ⁴⁷ śaraṇaṃ vibhum
4.111
sa hi vāmiṣṭasaṃsiddhiṃ⁴⁸ pradāsyati kṛpānidhiḥ
ityādiṣṭau tu tau⁴⁹ viprakṣatriyau harṣasaṃplutau⁵⁰
tenaiva vartmanā viprāḥ prayātau puruṣottamam⁵¹
Linked texts (8)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Purushottamakṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamacetramāhātmya — Sanskrit
- Sriksetramahatmya (ed. Caitanyacaraṇa Dāsa Mahārāja) — Sanskrit
- Śrīkṣetramāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottamattvamāhātmya — Sanskrit
- Puruṣottakhaṇḍa — Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit