Shivapurana 5.25: pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | kālajñānavarṇanam
Śivapurāṇa (complete text) 5.25
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.25.75 — 4 parts
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | kālajñānavarṇanam
5.25.1
vyāsa uvāca |
sanatkumāra sarvajña tvatsakāśānmayā mune |
strīsvabhāvaḥ śrutaḥ prītyā kālajñānaṃ vadasva me ||
5.25.2
sanatkumāra uvāca |
idameva purāpṛcchat pārvatī parameśvaram |
śrutvā nānākathāṃ divyāṃ prasannā supraṇamya tam ||
5.25.3
pārvatyuvāca |
bhagavaṃstvatprasādena jñātaṃ me sakalaṃ matam |
yathārcanaṃ tu te deva yairmantraiśca yathāvidhi ||
5.25.4
adyāpi saṃśayastvekaḥ kālacakraṃ prati prabho |
mṛtyucihnaṃ yathā deva kiṃ pramāṇaṃ yathāyuṣaḥ ||
5.25.5
sarvaṃ kathaya me nātha yadyahaṃ tava vallabhā |
iti pṛṣṭastayā devyā pratyuvāca maheśvaraḥ ||
5.25.6
īśvara uvāca |
satyaṃ te kathayiṣyāmi śāstraṃ sarvottamaṃ priye |
yena śāstreṇa deveśi naraiḥ kālaḥ prabudhyate ||
5.25.7
ahaḥ pakṣaṃ tathā māsamṛtuṃ cāyanavatsarau |
sthūlasūkṣmagataiścihnairbahirantargataistathā ||
5.25.8
tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari |
lokānāmupakārārthaṃ vairāgyārthamume'dhunā ||
5.25.9
akasmātpāṇḍuraṃ dehamūrdhvarāgaṃ samantataḥ |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye ||
5.25.10
mukhaṃ karṇau tathā cakṣurjihvāstambho yadā bhavet |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye ||
5.25.11
rauravānugataṃ bhadre dhvaniṃ nākarṇayed drutam |
ṣaṇmāsābhyantare mṛtyurjñātavyaḥ kālavedibhiḥ ||
5.25.12
ravisomāgnisaṃyogādyadodyotaṃ na paśyati |
kṛṣṇaṃ sarvaṃ samastaṃ ca ṣaṇmāsaṃ jīvitaṃ tathā ||
5.25.13
vāmahasto yadā devi saptāhaṃ spandate priye |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ ||
5.25.14
unmīlayanti gātrāṇi tālukaṃ śuṣyate yadā |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ ||
5.25.15
nāsā tu sravate yasya tridoṣe pakṣajīvitam |
vaktraṃ kaṇṭhaṃ ca śuṣyeta ṣaṇmāsānte gatāyuṣaḥ ||
5.25.16
sthūlajihvā bhavedyasya dvijāḥ klidyanti bhāmini |
ṣaṇmāsājjāyate mṛtyuścihnaistairupalakṣayet ||
5.25.17
ambutailaghṛtasthaṃ tu darpaṇe varavarṇini |
na paśyati yadātmānaṃ vikṛtaṃ palameva ca ||
5.25.18
ṣaṇmāsāyuḥ sa vijñeyaḥ kālacakraṃ vijānatā |
anyacca śṛṇu deveśi yena mṛtyurvibuddhyate ||
5.25.19
śirohīnāṃ yadā chāyāṃ svakīyāmupalakṣayet |
athavā chāyayā hīno māsamekaṃ na jīvati ||
5.25.20
āṅgikāni mayoktāni mṛtyucihnāni pārvati |
bāhyasthāni bruve bhadre cihnāni śṛṇu sāmpratam ||
5.25.21
raśmihīnaṃ yadā devi bhavetsomārkamaṇḍalam |
dṛśyate pāṭalākāraṃ māsārdhena vipadyate ||
5.25.22
arundhatīṃ mahāyānaminduṃ lakṣaṇavarjitam |
adṛṣṭatārako yo'sau māsamekaṃ sa jīvati ||
5.25.23
dṛṣṭe grahe ca diṅmohaḥ ṣaṇmāsājjāyate dhruvam |
utathyaṃ na dhruvaṃ paśyedyadi vā ravimaṇḍalam ||
5.25.24
rātrau dhanuryadā paśyenmadhyāhne colkapātanam |
veṣṭyate gṛdhrakākaiśca ṣaṇmāsāyurna saṃśayaḥ ||
5.25.25
