Shivapurana 7.1.6: ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam
Śivapurāṇa (complete text) 7.1.6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.1.6.76 — 4 parts
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam
7.1.6.1
munaya ūcuḥ |
yo'yaṃ paśuriti prokto yaśca pāśa udāhṛtaḥ |
ābhyāṃ vilakṣaṇaḥ kaścitko'yamasti tayoḥ patiḥ ||
7.1.6.2
vāyuruvāca |
asti kaścidaparyantaramaṇīyaguṇāśrayaḥ |
patirviśvasya nirmātā paśupāśavimocanaḥ ||
7.1.6.3
abhāve tasya viśvasya sṛṣṭireṣā kathaṃ bhavet |
acetanatvādajñānādanayoḥ paśupāśayoḥ ||
7.1.6.4
pradhānaparamāṇvādi yāvatkiñcidacetanam |
tatkartṛkaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā ||
7.1.6.5
jagacca kartṛsāpekṣaṃ kāryaṃ sāvayavaṃ yataḥ |
tasmātkāryasya kartṛtvaṃ patyurna paśupāśayoḥ ||
7.1.6.6
paśorapi ca kartṛtvaṃ patyuḥ preraṇapūrvakam |
ayathākaraṇajñānamandhasya gamanaṃ yathā ||
7.1.6.7
ātmānaṃ ca pṛthaṅmatvā preritāraṃ tataḥ pṛthak |
asau juṣṭastatastena hyamṛtatvāya kalpate ||
7.1.6.8
paśoḥ pāśasya patyuśca tattvato'sti padaṃ param |
brahmavit tadviditvaiva yonimukto bhaviṣyati ||
7.1.6.9
saṃyuktametad dvitayaṃ kṣaramakṣarameva ca |
vyaktāvyaktaṃ bibhartīśo viśvaṃ viśvavimocakaḥ ||
7.1.6.10
bhoktā bhogyaṃ prerayitā mantavyaṃ trividhaṃ smṛtam |
nātaḥ paraṃ vijānadbhirveditavyaṃ hi kiñcana ||
7.1.6.11
tileṣu vā yathā tailaṃ dadhni vā sarpirarpitam |
yathāpaḥ srotasi vyāptā yathāraṇyāṃ hutāśanaḥ ||
7.1.6.12
evameva mahātmānamātmanyātmavilakṣaṇam |
satyena tapasā caiva nityayukto'nupaśyati ||
7.1.6.13
ya eko jālavānīśa īśānībhiḥ svaśaktibhiḥ |
sarvāṃllokānimān kṛtvā eka eva sa īśate ||
7.1.6.14
eka eva sadā rudro na dvitīyo'sti kaścana |
saṃsṛjya viśvabhuvanaṃ goptā te sañcukoca yaḥ ||
7.1.6.15
viśvataścakṣurevāyamutāyaṃ viśvatomukhaḥ |
tathaiva viśvatobāhurviśvataḥ pādasaṃyutaḥ ||
7.1.6.16
dyāvābhūmī ca janayan deva eko maheśvaraḥ |
sa eva sarvadevānāṃ prabhavaścodbhavastathā ||
7.1.6.17
hiraṇyagarbhaṃ devānāṃ prathamaṃ janayedayam |
viśvasmādadhiko rudro maharṣiriti hi śrutiḥ ||
7.1.6.18
vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamamṛtaṃ dhruvam |
ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastātsaṃsthitaṃ prabhum ||
7.1.6.19
asmānnāsti paraṃ kiñcidaparaṃ paramātmanaḥ |
nāṇīyo'sti na ca jyāyastena pūrṇamidaṃ jagat ||
7.1.6.20
sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ |
sarvavyāpī ca bhagavāṃstasmātsarvagataśśivaḥ ||
7.1.6.21
sarvataḥ pāṇipādo'yaṃ sarvato'kṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥ śrutimāṃlloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
7.1.6.22
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ |
sarvasya prabhurīśānaḥ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt ||
7.1.6.23
acakṣurapi yaḥ paśyatyakarṇo'pi śṛṇoti yaḥ |
sarvaṃ vetti na vettāsya tamāhuḥ puruṣaṃ param ||
7.1.6.24
aṇoraṇīyānmahato mahīyānayamavyayaḥ |
guhāyāṃ nihitaścāpi jantorasya maheśvaraḥ ||
7.1.6.25
tamakratuṃ kratuprāyaṃ mahimātiśayānvitam |
dhātuḥ prasādādīśānaṃ vītaśokaḥ prapaśyati ||
7.1.6.26
