Pramāṇa · Search · About · API

Shivapurana 7.1.31: ekatriṃśo'dhyāyaḥ | jñānopadeśaḥ

Śivapurāṇa (complete text) 7.1.31

Language
Sanskrit

Contents

ekatriṃśo'dhyāyaḥ | jñānopadeśaḥ

7.1.31.1

vāyuruvāca |
sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ |
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu ||

7.1.31.2

pramaṇamatra vakṣyāmi satāṃ mohanivartakam |
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ ||

7.1.31.3

śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā |
na kiñcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam ||

7.1.31.4

svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi |
anyathā niḥsvabhāvena na kimapyanugṛhyate ||

7.1.31.5

paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat |
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ ||

7.1.31.6

patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā |
tadarthamarthasvīkāre paratantraḥ kathaṃ śivaḥ ||

7.1.31.7

anugrāhyānapekṣo'sti na hi kaścidanugrahaḥ |
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ ||

7.1.31.8

etatpunaranugrāhyaṃ paratantraṃ tadiṣyate |
anugrahād ṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt ||

7.1.31.9

mūrtātmano'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt |
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiñcidiha vidyate ||

7.1.31.10

yenopalabhyate'smābhiḥ sakalenāpi niṣkalaḥ |
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate ||

7.1.31.11

na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam |
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ ||

7.1.31.12

pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam |
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamantarā ||

7.1.31.13

ātmopamolbaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana |
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam ||

7.1.31.14

yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate |
evaṃ śivo'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ ||

7.1.31.15

yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam |
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ ||

7.1.31.16

ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam |
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ ||

7.1.31.17

liṅgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ |
tattanmūrtyātmabhāvena śivo'smābhirupāsyate ||

7.1.31.18

yathānugṛhyate so'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā |
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam ||

7.1.31.19

lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā |
sadāśivādayaḥ sarve mūrtyātmano'pyadhiṣṭhitāḥ ||

7.1.31.20

ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ |
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ ||

7.1.31.21

bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ |
na ca karma śive'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ ||

7.1.31.22

sarvaṃ śivo'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiñcana |
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasambhavāt ||

7.1.31.23

ye punarnigrahāḥ kecid brahmādiṣu nidarśitāḥ |
te'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā ||

7.1.31.24

brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ |
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati ||

7.1.31.25

sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam |
tataste'pi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ ||

7.1.31.26

nigraho'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ |
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate ||

7.1.31.27

yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ |
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ ||

7.1.31.28

īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param |
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam ||

7.1.31.29

tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam |
viparītamasādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate ||

7.1.31.30

sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat |
nivartate ca sāmāderante daṇḍo hi sādhanam ||

7.1.31.31

hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam |
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ sampracakṣate ||

7.1.31.32

hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam |
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt ||

7.1.31.33

ayuktakāriṇo loke garhaṇīyā vivekitā |
yadudvejayate lokaṃ tadayuktaṃ pracakṣate ||

7.1.31.34

sarvo'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ |
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet ||

7.1.31.35

mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ |
tasyāpyavaśyaṃ yatkiñcinnairghṛṇyamanuvartate ||

7.1.31.36

anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān |
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran ||

7.1.31.37

tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sa nirghṛṇaḥ |
iti nirbandhayantyeke niyamo neti cāpare ||

7.1.31.38

nidānajñasya bhiṣajo rugṇe hiṃsāṃ prayuñjataḥ |
na kiñcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā ||

7.1.31.39

ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu |
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ ||

7.1.31.40

upekṣāpīha doṣāya rakṣyeṣu pratiyogiṣu |
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyaḥ sadyo vipadyate ||

7.1.31.41

sarpasyāsyagataṃ paśyan yastu rakṣyamupekṣate |
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so'pi nirghṛṇaḥ ||

7.1.31.42

tasmād ghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na sammatam |
sammataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam ||

7.1.31.43

mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ |
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā ||

7.1.31.44

agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam |
iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt ||

7.1.31.45

nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate |
aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate ||

7.1.31.46

evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet |
śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śuddhyati ||

7.1.31.47

ayasyagnau samāviṣṭe dāho'gnereva nāyasaḥ |
mūrttātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām ||

7.1.31.48

na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau |
kāṣṭhasyāṅgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām |
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi ||

7.1.31.49

śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate |
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ |
tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca ||

7.1.31.50

yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ |
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ ||

7.1.31.51

na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ |
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam ||

