Pramāṇa · Search · About · API

Shivapurana 5.25: pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | kālajñānavarṇanam

Śivapurāṇa (complete text) 5.25

Language
Sanskrit

Contents

pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | kālajñānavarṇanam

5.25.1

vyāsa uvāca |
sanatkumāra sarvajña tvatsakāśānmayā mune |
strīsvabhāvaḥ śrutaḥ prītyā kālajñānaṃ vadasva me ||

5.25.2

sanatkumāra uvāca |
idameva purāpṛcchat pārvatī parameśvaram |
śrutvā nānākathāṃ divyāṃ prasannā supraṇamya tam ||

5.25.3

pārvatyuvāca |
bhagavaṃstvatprasādena jñātaṃ me sakalaṃ matam |
yathārcanaṃ tu te deva yairmantraiśca yathāvidhi ||

5.25.4

adyāpi saṃśayastvekaḥ kālacakraṃ prati prabho |
mṛtyucihnaṃ yathā deva kiṃ pramāṇaṃ yathāyuṣaḥ ||

5.25.5

sarvaṃ kathaya me nātha yadyahaṃ tava vallabhā |
iti pṛṣṭastayā devyā pratyuvāca maheśvaraḥ ||

5.25.6

īśvara uvāca |
satyaṃ te kathayiṣyāmi śāstraṃ sarvottamaṃ priye |
yena śāstreṇa deveśi naraiḥ kālaḥ prabudhyate ||

5.25.7

ahaḥ pakṣaṃ tathā māsamṛtuṃ cāyanavatsarau |
sthūlasūkṣmagataiścihnairbahirantargataistathā ||

5.25.8

tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari |
lokānāmupakārārthaṃ vairāgyārthamume'dhunā ||

5.25.9

akasmātpāṇḍuraṃ dehamūrdhvarāgaṃ samantataḥ |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye ||

5.25.10

mukhaṃ karṇau tathā cakṣurjihvāstambho yadā bhavet |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye ||

5.25.11

rauravānugataṃ bhadre dhvaniṃ nākarṇayed drutam |
ṣaṇmāsābhyantare mṛtyurjñātavyaḥ kālavedibhiḥ ||

5.25.12

ravisomāgnisaṃyogādyadodyotaṃ na paśyati |
kṛṣṇaṃ sarvaṃ samastaṃ ca ṣaṇmāsaṃ jīvitaṃ tathā ||

5.25.13

vāmahasto yadā devi saptāhaṃ spandate priye |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ ||

5.25.14

unmīlayanti gātrāṇi tālukaṃ śuṣyate yadā |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ ||

5.25.15

nāsā tu sravate yasya tridoṣe pakṣajīvitam |
vaktraṃ kaṇṭhaṃ ca śuṣyeta ṣaṇmāsānte gatāyuṣaḥ ||

5.25.16

sthūlajihvā bhavedyasya dvijāḥ klidyanti bhāmini |
ṣaṇmāsājjāyate mṛtyuścihnaistairupalakṣayet ||

5.25.17

ambutailaghṛtasthaṃ tu darpaṇe varavarṇini |
na paśyati yadātmānaṃ vikṛtaṃ palameva ca ||

5.25.18

ṣaṇmāsāyuḥ sa vijñeyaḥ kālacakraṃ vijānatā |
anyacca śṛṇu deveśi yena mṛtyurvibuddhyate ||

5.25.19

śirohīnāṃ yadā chāyāṃ svakīyāmupalakṣayet |
athavā chāyayā hīno māsamekaṃ na jīvati ||

5.25.20

āṅgikāni mayoktāni mṛtyucihnāni pārvati |
bāhyasthāni bruve bhadre cihnāni śṛṇu sāmpratam ||

5.25.21

raśmihīnaṃ yadā devi bhavetsomārkamaṇḍalam |
dṛśyate pāṭalākāraṃ māsārdhena vipadyate ||

5.25.22

arundhatīṃ mahāyānaminduṃ lakṣaṇavarjitam |
adṛṣṭatārako yo'sau māsamekaṃ sa jīvati ||

5.25.23

dṛṣṭe grahe ca diṅmohaḥ ṣaṇmāsājjāyate dhruvam |
utathyaṃ na dhruvaṃ paśyedyadi vā ravimaṇḍalam ||

5.25.24

rātrau dhanuryadā paśyenmadhyāhne colkapātanam |
veṣṭyate gṛdhrakākaiśca ṣaṇmāsāyurna saṃśayaḥ ||

5.25.25

ṛṣayaḥ svargapanthāśca dṛśyante naiva cāmbare |
ṣaṇmāsāyurvijanīyātpuruṣaiḥ kālavedibhiḥ ||

5.25.26

akasmādrāhuṇā grastaṃ sūryaṃ vā somameva ca |
dikcakraṃ bhrāntavatpaśyetṣaṇmāsānmriyate sphuṭam ||

5.25.27

nīlābhirmakṣikābhiśca hyakasmād veṣṭyate pumān |
māsamekaṃ hi tasyāyurjñātavyaṃ paramārthataḥ ||

5.25.28

gṛdhraḥ kākaḥ kapotaśca śiraścākramya tiṣṭhati |
śīghraṃ tu mriyate janturmāsaikena na saṃśayaḥ ||

5.25.29

evaṃ cāriṣṭabhedastu bāhyasthaḥ samudāhṛtaḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya saṅkṣepeṇa vadāmyaham ||

5.25.30

hastayorubhayordevi yathā kālaṃ vijānate |
vāmadakṣiṇayormadhye pratyakṣaṃ cetyudāhṛtam ||

5.25.31

evaṃ pakṣau sthitau dvau tu samāsātsurasundari |
śucirbhūtvā smarandevaṃ susnātaḥ saṃyatendriyaḥ ||

5.25.32

hastau prakṣālya dugdhenālaktakena vimardayet |
gandhaiḥ puṣpaiḥ karau kṛtvā mṛgayecca śubhāśubham ||

5.25.33

kaniṣṭhāmāditaḥ kṛtvā yāvadaṅguṣṭhakaṃ priye |
parvatrayakrameṇaiva hastayorubhayorapi ||

5.25.34

pratipadādi vinyasya tithiṃ pratipadāditaḥ |
sampuṭākārahastau tu pūrvadiṅmukhasaṃsthitaḥ ||

5.25.35

smarennavātmakaṃ mantraṃ yāvadaṣṭottaraṃ śatam |
nirīkṣayettato hastau pratiparvaṇi yatnataḥ ||

5.25.36

tasminparvaṇi sā rekhā dṛśyate bhṛṅgasannibhā |
tattithau hi mṛtirjñeyā kṛṣṇe śukle tathā priye ||

5.25.37

adhunā nādajaṃ vakṣye saṅkṣepātkālalakṣaṇam |
gamāgamaṃ viditvā tu karma kuryāñchṛṇu priye ||

5.25.38

ātmavijñānaṃ suśroṇi cāraṃ jñātvā tu yatnataḥ |
kṣaṇaṃ truṭirlavaṃ caiva nimeṣaṃ kāṣṭhakālikam ||

5.25.39

muhūrtakaṃ tvahorātraṃ pakṣamāsartuvatsaram |
abdaṃ yugaṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ tathaiva ca ||

5.25.40

evaṃ sa harate kālaḥ paripāṭyā sadāśivaḥ |
vāmadakṣiṇamadhye tu pathi trayamidaṃ smṛtam ||

5.25.41

dināni pañca cārabhya pañcaviṃśaddināvadhi |
vāmācāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kathitaṃ tava ||

5.25.42

bhūtarandhraṃ diśaścaiva dhvajaśca varavarṇini |
vāmacāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kālavedinaḥ ||

5.25.43

ṛtorvikārabhūtāśca guṇāstatraiva bhāmini |
pramāṇaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ jñātavyaṃ prāṇavedibhiḥ ||

5.25.44

bhūtasaṅkhyā yadā prāṇānvahante ca iḍādayaḥ |
varṣasyābhyantare tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ ||

5.25.45

daśaghasrapravāheṇa hyabdamānaṃ sa jīvati |
pañcadaśapravāheṇa hyabdamekaṃ gatāyuṣam ||

5.25.46

viṃśaddinapravāheṇa ṣaṇmāsaṃ lakṣayettadā |
pañcaviṃśaddinamitaṃ vahate vāmanāḍikā ||

5.25.47

jīvitaṃ tu tadā tasya trimāsaṃ hi gatāyuṣaḥ |
ṣaḍviṃśaddinamānena māsadvayamudāhṛtam ||

5.25.48

saptaviṃśaddinamitaṃ vahate tvatyaviśramā |
māsamekaṃ samākhyātaṃ jīvitaṃ vāmagocare ||

5.25.49

etatpramāṇaṃ vijñeyaṃ vāmavāyupramāṇataḥ |
savyetare dinānyeva catvāraścānupūrvaśaḥ ||

5.25.50

catussthāne sthitā devi ṣoḍaśaitāḥ prakīrtitāḥ |
teṣāṃ pramāṇaṃ vakṣyāmi sāmprataṃ hi yathārthataḥ ||

5.25.51

ṣaḍdinānyāditaḥ kṛtvā saṅkhyāyāśca yathāvidhi |
etadantargate caiva vāmarandhre prakāśitam ||

5.25.52

ṣaḍdināni yadā rūḍhaṃ dvivarṣaṃ ca sa jīvati |
māsānaṣṭau vijānīyāddinānyaṣṭau ca tāni tu ||

5.25.53

prāṇāḥ saptadaśe caiva viddhi varṣaṃ na saṃśayaḥ |
saptamāsānvijānīyāddinaiḥ ṣaḍbhirna saṃśayaḥ ||

5.25.54

aṣṭaghasraprabhedena dvivarṣaṃ hi sa jīvati |
caturmāsā hi vijñeyāścaturviṃśaddināvadhi ||

5.25.55

yadā navadinaṃ prāṇā vahantyeva trimāsakam |
māsadvayaṃ ca dve māse dinā dvādaśa kīrtitāḥ ||

5.25.56

pūrvavatkathitā ye tu kālaṃ teṣāṃ tu pūrvakam |
avāntaradinā ye tu tena māsena kathyate ||

5.25.57

ekādaśapravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsā nava tathā proktā dinānyaṣṭamitānyapi ||

5.25.58

dvādaśena pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsān sapta vijānīyātṣaḍghasrāṃścāpyudāharet ||

5.25.59

nāḍī yadā ca vahati trayodaśadināvadhi |
saṃvatsaraṃ bhavettasya caturmāsāḥ prakīrtitāḥ ||

5.25.60

caturviśaddinaṃ śeṣaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ |
prāṇavāhā yadā vāme caturddaśadināni tu ||

5.25.61

saṃvatsaraṃ bhavettasya māsāḥ ṣaṭ ca prakīrtitāḥ |
caturviṃśaddinānyeva jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ ||

5.25.62

pañcadaśapravāheṇa nava māsānsa jīvati |
caturviśaddinānyeva kathitaṃ kālavedibhiḥ ||

5.25.63

ṣoḍaśāhapravāheṇa daśamāsānsa jīvati |
caturviśaddinādhikyaṃ kathitaṃ kālavedibhiḥ ||

5.25.64

saptadaśapravāheṇa navamāsairgatāyuṣam |
aṣṭādaśa dinānyatra kathitaṃ sādhakeśvari ||

5.25.65

vāmacāraṃ yadā devi hyaṣṭādaśadināvadhiḥ |
jīvitaṃ cāṣṭamāsaṃ tu ghasrā dvādaśa kīrtitāḥ ||

5.25.66

caturviṃśaddinānyatra niścayenāvadhāraya |
prāṇavāho yadā devi trayoviṃśaddināvadhiḥ ||

5.25.67

catvāraḥ kathitā māsāḥ ṣaḍdināni tathottare |
caturviṃśapravāheṇa trīnmāsāṃśca sa jīvati ||

5.25.68

dinānyatra daśāṣṭau sa saṃharantyeva cārataḥ |
avāntaradine yastu saṅkṣepātte prakīrtitāḥ ||

5.25.69

vāmacāraḥ samākhyāto dakṣiṇaṃ śṛṇu sāmpratam |
aṣṭāviṃśapravāheṇa tithimānena jīvati ||

5.25.70

pravāheṇa daśāhena tatsaṃsthena vipadyate |
triṃśaddhasrapravāhena pañcāhena vipadyate ||

5.25.71

ekatriṃśadyadā devi vahate ca nirantaram |
dinatrayaṃ tadā tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ ||

5.25.72

dvātriṃśatprāṇasaṅkhyā ca yadā hi vahate raviḥ |
tadā tu jīvitaṃ tasya dvidinaṃ hi na saṃśayaḥ ||

5.25.73

dakṣiṇaḥ kathitaḥ prāṇo madhyasthaṃ kathayāmi te |
ekabhāgagato vāyupravāho mukhamaṇḍale ||

5.25.74

dhāvamānapravāheṇa dinamekaṃ sa jīvati |
cakrametatparāsorhi purāvidbhirudāhṛtam ||

5.25.75

etatte kathitaṃ devi kālacakraṃ gatāyuṣaḥ |
lokānāṃ ca hitārthāya kimanyacchrotumicchasi ||

5.25.75.c1

iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ kālajñānavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||

5.25.75.p2

śrīgaṇeśāya namaḥ ||

5.25.75.p3

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||

5.25.75.p4

śrīśivamahāpurāṇam ||