vedāhamenamajaraṃ purāṇaṃ sarvagaṃ vibhum |
nirodhaṃ janmano yasya vadanti brahmavādinaḥ ||
7.1.6.27
eko'pi trīnimāṃllokān bahudhā śaktiyogataḥ |
vidadhāti vicetyante viśvamādau maheśvaraḥ ||
7.1.6.28
viśvadhātrītyajākhyā ca śaivī citrākṛtiḥ parā |
tāmajāṃ lohitāṃ śuklāṃ kṛṣṇāmekāṃ tvajaḥ prajām ||
7.1.6.29
janitrīmanuśete'nyojuṣamāṇaḥ svarūpiṇīm |
tāmevājāmajo'nyastu bhaktabhogāṃ jahāti ca ||
7.1.6.30
dvau suparṇau ca sayujau samānaṃ vṛkṣamāsthitau |
eko'tti pippalaṃ svādu paro'naśnan prapaśyati ||
7.1.6.31
vṛkṣe'smin puruṣo magno guhyamānaśca śocati |
juṣṭamanyaṃ yadā paśyedīśaṃ paramakāraṇam ||
7.1.6.32
tadāsya mahimānaṃ ca vītaśokaḥ sukhī bhavet |
chandāṃsi yajñāḥ kratavo yadbhūtaṃ bhavyameva ca ||
7.1.6.33
māyī viśvaṃ sṛjatyasminniviṣṭo māyayā paraḥ |
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram ||
7.1.6.34
tasyāstvavayavaireva vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat |
sūkṣmātisūkṣmamīśānaṃ kalalasyāpi madhyataḥ ||
7.1.6.35
sraṣṭāramapi viśvasya ceṣṭitāraṃ ca tasya tu |
śivameveśvaraṃ jñātvā śāntimatyantamṛcchati ||
7.1.6.36
sa eva kālo goptā ca viśvasyādhipatiḥ prabhuḥ |
taṃ viśvādhipatiṃ jñātvā mṛtyupāśātpramucyate ||
7.1.6.37
ghṛtātparaṃ maṇḍamiva sūkṣmaṃ jñātvā sthitaṃ prabhum |
sarvabhūteṣu gūḍhaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate ||
7.1.6.38
eṣa eva paro devo viśvakarmā maheśvaraḥ |
hṛdaye sanniviṣṭaṃ taṃ jñātvaivāmṛtamaśnute ||
7.1.6.39
yadā samastaṃ na divā na rātrirna sadapyasat |
kevalaśśiva evaiko yataḥ prajñā purātanī ||
7.1.6.40
nainamūrdhvaṃ na tiryakca na madhyaṃ paryajigrahat |
na tasya pratimā cāsti yasya nāma mahadyaśaḥ ||
7.1.6.41
ajātamimamevaikaṃ buddhvā janmani bhīravaḥ |
rudrasyāsya prapadyante rakṣārthaṃ dakṣiṇaṃ sukham ||
7.1.6.42
dve akṣare brahmapare tvanante samudāhṛte |
vidyāvidye samākhyāte nihite yatra gūḍhavat ||
7.1.6.43
kṣaraṃ tvavidyā hyamṛtaṃ vidyeti parigīyate |
te ubhe īśate yastu so'nyaḥ khalu maheśvaraḥ ||
7.1.6.44
ekaikaṃ bahudhā jālaṃ vikurvannekavacca yaḥ |
sarvādhipatyaṃ kurute sṛṣṭvā sarvān pratāpavān ||
7.1.6.45
diśa ūrdhvamadhastiryak bhāsayan bhrājate svayam |
yo niḥsvabhāvādapyeko vareṇyastvadhitiṣṭhati ||
7.1.6.46
svabhāvaṃ vācakān sarvān vācyāṃśca pariṇāmayan |
guṇāṃśca bhogyabhoktṛtve tadviśvamadhitiṣṭhati ||
7.1.6.47
taṃ vai guhyopaniṣadi gūḍhaṃ brahma parātparam |
brahmayoniṃ jagatpūrvaṃ vidurdevā maharṣayaḥ ||
7.1.6.48
bhāvagrāhyamanīhākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ śivam |
kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum ||
7.1.6.49
svabhāvameke manyante kālameke vimohitāḥ |
devasya mahimā hyeṣa yenedaṃ bhrāmyate jagat ||
7.1.6.50
yenedamāvṛtaṃ nityaṃ kālakālātmanā yataḥ |
teneritamidaṃ karma bhūtaiḥ saha vivartate ||
7.1.6.51
tatkarma bhūyaśaḥ kṛtvā vinivartya ca bhūyaśaḥ |
tattvasya saha sattvena yogaṃ cāpi sametya vai ||
7.1.6.52
aṣṭābhiśca tribhiścaiva dvābhyāṃ caikena vā punaḥ |
kālenātmaguṇaiścāpi kṛtsnameva jagat svayam ||
7.1.6.53
guṇairārabhya karmāṇi svabhāvādīni yojayet |
