Shivapurana 1.24: caturviṃśo'dhyāyaḥ | bhasmamāhātmam
Śivapurāṇa (complete text) 1.24
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.24.116 — 4 parts
caturviṃśo'dhyāyaḥ | bhasmamāhātmam
1.24.1
sūta uvāca |
dvividhaṃ bhasma samproktaṃ sarvamaṅgaladaṃ param |
tatprakāramahaṃ vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu ||
1.24.2
ekaṃ jñeyaṃ mahābhasma dvitīyaṃ svalpasaṃjñakam |
mahābhasma iti proktaṃ bhasma nānāvidhaṃ param ||
1.24.3
tadbhasma trividhaṃ proktaṃ śrautaṃ smārtaṃ ca laukikam |
bhasmaiva svalpasaṃjñaṃ hi bahudhā parikīrtitam ||
1.24.4
śrautaṃ bhasma tathā smārtaṃ dvijānāmeva kīrtitam |
anyeṣāmapi sarveṣāmaparaṃ bhasma laukikam ||
1.24.5
dhāraṇaṃ mantrataḥ proktaṃ dvijānāṃ munipuṅgavaiḥ |
kevalaṃ dhāraṇaṃ jñeyamanyeṣāṃ mantravarjitam ||
1.24.6
āgneyamucyate bhasma dagdhagomayasambhavam |
tadapi dravyamityuktaṃ tripuṇḍrasya mahāmune ||
1.24.7
agnihotrotthitaṃ bhasma saṅgrāhyaṃ vā manīṣibhiḥ |
anyayajñotthitaṃ vāpi tripuṇḍrasya ca dhāraṇe ||
1.24.8
agnirityādibhirmantrairjābālopaniṣadgataiḥ |
saptabhirdhūlanaṃ kāryaṃ bhasmanā sajalena ca ||
1.24.9
varṇānāmāśramāṇāṃ ca mantrato'mantrato'pi ca |
tripuṇḍroddhūlanaṃ proktaṃ jābālairādareṇa ca ||
1.24.10
bhasmanoddhūlanaṃ caiva dhṛtaṃ tiryak tripuṇḍrakam |
pramādādapi mokṣārthī na tyajediti vai śrutiḥ ||
1.24.11
śivena viṣṇunā caiva dhṛtaṃ tiryak tripuṇḍrakam |
umādevyā ca lakṣmyā ca stutamanyaiśca nityaśaḥ ||
1.24.12
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdrairapi ca saṅkaraiḥ |
apabhraṃśairdhṛtaṃ bhasma tripuṇḍroddhūlanātmanā ||
1.24.13
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
teṣāṃ nāsti samācāro varṇāśramasamanvitaḥ ||
1.24.14
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
teṣāṃ nāsti vinirmuktiḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ ||
1.24.15
uddhūlanaṃ tripuṇḍrañca śraddhayā nācaranti ye |
teṣāṃ nāsti śivajñānaṃ kalpakoṭiśatairapi ||
1.24.16
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
te mahāpātakairyuktā iti śāstrīyanirṇayaḥ ||
1.24.17
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
teṣāmācaritaṃ sarvaṃ viparītaphalāya hi ||
1.24.18
mahāpātakayuktānāṃ jantūnāṃ sarvavidviṣām |
tripuṇḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ mune ||
1.24.19
śivāgnikāryaṃ yaḥ kṛtvā kuryāttriyāyuṣātmavit |
mucyate sarvapāpaistu spṛṣṭena bhasmanā naraḥ ||
1.24.20
sitena bhasmanā kuryāttrisandhyaṃ yastripuṇḍrakam |
sarvapāpavinirmuktaḥ śivena saha modate ||
1.24.21
sitena bhasmanā kuryāllalāṭe tu tripuṇḍrakam |
yo'sāvanādibhūtānhi lokānāpto'mṛto bhavet ||
1.24.22
akṛtvā bhasmanā snānaṃ na japedvai ṣaḍakṣaram |
tripuṇḍraṃ ca racitvā tu vidhinā bhasmanā japet ||
1.24.23
adayo vādhamo vāpi sarvapāpānvito'pi vā |
upapāpānvito vāpi mūrkho vā patito'pi vā ||
1.24.24
yasmindeśe vasennityaṃ bhūtiśāsanasaṃyutaḥ |
sarvatīrthaiśca kratubhiḥ sānnidhyaṃ kriyate sadā ||
1.24.25
tripuṇḍrasahito jīvaḥ pūjyaḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ |
pāpānvito'pi śuddhātmā kiṃ punaḥ śraddhayā yutaḥ ||
1.24.26
yasmindeśe śivajñānī bhūtiśāsanasaṃyutaḥ |
gato yadṛcchayādyāpi tasmiṃstīrthāḥ samāgatāḥ ||
1.24.27
bahunātra kimuktena dhāryaṃ bhasma sadā budhaiḥ |
liṅgārcanaṃ sadā kāryaṃ japyo mantraḥ ṣaḍakṣaraḥ ||
1.24.28
brahmaṇā viṣṇunā vāpi rudreṇa munibhiḥ suraiḥ |
bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ na śakyaṃ paribhāṣitum ||
1.24.29
iti varṇāśramācāro luptavarṇakriyo'pi ca |
pāpātsakṛttripuṇḍrasya dhāraṇātso'pi mucyate ||
1.24.30
ye bhasmadhāriṇaṃ tyaktvā karma kurvanti mānavāḥ |
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ ||
1.24.31
tenādhītaṃ guroḥ sarvaṃ tena sarvamanuṣṭhitam |
yena vipreṇa śirasi tripuṇḍraṃ bhasmanā kṛtam ||
1.24.32
ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvanti tāḍanam |
teṣāṃ caṇḍālato janma brahmannūhyaṃ vipaścitā ||
1.24.33
mānastokena mantreṇa mantritaṃ bhasma dhārayet |
brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva prokteṣvaṅgeṣu bhaktimān ||
1.24.34
vaiśyastriyambakenaiva śūdraḥ pañcākṣareṇa tu |
anyāsāṃ vidhavāstrīṇāṃ vidhiḥ proktaśca śūdravat ||
1.24.35
pañcabrahmādimanubhirgṛhasthasya vidhīyate |
triyambakena manunā vidhirvai brahmacāriṇaḥ ||
1.24.36
aghoreṇātha manunā vipinasthavidhiḥ smṛtaḥ |
yatistu praṇavenaiva tripuṇḍrādīni kārayet ||
1.24.37
ativarṇāśramī nityaṃ śivo'haṃ bhāvanātparāt |
śivayogī ca niyatamīśānenāpi dhārayet ||
1.24.38
na tyājyaṃ sarvavarṇaiśca bhasmadhāraṇamuttamam |
anyairapi yathā jīvaiḥ sadeti śivaśāsanam ||
1.24.39
bhasmasnānena yāvantaḥ kaṇāḥ svāṅge pratiṣṭhitāḥ |
tāvanti śivaliṅgāni tanau dhatte hi dhārakaḥ ||
1.24.40
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāpi ca saṅkarāḥ |
striyo'tha vidhavā bālāḥ prāptā pākhaṇḍikāstathā ||
1.24.41
brahmacārī gṛhī vanyaḥ saṃnyāsī vā vratī tathā |
nāryo bhasmatripuṇḍrāṅkā muktā eva na saṃśayaḥ ||
1.24.42
jñānājñānadhṛto vāpi vahnidāhasamo yathā |
jñānājñānadhṛtaṃ bhasma pāvayetsakalaṃ naram ||
1.24.43
nāśnīyājjalamannamalpamapi vā bhasmākṣadhṛtyā vinā bhuktvā vātha gṛhī vanīpatiyatirvarṇī tathā saṅkaraḥ |
enobhuṅ narakaṃ prayāti sa tadā gāyatrijāpena tad varṇānāṃ tu yatestu mukhyapraṇavājāpena muktirbhavet ||
1.24.44
tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te |
dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te ||
1.24.45
dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam |
dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām ||
1.24.46
ye nindanti maheśvaraṃ trijagatāmādhārabhūtaṃ haraṃ ye nindanti tripuṇḍradhāraṇakaraṃ doṣastu taddarśane |
te vai saṅkarasūkarāsurakharaśvakroṣṭukīṭopamā jātā eva bhavanti pāpaparamāste nārakāḥ kevalam ||
1.24.47
te dṛṣṭvā śaśibhāskarau niśi dine svapne'pi no kevalaṃ paśyantu śrutirudrasūktajapato mucyeta tenādṛtāḥ |