ṛṣayaḥ svargapanthāśca dṛśyante naiva cāmbare |
ṣaṇmāsāyurvijanīyātpuruṣaiḥ kālavedibhiḥ ||
5.25.26
akasmādrāhuṇā grastaṃ sūryaṃ vā somameva ca |
dikcakraṃ bhrāntavatpaśyetṣaṇmāsānmriyate sphuṭam ||
5.25.27
nīlābhirmakṣikābhiśca hyakasmād veṣṭyate pumān |
māsamekaṃ hi tasyāyurjñātavyaṃ paramārthataḥ ||
5.25.28
gṛdhraḥ kākaḥ kapotaśca śiraścākramya tiṣṭhati |
śīghraṃ tu mriyate janturmāsaikena na saṃśayaḥ ||
5.25.29
evaṃ cāriṣṭabhedastu bāhyasthaḥ samudāhṛtaḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya saṅkṣepeṇa vadāmyaham ||
5.25.30
hastayorubhayordevi yathā kālaṃ vijānate |
vāmadakṣiṇayormadhye pratyakṣaṃ cetyudāhṛtam ||
5.25.31
evaṃ pakṣau sthitau dvau tu samāsātsurasundari |
śucirbhūtvā smarandevaṃ susnātaḥ saṃyatendriyaḥ ||
5.25.32
hastau prakṣālya dugdhenālaktakena vimardayet |
gandhaiḥ puṣpaiḥ karau kṛtvā mṛgayecca śubhāśubham ||
5.25.33
kaniṣṭhāmāditaḥ kṛtvā yāvadaṅguṣṭhakaṃ priye |
parvatrayakrameṇaiva hastayorubhayorapi ||
5.25.34
pratipadādi vinyasya tithiṃ pratipadāditaḥ |
sampuṭākārahastau tu pūrvadiṅmukhasaṃsthitaḥ ||
5.25.35
smarennavātmakaṃ mantraṃ yāvadaṣṭottaraṃ śatam |
nirīkṣayettato hastau pratiparvaṇi yatnataḥ ||
5.25.36
tasminparvaṇi sā rekhā dṛśyate bhṛṅgasannibhā |
tattithau hi mṛtirjñeyā kṛṣṇe śukle tathā priye ||
5.25.37
adhunā nādajaṃ vakṣye saṅkṣepātkālalakṣaṇam |
gamāgamaṃ viditvā tu karma kuryāñchṛṇu priye ||
5.25.38
ātmavijñānaṃ suśroṇi cāraṃ jñātvā tu yatnataḥ |
kṣaṇaṃ truṭirlavaṃ caiva nimeṣaṃ kāṣṭhakālikam ||
5.25.39
muhūrtakaṃ tvahorātraṃ pakṣamāsartuvatsaram |
abdaṃ yugaṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ tathaiva ca ||
5.25.40
evaṃ sa harate kālaḥ paripāṭyā sadāśivaḥ |
vāmadakṣiṇamadhye tu pathi trayamidaṃ smṛtam ||
5.25.41
dināni pañca cārabhya pañcaviṃśaddināvadhi |
vāmācāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kathitaṃ tava ||
5.25.42
bhūtarandhraṃ diśaścaiva dhvajaśca varavarṇini |
vāmacāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kālavedinaḥ ||
5.25.43
ṛtorvikārabhūtāśca guṇāstatraiva bhāmini |
pramāṇaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ jñātavyaṃ prāṇavedibhiḥ ||
5.25.44
bhūtasaṅkhyā yadā prāṇānvahante ca iḍādayaḥ |
varṣasyābhyantare tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ ||
5.25.45
daśaghasrapravāheṇa hyabdamānaṃ sa jīvati |
pañcadaśapravāheṇa hyabdamekaṃ gatāyuṣam ||
5.25.46
viṃśaddinapravāheṇa ṣaṇmāsaṃ lakṣayettadā |
pañcaviṃśaddinamitaṃ vahate vāmanāḍikā ||
5.25.47
jīvitaṃ tu tadā tasya trimāsaṃ hi gatāyuṣaḥ |
ṣaḍviṃśaddinamānena māsadvayamudāhṛtam ||
5.25.48
saptaviṃśaddinamitaṃ vahate tvatyaviśramā |
māsamekaṃ samākhyātaṃ jīvitaṃ vāmagocare ||
5.25.49
etatpramāṇaṃ vijñeyaṃ vāmavāyupramāṇataḥ |
savyetare dinānyeva catvāraścānupūrvaśaḥ ||
5.25.50
catussthāne sthitā devi ṣoḍaśaitāḥ prakīrtitāḥ |
teṣāṃ pramāṇaṃ vakṣyāmi sāmprataṃ hi yathārthataḥ ||
5.25.51
ṣaḍdinānyāditaḥ kṛtvā saṅkhyāyāśca yathāvidhi |