teṣāmabhāve nāśaḥ syātkṛtasyāpi ca karmaṇaḥ ||
7.1.6.54
karmakṣaye punaścānyattato yāti sa tattvataḥ |
sa evādiḥ svayaṃ yoganimittaṃ bhoktṛbhogayoḥ ||
7.1.6.55
parastrikālādakalaḥ sa eva parameśvaraḥ |
sarvavit triguṇādhīśo brahma sākṣāt parātparaḥ ||
7.1.6.56
taṃ viśvarūpamabhavaṃ bhavamīḍyaṃ prajāpatim |
devadevaṃ jagatpūjyaṃ svacittasthamupāsmahe ||
7.1.6.57
kālādibhiḥ paro yasmāt prapañcaḥ parivartate |
dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhogeśaṃ viśvadhāma ca ||
7.1.6.58
tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam |
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastād vidāma devaṃ bhuvaneśvareśvaram ||
7.1.6.59
na tasya vidyeta kāryaṃ kāraṇaṃ ca na vidyate |
na tatsamo'dhikaścāpi kvacijjagati dṛśyate ||
7.1.6.60
parāsya vividhā śaktiḥ śrutau svābhāvikī śrutā |
jñānaṃ balaṃ kriyāṃ caiva yābhyo viśvamidaṃ kṛtam ||
7.1.6.61
na tasyāsti patiḥ kaścinnaiva liṅgaṃ na ceśitā |
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca sa teṣāmadhipādhipaḥ ||
7.1.6.62
na cāsya janitā kaścinna ca janma kutaścana |
na janmahetavastadvanmalamāyādisaṃjñakāḥ ||
7.1.6.63
sa ekaḥ sarvabhūteṣu gūḍho vyāptaśca viśvataḥ |
sarvabhūtāntarātmā ca dharmādhyakṣaḥ sa kathyate ||
7.1.6.64
sarvabhūtādhivāsaśca sākṣī cetā ca nirguṇaḥ |
eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūnāṃ vivaśātmanām ||
7.1.6.65
nityānāmapyasau nityaścetanānāṃ ca cetanaḥ |
eko bahūnāṃ cākāmaḥ kāmānīśaḥ prayacchati ||
7.1.6.66
sāṅkhyayogādhigamyaṃ yat kāraṇaṃ jagatāṃ patim |
jñātvā devaṃ paśuḥ pāśaiḥ sarvaireva vimucyate ||
7.1.6.67
viśvakṛd viśvavit svātmayonijñaḥ kālakṛd guṇī |
pradhānaḥ kṣetrajñapatirguṇeśaḥ pāśamocakaḥ ||
7.1.6.68
brahmāṇaṃ vidadhe pūrvaṃ vedāṃścopādiśatsvayam |
yo devastamahaṃ buddhvā svātmabuddhiprasādataḥ ||
7.1.6.69
mumukṣurasmāt saṃsārāt prapadye śaraṇaṃ śivam |
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam ||
7.1.6.70
amṛtasya paraṃ setuṃ dagdhendhanamivānalam ||
7.1.6.71
yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ |
tadā śivamavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati ||
7.1.6.72
tapaḥprabhāvāddevasya prasādācca maharṣayaḥ |
ātmāśramocitajñānaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||
7.1.6.73
vedānte paramaṃ guhyaṃ purā kalpapracoditam |
brahmaṇo vadanāllabdhaṃ mayedaṃ bhāgyagauravāt ||
7.1.6.74
nāpraśāntāya dātavyametajjñānamanuttamam |
na putrāyāsuvṛttāya nāśiṣyāya ca sarvathā ||
7.1.6.75
yasya deve parābhaktiryathā deve tathā gurau |
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ ||
7.1.6.76
ataśca saṅkṣepamidaṃ śṛṇudhvaṃ śivaḥ parastātprakṛteśca puṃsaḥ |
sa sargakāle ca karoti sarvaṃ saṃhārakāle punarādadāti ||
7.1.6.76.c1
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvajñānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
7.1.6.76.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
7.1.6.76.p3
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||
7.1.6.76.p4
śrīśivamahāpurāṇam ||
Other recensions (1)
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit