Pramāṇa · Search · About · API

Shivapurana 7.1.5: pañcamo'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam

Śivapurāṇa (complete text) 7.1.5

Language
Sanskrit

Contents

pañcamo'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam

7.1.5.1

sūta uvāca |
tatra pūrvaṃ mahābhāgā naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
praṇipatya yathānyāyaṃ papracchuḥ pavanaṃ prabhum ||

7.1.5.2

naimiṣīyā ūcuḥ |
bhavān kathamanuprāpto jñānamīśvaragocaram |
kathaṃ ca śiṣyabhāvaste brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||

7.1.5.3

vāyuruvāca |
ekonaviṃśatiḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ |
tasminkalpe caturvaktraḥ sraṣṭukāmo'tapattapaḥ ||

7.1.5.4

tapasā tena tīvreṇa tuṣṭastasya pitā svayam |
divyaṃ kaumāramāsthāya rūpaṃ rūpavatāṃ varaḥ ||

7.1.5.5

śveto nāma munirbhūtvā divyāṃ vācamudīrayan |
darśanaṃ pradadau tasmai devadevo maheśvaraḥ ||

7.1.5.6

taṃ dṛṣṭvā pitaraṃ brahmā brahmaṇo'dhipatiṃ patim |
praṇamya paramajñānaṃ gāyatryā saha labdhavān ||

7.1.5.7

tataḥ sa labdhavijñāno viśvakarmā caturmukhaḥ |
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ||

7.1.5.8

yataḥ śrutvā'mṛtaṃ labdhaṃ brahmaṇā parameśvarāt |
tatastadvadanādeva mayā labdhaṃ tapobalāt ||

7.1.5.9

munaya ūcuḥ |
kiṃ tajjñānaṃ tvayā labdhaṃ tathyāttathyataraṃ śubham |
yatra kṛtvā parāṃ niṣṭhāṃ puruṣaḥ sukhamṛcchati ||

7.1.5.10

vāyuruvāca |
paśupāśapatijñānaṃ yallabdhaṃ tu mayā purā |
tatra niṣṭhā parā kāryā puruṣeṇa sukhārthinā ||

7.1.5.11

ajñānaprabhavaṃ duḥkhaṃ jñānenaiva nivarttate |
jñānaṃ vastuparicchedo vastu ca trividhaṃ smṛtam ||

7.1.5.12

ajaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva niyantṛ ca tayorapi |
paśuḥ pāśaḥ patiśceti kathyate tattrayaṃ kramāt ||

7.1.5.13

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva kṣarākṣaraparaṃ tathā |
tadetattritayaṃ bhūmnā kathyate tattvavedibhiḥ ||

7.1.5.14

akṣaraṃ paśurityuktaḥ kṣaraṃ pāśa udāhṛtaḥ |
kṣarākṣaraparaṃ yattat patirityabhidhīyate ||

7.1.5.15

munaya ūcuḥ |
kiṃ tacca kṣaramityuktaṃ kiṃ cākṣaramudāhṛtam |
tayośca paramaṃ kiṃ vā tadetad brūhi māruta ||

7.1.5.16

vāyuruvāca |
prakṛtiḥ kṣaramityuktaṃ puruṣo'kṣara ucyate |
tāvimau prerayatyanyaḥ sa paraḥ parameśvaraḥ ||

7.1.5.17

munaya ūcuḥ |
kaiṣā prakṛtirityuktā ka eṣa puruṣo mataḥ |
anayoḥ kena sambandhaḥ ko'yaṃ preraka īśvaraḥ ||

7.1.5.18

vāyuruvāca |
māyāprakṛtiruddiṣṭā puruṣo māyayā''vṛtaḥ |
sambandho malakarmabhyāṃ śivaḥ preraka īśvaraḥ ||

7.1.5.19

munaya ūcuḥ |
keyaṃ māyā samākhyātā kiṃrūpo māyayā vṛtaḥ |
malaṃ kīdṛk kuto vāsya kiṃ śivatvaṃ kutaśśivaḥ ||

