Shivapurana 7.1.5: pañcamo'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam
Śivapurāṇa (complete text) 7.1.5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.1.5.64 — 4 parts
pañcamo'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam
7.1.5.1
sūta uvāca |
tatra pūrvaṃ mahābhāgā naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
praṇipatya yathānyāyaṃ papracchuḥ pavanaṃ prabhum ||
7.1.5.2
naimiṣīyā ūcuḥ |
bhavān kathamanuprāpto jñānamīśvaragocaram |
kathaṃ ca śiṣyabhāvaste brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||
7.1.5.3
vāyuruvāca |
ekonaviṃśatiḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ |
tasminkalpe caturvaktraḥ sraṣṭukāmo'tapattapaḥ ||
7.1.5.4
tapasā tena tīvreṇa tuṣṭastasya pitā svayam |
divyaṃ kaumāramāsthāya rūpaṃ rūpavatāṃ varaḥ ||
7.1.5.5
śveto nāma munirbhūtvā divyāṃ vācamudīrayan |
darśanaṃ pradadau tasmai devadevo maheśvaraḥ ||
7.1.5.6
taṃ dṛṣṭvā pitaraṃ brahmā brahmaṇo'dhipatiṃ patim |
praṇamya paramajñānaṃ gāyatryā saha labdhavān ||
7.1.5.7
tataḥ sa labdhavijñāno viśvakarmā caturmukhaḥ |
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ||
7.1.5.8
yataḥ śrutvā'mṛtaṃ labdhaṃ brahmaṇā parameśvarāt |
tatastadvadanādeva mayā labdhaṃ tapobalāt ||
7.1.5.9
munaya ūcuḥ |
kiṃ tajjñānaṃ tvayā labdhaṃ tathyāttathyataraṃ śubham |
yatra kṛtvā parāṃ niṣṭhāṃ puruṣaḥ sukhamṛcchati ||
7.1.5.10
vāyuruvāca |
paśupāśapatijñānaṃ yallabdhaṃ tu mayā purā |
tatra niṣṭhā parā kāryā puruṣeṇa sukhārthinā ||
7.1.5.11
ajñānaprabhavaṃ duḥkhaṃ jñānenaiva nivarttate |
jñānaṃ vastuparicchedo vastu ca trividhaṃ smṛtam ||
7.1.5.12
ajaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva niyantṛ ca tayorapi |
paśuḥ pāśaḥ patiśceti kathyate tattrayaṃ kramāt ||
7.1.5.13
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva kṣarākṣaraparaṃ tathā |
tadetattritayaṃ bhūmnā kathyate tattvavedibhiḥ ||
7.1.5.14
akṣaraṃ paśurityuktaḥ kṣaraṃ pāśa udāhṛtaḥ |
kṣarākṣaraparaṃ yattat patirityabhidhīyate ||
7.1.5.15
munaya ūcuḥ |
kiṃ tacca kṣaramityuktaṃ kiṃ cākṣaramudāhṛtam |
tayośca paramaṃ kiṃ vā tadetad brūhi māruta ||
7.1.5.16
vāyuruvāca |
prakṛtiḥ kṣaramityuktaṃ puruṣo'kṣara ucyate |
tāvimau prerayatyanyaḥ sa paraḥ parameśvaraḥ ||
7.1.5.17
munaya ūcuḥ |
kaiṣā prakṛtirityuktā ka eṣa puruṣo mataḥ |
anayoḥ kena sambandhaḥ ko'yaṃ preraka īśvaraḥ ||
7.1.5.18
vāyuruvāca |
māyāprakṛtiruddiṣṭā puruṣo māyayā''vṛtaḥ |
sambandho malakarmabhyāṃ śivaḥ preraka īśvaraḥ ||
7.1.5.19
munaya ūcuḥ |
keyaṃ māyā samākhyātā kiṃrūpo māyayā vṛtaḥ |
malaṃ kīdṛk kuto vāsya kiṃ śivatvaṃ kutaśśivaḥ ||
7.1.5.20
vāyuruvāca |
māyā māheśvarī śaktiścidrūpo māyayā vṛtaḥ |