etadantargate caiva vāmarandhre prakāśitam ||
5.25.52
ṣaḍdināni yadā rūḍhaṃ dvivarṣaṃ ca sa jīvati |
māsānaṣṭau vijānīyāddinānyaṣṭau ca tāni tu ||
5.25.53
prāṇāḥ saptadaśe caiva viddhi varṣaṃ na saṃśayaḥ |
saptamāsānvijānīyāddinaiḥ ṣaḍbhirna saṃśayaḥ ||
5.25.54
aṣṭaghasraprabhedena dvivarṣaṃ hi sa jīvati |
caturmāsā hi vijñeyāścaturviṃśaddināvadhi ||
5.25.55
yadā navadinaṃ prāṇā vahantyeva trimāsakam |
māsadvayaṃ ca dve māse dinā dvādaśa kīrtitāḥ ||
5.25.56
pūrvavatkathitā ye tu kālaṃ teṣāṃ tu pūrvakam |
avāntaradinā ye tu tena māsena kathyate ||
5.25.57
ekādaśapravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsā nava tathā proktā dinānyaṣṭamitānyapi ||
5.25.58
dvādaśena pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsān sapta vijānīyātṣaḍghasrāṃścāpyudāharet ||
5.25.59
nāḍī yadā ca vahati trayodaśadināvadhi |
saṃvatsaraṃ bhavettasya caturmāsāḥ prakīrtitāḥ ||
5.25.60
caturviśaddinaṃ śeṣaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ |
prāṇavāhā yadā vāme caturddaśadināni tu ||
5.25.61
saṃvatsaraṃ bhavettasya māsāḥ ṣaṭ ca prakīrtitāḥ |
caturviṃśaddinānyeva jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ ||
5.25.62
pañcadaśapravāheṇa nava māsānsa jīvati |
caturviśaddinānyeva kathitaṃ kālavedibhiḥ ||
5.25.63
ṣoḍaśāhapravāheṇa daśamāsānsa jīvati |
caturviśaddinādhikyaṃ kathitaṃ kālavedibhiḥ ||
5.25.64
saptadaśapravāheṇa navamāsairgatāyuṣam |
aṣṭādaśa dinānyatra kathitaṃ sādhakeśvari ||
5.25.65
vāmacāraṃ yadā devi hyaṣṭādaśadināvadhiḥ |
jīvitaṃ cāṣṭamāsaṃ tu ghasrā dvādaśa kīrtitāḥ ||
5.25.66
caturviṃśaddinānyatra niścayenāvadhāraya |
prāṇavāho yadā devi trayoviṃśaddināvadhiḥ ||
5.25.67
catvāraḥ kathitā māsāḥ ṣaḍdināni tathottare |
caturviṃśapravāheṇa trīnmāsāṃśca sa jīvati ||
5.25.68
dinānyatra daśāṣṭau sa saṃharantyeva cārataḥ |
avāntaradine yastu saṅkṣepātte prakīrtitāḥ ||
5.25.69
vāmacāraḥ samākhyāto dakṣiṇaṃ śṛṇu sāmpratam |
aṣṭāviṃśapravāheṇa tithimānena jīvati ||
5.25.70
pravāheṇa daśāhena tatsaṃsthena vipadyate |
triṃśaddhasrapravāhena pañcāhena vipadyate ||
5.25.71
ekatriṃśadyadā devi vahate ca nirantaram |
dinatrayaṃ tadā tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ ||
5.25.72
dvātriṃśatprāṇasaṅkhyā ca yadā hi vahate raviḥ |
tadā tu jīvitaṃ tasya dvidinaṃ hi na saṃśayaḥ ||
5.25.73
dakṣiṇaḥ kathitaḥ prāṇo madhyasthaṃ kathayāmi te |
ekabhāgagato vāyupravāho mukhamaṇḍale ||
5.25.74
dhāvamānapravāheṇa dinamekaṃ sa jīvati |
cakrametatparāsorhi purāvidbhirudāhṛtam ||
5.25.75
etatte kathitaṃ devi kālacakraṃ gatāyuṣaḥ |
lokānāṃ ca hitārthāya kimanyacchrotumicchasi ||
5.25.75.c1
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ kālajñānavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||
5.25.75.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
5.25.75.p3
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||
5.25.75.p4
śrīśivamahāpurāṇam ||