tatsambhāṣaṇato bhadeddhi narakaṃ nistāravānāsthitaṃ ye bhasmādividhāraṇaṃ hi puruṣaṃ nindanti mandā hi te ||
1.24.48
na tāntrikastvadhikṛto nordhvapuṇḍradharo mune |
santaptacakracihno'tra śivayajñe bahiṣkṛtaḥ ||
1.24.49
tatraite bahavo lokā bṛhajjābālacoditāḥ |
te vicāryāḥ prayatnena tato bhasmarato bhavet ||
1.24.50
yaccandanaiścandanake'pi miśraṃ dhāryaṃ hi bhasmaiva tripuṇḍrabhasmanā |
vibhūtibhālopari kiñcanāpi dhāryaṃ sadā no yadi santi buddhayaḥ ||
1.24.51
strībhistripuṇḍramalakāvadhi dhāraṇīyaṃ bhasma dvijādibhiratho vidhavābhirevam |
tadvatsadāśramavatāṃ viśadā vibhūti-rdhāryāpavargaphaladā sakalāghahantrī ||
1.24.52
tripuṇḍraṃ kurute yastu bhasmanā vidhipūrvakam |
mahāpātakasaṅghātairmucyate copapātakaiḥ ||
1.24.53
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'thavā yatiḥ |
brahmakṣatrāśca viṭśūdrāstathānye patitādhamāḥ ||
1.24.54
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca dhṛtvā śuddhā bhavanti ca |
bhasmano vidhinā samyak pāparāśiṃ vihāya ca ||
1.24.55
bhasmadhārī viśeṣeṇa strīgohatyādipātakaiḥ |
vīrahatyāśvahatyābhyāṃ mucyate nātra saṃśayaḥ ||
1.24.56
paradravyāpaharaṇaṃ paradārābhimarśanam |
paranindāṃ parakṣetraharaṇaṃ parapīḍanam ||
1.24.57
sasyārāmādiharaṇaṃ gṛhadāhādikarma ca |
gohiraṇyamahiṣyāditilakambalavāsasām ||
1.24.58
annadhānyajalādīnāṃ nīcebhyaśca parigrahaḥ |
dāśaveśyāmataṅgīṣu vṛṣalīṣu naṭīṣu ca ||
1.24.59
rajasvalāsu kanyāsu vidhavāsu ca maithunam |
māṃsacarmarasādīnāṃ lavaṇasya ca vikrayaḥ ||
1.24.60
paiśunyaṃ kūṭavādaśca sākṣimithyābhilāṣiṇām |
evamādīnyasaṅkhyāni pāpāni vividhāni ca |
sadya eva vinaśyanti tripuṇḍrasya ca dhāraṇāt ||
1.24.61
śivadravyāpaharaṇaṃ śivanindā ca kutracit |
nindā ca śivabhaktānāṃ prāyaścittairna śuddhyati ||
1.24.62
rudrākṣaṃ yasya gātreṣu lalāṭe tu tripuṇḍrakam |
sa cāṇḍālo'pi sampūjyaḥ sarvavarṇottamottamaḥ ||
1.24.63
yāni tīrthāni loke'smin gaṅgādyāḥ saritaśca yāḥ |
snāto bhavati sarvatra lalāṭe tu yastripuṇḍrakam ||
1.24.64
saptakoṭimahāmantrāḥ pañcākṣarapurassarāḥ |
tathānye koṭiśo mantrāḥ śaivakaivalyahetavaḥ ||
1.24.65
anye mantrāśca devānāṃ sarvasaukhyakarā mune |
te sarve tasya vaśyāḥ syuryo bibharti tripuṇḍrakam ||
1.24.66
sahasraṃ pūrvajātānāṃ sahasraṃ janayiṣyatām |
svavaṃśajānāṃ jñātīnāmuddharedyastripuṇḍrakṛt ||
1.24.67
iha bhuktvākhilānbhogāndīrghāyurvyādhivarjitaḥ |
jīvitānte ca maraṇaṃ sukhenaiva prapadyate ||
1.24.68
aṣṭaiśvaryaguṇopetaṃ prāpya divyavapuḥ śivam |
divyaṃ vimānamāruhya divyatridaśasevitam ||
1.24.69
vidyādharāṇāṃ sarveṣāṃ gandharvāṇāṃ mahaujasām |
indrādilokapālānāṃ lokeṣu ca yathākramam ||
1.24.70
bhuktvā bhogānsuvipulānprajeśānāṃ padeṣu ca |
brahmaṇaḥ padamāsādya tatra kanyāśataṃ ramet ||
1.24.71
tatra brahmāyuṣo mānaṃ bhuktvā bhogānanekaśaḥ |
viṣṇorloke labhedbhogaṃ yāvad brahmaśatātyayaḥ ||
1.24.72
śivalokaṃ tataḥ prāpya labdhveṣṭaṃ kāmamakṣayam |
śivasāyujyamāpnoti saṃśayo nātra jāyate ||
1.24.73