7.1.5.20

vāyuruvāca |
māyā māheśvarī śaktiścidrūpo māyayā vṛtaḥ |
malaścicchādako naijo viśuddhiḥ śivatā svataḥ ||

7.1.5.21

munaya ūcuḥ |
āvṛṇoti kathaṃ māyā vyāpinaṃ kena hetunā |
kimarthaṃ cāvṛtiḥ puṃsaḥ kena vā vinivartate ||

7.1.5.22

vāyuruvāca |
āvṛtirvyāpino'pi syādvyāpi yasmātkalādyapi |
hetuḥ karmaiva bhogārthaṃ nivarteta malakṣayāt ||

7.1.5.23

munaya ūcuḥ |
kalādi kathyate kiṃ tatkarma vā kimudāhṛtam |
tatkimādi kimantaṃ vā kimphalaṃ vā kimāśrayam ||

7.1.5.24

kasmai bhogeśca kiṃ bhogyaṃ kiṃ vā tadbhogasādhanam |
malakṣayasya ko hetuḥ kīdṛk kṣīṇamalaḥ pumān ||

7.1.5.25

vāyuruvāca |
kalā vidyā ca rāgaśca kālo niyatireva ca |
kalādayaḥ samākhyātā yo bhoktā puruṣo bhavet ||

7.1.5.26

puṇyapāpātmakaṃ karma sukhaduḥkhaphalaṃ tu yat |
anādimalabhogāntamajñānātmasamāśrayam ||

7.1.5.27

bhogaḥ karmavināśāya bhogyamavyaktamucyate |
bāhyāntaḥkaraṇadvāraṃ śarīraṃ bhogasādhanam ||

7.1.5.28

bhāvātiśayalabdhena prasādena malakṣayaḥ |
kṣīṇe cātmamale tasmin śivasamo bhavet ||

7.1.5.29

munaya ūcuḥ |
kalādipañcatattvānāṃ kiṃ karma pṛthagucyate |
bhokteti puruṣaśceti yenātmā vyapadiśyate ||

7.1.5.30

kimātmakaṃ tadavyaktaṃ kenākāreṇa bhujyate |
kiṃ tasya śaraṇaṃ bhuktau śarīraṃ ca kimucyate ||

7.1.5.31

vāyuruvāca |
dikkriyāvyañjikā vidyākalo rāgaḥ pravartakaḥ |
kālo'vacchedakastatra niyatistu niyāmikā ||

7.1.5.32

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattattriguṇaprabhavāpyayam |
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ ||

7.1.5.33

kalātastadabhivyaktamanabhivyaktalakṣaṇam |
sukhaduḥkhavimohātmā bhujyate guṇavāṃstridhā ||

7.1.5.34

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
prakṛtau sūkṣmarūpeṇa tile tailamiva sthitāḥ ||

7.1.5.35

sukhaṃ ca sukhahetuśca samāsātsāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ tadviparyāsāt stambhamohau tu tāmasau ||

7.1.5.36

sāttvikyūrdhvagatiḥ proktā tāmasī syādadhogatiḥ |
madhyamā tu gatiryā sā rājasī paripaṭhyate ||

7.1.5.37

tanmātrāpañcakaṃ caiva bhūtapañcakameva ca |
jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca ||

7.1.5.38

pradhānabuddhyahaṅkāramanāṃsi ca catuṣṭayam |
samāsādevamavyaktaṃ savikāramudāhṛtam ||

7.1.5.39

tatkāraṇadaśāpannamavyaktamiti kathyate |
vyaktaṃ kāryadaśāpannaṃ śarīrādighaṭādivat ||

7.1.5.40

yathā ghaṭādikaṃ kāryaṃ mṛdādernātibhidyate |
śarīrādi tathā vyaktamavyaktānnātibhidyate ||

7.1.5.41

tasmādavyaktamevaikaṃ kāraṇaṃ karaṇāni ca |
śarīraṃ ca tadādhāraṃ tadbhogyaṃ cāpi netarat ||