7.1.31.52

hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ |
sarvaṃ hite niyuñjānaḥ sarvānugrahakārakaḥ ||

7.1.31.53

yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham |
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ ||

7.1.31.54

hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam |
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam ||

7.1.31.55

yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ |
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ ||

7.1.31.56

svabhāvo'pi hi bhāvānāṃ bhāvino'rthasya kāraṇam |
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet ||

7.1.31.57

suvarṇameva nāṅgāraṃ drāvayatyagnisaṅgamaḥ |
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaḥ parān ||

7.1.31.58

yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam |
vinā bhāvanayā kartā svatantraḥ santato bhavet ||

7.1.31.59

svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaḥ śivaḥ |
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ ||

7.1.31.60

anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham |
karmamāyānubandho'sya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ ||

7.1.31.61

anubandho'yamasyaiva na śivasyeti hetumān |
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ ||

7.1.31.62

āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā |
yo'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ ||

7.1.31.63

ātmatāyāḥ samatve'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ |
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ ||

7.1.31.64

jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ |
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ ||

7.1.31.65

mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrddhasu sthitāḥ |
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ ||

7.1.31.66

āsanne'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam |
tatrāpyātmā sthito'dhastādantarātmā ca madhyataḥ ||

7.1.31.67

parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ ||

7.1.31.68

antarātmapade kecitkecidātmapade tathā |
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ ||

7.1.31.69

vidyāyāṃ tu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ |
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṅgayonayaḥ ||

7.1.31.70

devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam |
pakṣyādayo'dhamāḥ pañca yonayastāścaturdaśa ||

7.1.31.71

uttarādharabhāvo'pi jñeyaḥ saṃsāriṇo malaḥ |
yathā''mabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā ||

7.1.31.72

malo'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam |
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt ||

7.1.31.73

paśvātmānastridhā bhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt |
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ |
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ ||

7.1.31.74

trimalānadhitiṣṭhanti dvimalaikamalāḥ kramāt |
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ ||

7.1.31.75

ekadvitrimalānsarvāñchiva eko'dhitiṣṭhati |
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā ||

7.1.31.76

arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam |
aṇḍāntā hi mahābhūmiḥ śatarudrādyadhiṣṭhitā ||

7.1.31.77

māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt |
aṅguṣṭhamātraparyantaiḥ samantātsantataṃ tatam ||

7.1.31.78

mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ |
anāśritāntairadhvāntarvarttibhiḥ samadhiṣṭhitāḥ ||

7.1.31.79

te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā |
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutāḥ ||

7.1.31.80

evaṃ tribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak |
nidānabhūtaiḥ saṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate ||

7.1.31.81

asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam |
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuḥ śivaḥ paramakāraṇam ||

7.1.31.82

aduḥkhenā'pi śakto'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ |
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā ||

7.1.31.83

duḥkhameva hi sarvo'pi saṃsāra iti niścitam |
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ ||

7.1.31.84

na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt |
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaiḥ sukhamuddharet ||

7.1.31.85

evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn |
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ ||

7.1.31.86

na bhiṣak kāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam |
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate ||

7.1.31.87

duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathaṃ tatkāraṇaṃ śivaḥ |
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn ||

7.1.31.88

saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam |
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā ||

7.1.31.89

yathā maṇirayaskāntaḥ sānnidhyādupakārakaḥ |
ayasaścalatastadvacchivo'pyasyeti sūrayaḥ ||

7.1.31.90

na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam |
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataḥ śivaḥ ||

7.1.31.91

na śivena vinā kiñcitpravṛttamiha vidyate |
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati ||

7.1.31.92

śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī |
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati ||

7.1.31.93

anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ |
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati ||

7.1.31.94

yo'nyathā manyate mohātsa vinaśyati durmatiḥ |
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati ||

7.1.31.95

etasminnantare vyomnaḥ śrutā vāgaśarīriṇī |
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam ||

7.1.31.96

tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ |
munayo vismayāviṣṭāḥ praṇemuḥ pavanaṃ prabhum ||

7.1.31.97

tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn |
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt ||

7.1.31.98

vāyuruvāca
parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate |
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram ||

7.1.31.99

hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate |
aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati ||

7.1.31.100

nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam |
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ ||

7.1.31.100.c1

iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe jñānopadeśo nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ ||

7.1.31.100.p2

śrīgaṇeśāya namaḥ ||

7.1.31.100.p3

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||

7.1.31.100.p4

śrīśivamahāpurāṇam ||

Other recensions (1)

Linked texts (2)