sarvopaniṣadāṃ sāraṃ samālokya muhurmuhuḥ |
idameva hi nirṇītaṃ paraṃ śreyastripuṇḍrakam ||
1.24.74
vibhūtiṃ nindate yo vai brāhmaṇaḥ so'nyajātakaḥ |
prayāti narake ghore yāvad brahmā caturmukhaḥ ||
1.24.75
śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane |
dhṛtatripuṇḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ ||
1.24.76
jalasnānaṃ malatyāge bhasmasnānaṃ sadā śuciḥ |
mantrasnānaṃ haretpāpaṃ jñānasnāne paraṃ padam ||
1.24.77
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam |
tatphalaṃ samavāpnoti bhasmasnānakaro naraḥ ||
1.24.78
bhasmasnānaṃ paraṃ tīrthaṃ gaṅgāsnānaṃ dine dine |
bhasmarūpī śivaḥ sākṣādbhasma trailokyapāvanam ||
1.24.79
na tatsnānaṃ na taddhyānaṃ na taddānaṃ japo na saḥ |
tripuṇḍreṇa vinā yena vipreṇa yadanuṣṭhitam ||
1.24.80
vānaprasthasya kanyānāṃ dīkṣāhīnanṛṇāṃ tathā |
madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ parato jalavarjitam ||
1.24.81
evaṃ tripuṇḍraṃ yaḥ kuryānnityaṃ niyatamānasaḥ |
śivabhaktaḥ sa vijñeyo bhuktiṃ muktiṃ ca vindati ||
1.24.82
yasyāṅge naiva rudrākṣa eko'pi bahupuṇyadaḥ |
tasya janma nirarthaṃ syāttripuṇḍrarahito yadi ||
1.24.83
evaṃ tripuṇḍramāhātmyaṃ samāsāt kathitaṃ mayā |
rahasyaṃ sarvajantūnāṃ gopanīyamidaṃ tvayā ||
1.24.84
tisro rekhā bhavantyeva sthāneṣu munipuṅgavāḥ |
lalāṭādiṣu sarveṣu yathokteṣu budhairmune ||
1.24.85
bhruvormadhyaṃ samārabhya yāvadanto bhaved bhruvoḥ |
tāvatpramāṇaṃ sandhāryaṃ lalāṭe ca tripuṇḍrakam ||
1.24.86
madhyamānāmikāṅgulyā madhye tu pratilomataḥ |
aṅguṣṭhena kṛtā rekhā tripuṇḍrākhyābhidhīyate ||
1.24.87
madhye'ṅgulibhirādāya tisṛbhirbhasma yatnataḥ |
tripuṇḍraṃ dhārayedbhaktyā bhuktimuktipradaṃ param ||
1.24.88
tisṛṇāmapi rekhānāṃ pratyekaṃ navadevatāḥ |
sarvatrāṅgeṣu tā vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu ||
1.24.89
akāro gārhapatyāgnirbhūrdharmaśca rajoguṇaḥ |
ṛgvedaśca kriyāśaktiḥ prātaḥsavanameva ca ||
1.24.90
mahādevaśca rekhāyāḥ prathamāyāśca devatā |
vijñeyā muniśārdūlāḥ śivadīkṣāparāyaṇaiḥ ||
1.24.91
ukāro dakṣiṇāgniśca nabhastattvaṃ yajustathā |
madhyandinaṃ ca savanamicchāśaktyantarātmakau ||
1.24.92
maheśvaraśca rekhāyā dvitīyāyāśca devatā |
vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇaiḥ ||
1.24.93
makārāhavanīyau ca paramātmā tamo divau |
jñānaśaktiḥ sāmavedastṛtīyaṃ savanaṃ tathā ||
1.24.94
śivaścaiva ca rekhāyāstṛtīyāyāśca devatā |
vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇaiḥ ||
1.24.95
evaṃ nityaṃ namaskṛtya sadbhaktyā sthānadevatāḥ |
tripuṇḍraṃ dhārayecchuddho bhuktiṃ muktiṃ ca vindati ||
1.24.96
ityuktāḥ sthānadevāśca sarvāṅgeṣu muniśvarāḥ |
teṣāṃ sambandhino bhaktyā sthānāni śṛṇu sāmpratam ||
1.24.97
dvātriṃśatsthānake vārdhaṣoḍaśasthānake'pi ca |
aṣṭasthāne tathā caiva pañcasthāne'pi nānyaset ||
1.24.98
uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā |
nāsāvaktragaleṣvevaṃ hastayorubhayostataḥ ||
1.24.99
kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ |
nābhau muṣkadvaye caivamūrvorgulphe ca jānuni ||
1.24.100
jaṅghādvaye padadvandve dvātriṃśatsthānamuttamam |
agnyabbhūvāyudigdeśadikpālān vasubhiḥ saha ||
1.24.101
dharā dhruvaśca somaśca āpaścaivānilo'nalaḥ |
pratyūṣaśca prabhātaśca vasavo'ṣṭa prakīrtitāḥ ||
1.24.102
eteṣāṃ nāmamātreṇa tripuṇḍraṃ dhārayed budhāḥ |
kuryādvā ṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ ||
1.24.103
śīrṣake ca lalāṭe ca kaṇṭhe cāṃsadvaye bhuje |
kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye nābhipārśvake ||
1.24.104
pṛṣṭhe caivaṃ pratiṣṭhāpya yajettatrāśvidaivate |
śivaṃ śaktiṃ tathā rudramīśaṃ nāradameva ca ||
1.24.105
vāmādinavaśaktīśca etā ṣoḍaśa devatāḥ |
nāsatyau dasrakaścaiva aśvinau dvau prakīrtitau ||
1.24.106
athavā mūrdhni keśe ca karṇayorvadane tathā |
bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūruyuge tathā ||
1.24.107
jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa |
śivaścandraśca rudraḥ ko vighneśo viṣṇureva vā ||
1.24.108
śrīścaiva hṛdaye śambhustathā nābhau prajāpatiḥ |
nāgaśca nāgakanyāśca ubhayorṛṣikanyakāḥ ||
1.24.109
pādayośca samudrāśca tīrthāḥ pṛṣṭhe viśālataḥ |
ityevaṃ ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamathocyate ||
1.24.110
guhyasthānaṃ lalāṭaśca karṇadvayamanuttamam |
aṃsayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityevamaṣṭakam ||
1.24.111
brahmā ca ṛṣayaḥ sapta devatāśca prakīrtitāḥ |
ityevaṃ tu samuddiṣṭaṃ bhasmavidbhirmunīśvarāḥ ||
1.24.112
athavā mastakaṃ bāhū hṛdayaṃ nābhireva ca |
pañcasthānānyamūnyāhurdhāraṇe bhasmavijjanāḥ ||
1.24.113
yathāsambhavanaṃ kuryāddeśakālādyapekṣayā |
uddhūlane'pyaśaktiścettripuṇḍrādīni kārayet ||
1.24.114
trinetraṃ triguṇādhāraṃ tridevajanakaṃ śivam |
smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tu tripuṇḍrakam ||
1.24.115
īśābhyāṃ nama ityuktvā pārśvayośca tripuṇḍrakam |
bījābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettu prakoṣṭhayoḥ ||
1.24.116
kuryādadhaḥ pitṛbhyāṃ ca umeśābhyāṃ tathopari |
bhīmāyeti tataḥ pṛṣṭhe śirasaḥ paścime tathā ||
1.24.116.c1
iti śrīśivamahāpurāṇe prathamāyāṃ vidyeśvarasaṃhitāyāṃ bhasmadhāraṇavarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||
1.24.116.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
1.24.116.p3
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||
1.24.116.p4
vidyeśvarasaṃhitā
Other recensions (2)
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
Linked texts (11)
- Bṛhajjābālopaniṣad — Sanskrit
- Candrajñānāgama — Sanskrit
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Śrītattvanidhi — Sanskrit
- Merutantra — Gommaṭa, Sanskrit
- Dāśarathīyatantra — Sanskrit
- Liṅgadhāraṇacandrikā — Nandikeśvara 1625, Sanskrit
- Śivarahasyapurāṇa — Sanskrit
- Vīrāgama (IFP T00195) — Sanskrit
- Tattvanidhi — Kṛṣṇadevarāya, Sanskrit
- Śaivasarvasvasāra — Vidyāpati, Sanskrit