malaścicchādako naijo viśuddhiḥ śivatā svataḥ ||
7.1.5.21
munaya ūcuḥ |
āvṛṇoti kathaṃ māyā vyāpinaṃ kena hetunā |
kimarthaṃ cāvṛtiḥ puṃsaḥ kena vā vinivartate ||
7.1.5.22
vāyuruvāca |
āvṛtirvyāpino'pi syādvyāpi yasmātkalādyapi |
hetuḥ karmaiva bhogārthaṃ nivarteta malakṣayāt ||
7.1.5.23
munaya ūcuḥ |
kalādi kathyate kiṃ tatkarma vā kimudāhṛtam |
tatkimādi kimantaṃ vā kimphalaṃ vā kimāśrayam ||
7.1.5.24
kasmai bhogeśca kiṃ bhogyaṃ kiṃ vā tadbhogasādhanam |
malakṣayasya ko hetuḥ kīdṛk kṣīṇamalaḥ pumān ||
7.1.5.25
vāyuruvāca |
kalā vidyā ca rāgaśca kālo niyatireva ca |
kalādayaḥ samākhyātā yo bhoktā puruṣo bhavet ||
7.1.5.26
puṇyapāpātmakaṃ karma sukhaduḥkhaphalaṃ tu yat |
anādimalabhogāntamajñānātmasamāśrayam ||
7.1.5.27
bhogaḥ karmavināśāya bhogyamavyaktamucyate |
bāhyāntaḥkaraṇadvāraṃ śarīraṃ bhogasādhanam ||
7.1.5.28
bhāvātiśayalabdhena prasādena malakṣayaḥ |
kṣīṇe cātmamale tasmin śivasamo bhavet ||
7.1.5.29
munaya ūcuḥ |
kalādipañcatattvānāṃ kiṃ karma pṛthagucyate |
bhokteti puruṣaśceti yenātmā vyapadiśyate ||
7.1.5.30
kimātmakaṃ tadavyaktaṃ kenākāreṇa bhujyate |
kiṃ tasya śaraṇaṃ bhuktau śarīraṃ ca kimucyate ||
7.1.5.31
vāyuruvāca |
dikkriyāvyañjikā vidyākalo rāgaḥ pravartakaḥ |
kālo'vacchedakastatra niyatistu niyāmikā ||
7.1.5.32
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattattriguṇaprabhavāpyayam |
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ ||
7.1.5.33
kalātastadabhivyaktamanabhivyaktalakṣaṇam |
sukhaduḥkhavimohātmā bhujyate guṇavāṃstridhā ||
7.1.5.34
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
prakṛtau sūkṣmarūpeṇa tile tailamiva sthitāḥ ||
7.1.5.35
sukhaṃ ca sukhahetuśca samāsātsāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ tadviparyāsāt stambhamohau tu tāmasau ||
7.1.5.36
sāttvikyūrdhvagatiḥ proktā tāmasī syādadhogatiḥ |
madhyamā tu gatiryā sā rājasī paripaṭhyate ||
7.1.5.37
tanmātrāpañcakaṃ caiva bhūtapañcakameva ca |
jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca ||
7.1.5.38
pradhānabuddhyahaṅkāramanāṃsi ca catuṣṭayam |
samāsādevamavyaktaṃ savikāramudāhṛtam ||
7.1.5.39
tatkāraṇadaśāpannamavyaktamiti kathyate |
vyaktaṃ kāryadaśāpannaṃ śarīrādighaṭādivat ||
7.1.5.40
yathā ghaṭādikaṃ kāryaṃ mṛdādernātibhidyate |
śarīrādi tathā vyaktamavyaktānnātibhidyate ||
7.1.5.41
tasmādavyaktamevaikaṃ kāraṇaṃ karaṇāni ca |
śarīraṃ ca tadādhāraṃ tadbhogyaṃ cāpi netarat ||
7.1.5.42
munaya ūcuḥ |
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatirekasya kasyacit |
ātmaśabdābhidheyasya vastuto'pi kutaḥ sthitiḥ ||
7.1.5.43
vāyuruvāca |
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatireko vibhordhruvam |
