Shivapurana 7.1.31: ekatriṃśo'dhyāyaḥ | jñānopadeśaḥ
Śivapurāṇa (complete text) 7.1.31
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.1.31.100 — 4 parts
ekatriṃśo'dhyāyaḥ | jñānopadeśaḥ
7.1.31.1
vāyuruvāca |
sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ |
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu ||
7.1.31.2
pramaṇamatra vakṣyāmi satāṃ mohanivartakam |
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ ||
7.1.31.3
śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā |
na kiñcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam ||
7.1.31.4
svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi |
anyathā niḥsvabhāvena na kimapyanugṛhyate ||
7.1.31.5
paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat |
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ ||
7.1.31.6
patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā |
tadarthamarthasvīkāre paratantraḥ kathaṃ śivaḥ ||
7.1.31.7
anugrāhyānapekṣo'sti na hi kaścidanugrahaḥ |
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ ||
7.1.31.8
etatpunaranugrāhyaṃ paratantraṃ tadiṣyate |
anugrahād ṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt ||
7.1.31.9
mūrtātmano'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt |
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiñcidiha vidyate ||
7.1.31.10
yenopalabhyate'smābhiḥ sakalenāpi niṣkalaḥ |
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate ||
7.1.31.11
na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam |
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ ||
7.1.31.12
pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam |
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamantarā ||
7.1.31.13
ātmopamolbaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana |
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam ||
7.1.31.14
yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate |
evaṃ śivo'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ ||
7.1.31.15
yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam |
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ ||
7.1.31.16
ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam |
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ ||
7.1.31.17
liṅgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ |
tattanmūrtyātmabhāvena śivo'smābhirupāsyate ||
7.1.31.18
yathānugṛhyate so'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā |
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam ||
7.1.31.19
lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā |
sadāśivādayaḥ sarve mūrtyātmano'pyadhiṣṭhitāḥ ||
7.1.31.20
ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ |
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ ||
7.1.31.21
bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ |
na ca karma śive'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ ||
7.1.31.22
sarvaṃ śivo'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiñcana |
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasambhavāt ||
7.1.31.23
ye punarnigrahāḥ kecid brahmādiṣu nidarśitāḥ |
te'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā ||
7.1.31.24
brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ |
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati ||
7.1.31.25
sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam |
tataste'pi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ ||
7.1.31.26
nigraho'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ |
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate ||
7.1.31.27
yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ |
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ ||
7.1.31.28
īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param |
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam ||
7.1.31.29
tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam |
viparītamasādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate ||
7.1.31.30
sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat |
nivartate ca sāmāderante daṇḍo hi sādhanam ||
7.1.31.31
hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam |
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ sampracakṣate ||
7.1.31.32
hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam |
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt ||
7.1.31.33
ayuktakāriṇo loke garhaṇīyā vivekitā |
yadudvejayate lokaṃ tadayuktaṃ pracakṣate ||
7.1.31.34
sarvo'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ |
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet ||
7.1.31.35
mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ |
tasyāpyavaśyaṃ yatkiñcinnairghṛṇyamanuvartate ||
7.1.31.36
anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān |
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran ||
7.1.31.37
tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sa nirghṛṇaḥ |
iti nirbandhayantyeke niyamo neti cāpare ||
7.1.31.38
nidānajñasya bhiṣajo rugṇe hiṃsāṃ prayuñjataḥ |
na kiñcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā ||
7.1.31.39
ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu |
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ ||
7.1.31.40
upekṣāpīha doṣāya rakṣyeṣu pratiyogiṣu |
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyaḥ sadyo vipadyate ||
7.1.31.41
sarpasyāsyagataṃ paśyan yastu rakṣyamupekṣate |
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so'pi nirghṛṇaḥ ||
7.1.31.42
tasmād ghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na sammatam |
sammataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam ||
7.1.31.43
mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ |
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā ||
7.1.31.44
agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam |
iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt ||
7.1.31.45
nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate |
aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate ||
7.1.31.46
evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet |
śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śuddhyati ||
7.1.31.47
ayasyagnau samāviṣṭe dāho'gnereva nāyasaḥ |
mūrttātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām ||
7.1.31.48
na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau |
kāṣṭhasyāṅgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām |
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi ||
7.1.31.49
śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate |
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ |
tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca ||
7.1.31.50
yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ |
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ ||
7.1.31.51
na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ |
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam ||
7.1.31.52
hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ |
sarvaṃ hite niyuñjānaḥ sarvānugrahakārakaḥ ||
7.1.31.53
yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham |
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ ||
7.1.31.54
hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam |
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam ||
7.1.31.55
yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ |
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ ||
7.1.31.56
svabhāvo'pi hi bhāvānāṃ bhāvino'rthasya kāraṇam |
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet ||
7.1.31.57
suvarṇameva nāṅgāraṃ drāvayatyagnisaṅgamaḥ |
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaḥ parān ||
7.1.31.58
yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam |
vinā bhāvanayā kartā svatantraḥ santato bhavet ||
7.1.31.59
svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaḥ śivaḥ |
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ ||
7.1.31.60
anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham |
karmamāyānubandho'sya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ ||
7.1.31.61
anubandho'yamasyaiva na śivasyeti hetumān |
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ ||
7.1.31.62
āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā |
yo'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ ||
7.1.31.63
ātmatāyāḥ samatve'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ |
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ ||
7.1.31.64
jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ |
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ ||
7.1.31.65
mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrddhasu sthitāḥ |
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ ||
7.1.31.66
āsanne'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam |
tatrāpyātmā sthito'dhastādantarātmā ca madhyataḥ ||
7.1.31.67
parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ ||
7.1.31.68
antarātmapade kecitkecidātmapade tathā |
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ ||
7.1.31.69
vidyāyāṃ tu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ |
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṅgayonayaḥ ||
7.1.31.70
devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam |
pakṣyādayo'dhamāḥ pañca yonayastāścaturdaśa ||
7.1.31.71
uttarādharabhāvo'pi jñeyaḥ saṃsāriṇo malaḥ |
yathā''mabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā ||
7.1.31.72
malo'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam |
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt ||
7.1.31.73
paśvātmānastridhā bhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt |
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ |
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ ||
7.1.31.74
trimalānadhitiṣṭhanti dvimalaikamalāḥ kramāt |
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ ||
7.1.31.75
ekadvitrimalānsarvāñchiva eko'dhitiṣṭhati |
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā ||
7.1.31.76
arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam |
aṇḍāntā hi mahābhūmiḥ śatarudrādyadhiṣṭhitā ||
7.1.31.77
māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt |
aṅguṣṭhamātraparyantaiḥ samantātsantataṃ tatam ||
7.1.31.78
mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ |
anāśritāntairadhvāntarvarttibhiḥ samadhiṣṭhitāḥ ||
7.1.31.79
te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā |
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutāḥ ||
7.1.31.80
evaṃ tribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak |
nidānabhūtaiḥ saṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate ||
7.1.31.81
asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam |
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuḥ śivaḥ paramakāraṇam ||
7.1.31.82
aduḥkhenā'pi śakto'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ |
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā ||
7.1.31.83
duḥkhameva hi sarvo'pi saṃsāra iti niścitam |
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ ||
7.1.31.84
na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt |
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaiḥ sukhamuddharet ||
7.1.31.85
evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn |
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ ||
7.1.31.86
na bhiṣak kāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam |
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate ||
7.1.31.87
duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathaṃ tatkāraṇaṃ śivaḥ |
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn ||
7.1.31.88
saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam |
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā ||
7.1.31.89
yathā maṇirayaskāntaḥ sānnidhyādupakārakaḥ |
ayasaścalatastadvacchivo'pyasyeti sūrayaḥ ||
7.1.31.90
na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam |
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataḥ śivaḥ ||
7.1.31.91
na śivena vinā kiñcitpravṛttamiha vidyate |
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati ||
7.1.31.92
śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī |
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati ||
7.1.31.93
anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ |
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati ||
7.1.31.94
yo'nyathā manyate mohātsa vinaśyati durmatiḥ |
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati ||
7.1.31.95
etasminnantare vyomnaḥ śrutā vāgaśarīriṇī |
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam ||
7.1.31.96
tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ |
munayo vismayāviṣṭāḥ praṇemuḥ pavanaṃ prabhum ||
7.1.31.97
tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn |
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt ||
7.1.31.98
vāyuruvāca
parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate |
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram ||
7.1.31.99
hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate |
aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati ||
7.1.31.100
nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam |
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ ||
7.1.31.100.c1
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe jñānopadeśo nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ ||
7.1.31.100.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
7.1.31.100.p3
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||
7.1.31.100.p4
śrīśivamahāpurāṇam ||
Other recensions (1)
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Tattvaprakāśa — Bhoja, Sanskrit
- Netratantra — Sanskrit