7.1.5.42

munaya ūcuḥ |
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatirekasya kasyacit |
ātmaśabdābhidheyasya vastuto'pi kutaḥ sthitiḥ ||

7.1.5.43

vāyuruvāca |
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatireko vibhordhruvam |
astyeva kaścidātmeti hetustatra sudurgamaḥ ||

7.1.5.44

buddhīndriyaśarīrāṇāṃ nātmatā sadbhiriṣyate |
smṛteraniyatajñānādayāvaddehavedanāt ||

7.1.5.45

ataḥ smartānubhūtānāmaśeṣajñeyagocaraḥ |
antaryāmīti vedeṣu vedānteṣu ca gīyate ||

7.1.5.46

sarvaṃ tatra sa sarvatra vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ |
tathāpi kvāpi kenāpi vyaktameṣa na dṛśyate ||

7.1.5.47

naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparairindriyairapi |
manasaiva pradīptena mahānātmāvasīyate ||

7.1.5.48

na ca strī na pumāneṣa naiva cāpi napuṃsakaḥ |
naivordhvaṃ nāpi tiryak ca nādhastānna kutaścana ||

7.1.5.49

aśarīraṃ śarīreṣu caleṣu sthāṇumavyayam |
sadā paśyati taṃ dhīro naraḥ pratyavamarśanāt ||

7.1.5.50

kimatra bahunoktena puruṣo dehataḥ pṛthak |
apṛthagye tu paśyanti hyasamyak teṣu darśanam ||

7.1.5.51

yaccharīramidaṃ proktaṃ puruṣasya tataḥ param |
aśuddhamavaśaṃ duḥkhamadhruvaṃ na ca vidyate ||

7.1.5.52

vipadāṃ bījabhūtena puruṣastena saṃyutaḥ |
sukhī duḥkhī ca mūḍhaśca bhavati svena karmaṇā ||

7.1.5.53

adbhirāplāvitaṃ kṣetraṃ janayatyaṅkuraṃ yathā |
ajñānātplāvitaṃ karma dehaṃ janayate tathā ||

7.1.5.54

atyantamasukhāvāsāḥ smṛtāścaikāntamṛtyavaḥ |
anāgatā atītāśca tanavo'sya sahasraśaḥ ||

7.1.5.55

āgatyāgatya śīrṇeṣu śarīreṣu śarīriṇaḥ |
atyantavasatiḥ kvāpi na kenāpi ca labhyate ||

7.1.5.56

chāditaśca viyuktaśca śarīraireṣu lakṣyate |
candrabimbavadākāśe taralairabhrasañcayaiḥ ||

7.1.5.57

anekadehabhedena bhinnā vṛttirihātmanaḥ |
aṣṭāpadaparikṣepe hyakṣamudreva lakṣyate ||

7.1.5.58

naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit |
pathi saṅgama evāyaṃ dāraiḥ putraiśca bandhubhiḥ ||

7.1.5.59

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ ||

7.1.5.60

sa paśyati śarīraṃ taccharīraṃ tanna paśyati |
tau paśyati paraḥ kaścittāvubhau taṃ na paśyataḥ ||

7.1.5.61

brahmādyāḥ sthāvarāntāśca paśavaḥ parikīrtitāḥ |
paśūnāmeva sarveṣāṃ proktametannidarśanam ||

7.1.5.62

sa eṣa badhyate pāśaiḥ sukhaduḥkhāśanaḥ paśuḥ |
līlāsādhanabhūto ya īśvarasyeti sūrayaḥ ||

7.1.5.63

ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā ||

7.1.5.64

sūta uvāca |
ityākarṇyānilavaco munayaḥ prītamānasāḥ |
procuḥ praṇamya taṃ vāyuṃ śaivāgamavicakṣaṇam ||

7.1.5.64.c1

iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvajñānavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||

7.1.5.64.p2

śrīgaṇeśāya namaḥ ||

7.1.5.64.p3

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||

7.1.5.64.p4

śrīśivamahāpurāṇam ||

Other recensions (1)

Linked texts (2)