astyeva kaścidātmeti hetustatra sudurgamaḥ ||
7.1.5.44
buddhīndriyaśarīrāṇāṃ nātmatā sadbhiriṣyate |
smṛteraniyatajñānādayāvaddehavedanāt ||
7.1.5.45
ataḥ smartānubhūtānāmaśeṣajñeyagocaraḥ |
antaryāmīti vedeṣu vedānteṣu ca gīyate ||
7.1.5.46
sarvaṃ tatra sa sarvatra vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ |
tathāpi kvāpi kenāpi vyaktameṣa na dṛśyate ||
7.1.5.47
naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparairindriyairapi |
manasaiva pradīptena mahānātmāvasīyate ||
7.1.5.48
na ca strī na pumāneṣa naiva cāpi napuṃsakaḥ |
naivordhvaṃ nāpi tiryak ca nādhastānna kutaścana ||
7.1.5.49
aśarīraṃ śarīreṣu caleṣu sthāṇumavyayam |
sadā paśyati taṃ dhīro naraḥ pratyavamarśanāt ||
7.1.5.50
kimatra bahunoktena puruṣo dehataḥ pṛthak |
apṛthagye tu paśyanti hyasamyak teṣu darśanam ||
7.1.5.51
yaccharīramidaṃ proktaṃ puruṣasya tataḥ param |
aśuddhamavaśaṃ duḥkhamadhruvaṃ na ca vidyate ||
7.1.5.52
vipadāṃ bījabhūtena puruṣastena saṃyutaḥ |
sukhī duḥkhī ca mūḍhaśca bhavati svena karmaṇā ||
7.1.5.53
adbhirāplāvitaṃ kṣetraṃ janayatyaṅkuraṃ yathā |
ajñānātplāvitaṃ karma dehaṃ janayate tathā ||
7.1.5.54
atyantamasukhāvāsāḥ smṛtāścaikāntamṛtyavaḥ |
anāgatā atītāśca tanavo'sya sahasraśaḥ ||
7.1.5.55
āgatyāgatya śīrṇeṣu śarīreṣu śarīriṇaḥ |
atyantavasatiḥ kvāpi na kenāpi ca labhyate ||
7.1.5.56
chāditaśca viyuktaśca śarīraireṣu lakṣyate |
candrabimbavadākāśe taralairabhrasañcayaiḥ ||
7.1.5.57
anekadehabhedena bhinnā vṛttirihātmanaḥ |
aṣṭāpadaparikṣepe hyakṣamudreva lakṣyate ||
7.1.5.58
naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit |
pathi saṅgama evāyaṃ dāraiḥ putraiśca bandhubhiḥ ||
7.1.5.59
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ ||
7.1.5.60
sa paśyati śarīraṃ taccharīraṃ tanna paśyati |
tau paśyati paraḥ kaścittāvubhau taṃ na paśyataḥ ||
7.1.5.61
brahmādyāḥ sthāvarāntāśca paśavaḥ parikīrtitāḥ |
paśūnāmeva sarveṣāṃ proktametannidarśanam ||
7.1.5.62
sa eṣa badhyate pāśaiḥ sukhaduḥkhāśanaḥ paśuḥ |
līlāsādhanabhūto ya īśvarasyeti sūrayaḥ ||
7.1.5.63
ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā ||
7.1.5.64
sūta uvāca |
ityākarṇyānilavaco munayaḥ prītamānasāḥ |
procuḥ praṇamya taṃ vāyuṃ śaivāgamavicakṣaṇam ||
7.1.5.64.c1
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvajñānavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
7.1.5.64.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
7.1.5.64.p3
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||
7.1.5.64.p4
śrīśivamahāpurāṇam ||
Other recensions (1)
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Śataratnasaṃgraha — Umāpati Śivācārya, Sanskrit
- Tattvaprakāśa — Bhoja, Sanskrit