Pramāṇa · Search · About · API

Shivapurana 7.1.6: ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam

Śivapurāṇa (complete text) 7.1.6

Language
Sanskrit

Contents

ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | śivatattvajñānavarṇanam

7.1.6.1

munaya ūcuḥ |
yo'yaṃ paśuriti prokto yaśca pāśa udāhṛtaḥ |
ābhyāṃ vilakṣaṇaḥ kaścitko'yamasti tayoḥ patiḥ ||

7.1.6.2

vāyuruvāca |
asti kaścidaparyantaramaṇīyaguṇāśrayaḥ |
patirviśvasya nirmātā paśupāśavimocanaḥ ||

7.1.6.3

abhāve tasya viśvasya sṛṣṭireṣā kathaṃ bhavet |
acetanatvādajñānādanayoḥ paśupāśayoḥ ||

7.1.6.4

pradhānaparamāṇvādi yāvatkiñcidacetanam |
tatkartṛkaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā ||

7.1.6.5

jagacca kartṛsāpekṣaṃ kāryaṃ sāvayavaṃ yataḥ |
tasmātkāryasya kartṛtvaṃ patyurna paśupāśayoḥ ||

7.1.6.6

paśorapi ca kartṛtvaṃ patyuḥ preraṇapūrvakam |
ayathākaraṇajñānamandhasya gamanaṃ yathā ||

7.1.6.7

ātmānaṃ ca pṛthaṅmatvā preritāraṃ tataḥ pṛthak |
asau juṣṭastatastena hyamṛtatvāya kalpate ||

7.1.6.8

paśoḥ pāśasya patyuśca tattvato'sti padaṃ param |
brahmavit tadviditvaiva yonimukto bhaviṣyati ||

7.1.6.9

saṃyuktametad dvitayaṃ kṣaramakṣarameva ca |
vyaktāvyaktaṃ bibhartīśo viśvaṃ viśvavimocakaḥ ||

7.1.6.10

bhoktā bhogyaṃ prerayitā mantavyaṃ trividhaṃ smṛtam |
nātaḥ paraṃ vijānadbhirveditavyaṃ hi kiñcana ||

7.1.6.11

tileṣu vā yathā tailaṃ dadhni vā sarpirarpitam |
yathāpaḥ srotasi vyāptā yathāraṇyāṃ hutāśanaḥ ||

7.1.6.12

evameva mahātmānamātmanyātmavilakṣaṇam |
satyena tapasā caiva nityayukto'nupaśyati ||

7.1.6.13

ya eko jālavānīśa īśānībhiḥ svaśaktibhiḥ |
sarvāṃllokānimān kṛtvā eka eva sa īśate ||

7.1.6.14

eka eva sadā rudro na dvitīyo'sti kaścana |
saṃsṛjya viśvabhuvanaṃ goptā te sañcukoca yaḥ ||

7.1.6.15

viśvataścakṣurevāyamutāyaṃ viśvatomukhaḥ |
tathaiva viśvatobāhurviśvataḥ pādasaṃyutaḥ ||

7.1.6.16

dyāvābhūmī ca janayan deva eko maheśvaraḥ |
sa eva sarvadevānāṃ prabhavaścodbhavastathā ||

7.1.6.17

hiraṇyagarbhaṃ devānāṃ prathamaṃ janayedayam |
viśvasmādadhiko rudro maharṣiriti hi śrutiḥ ||

7.1.6.18

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamamṛtaṃ dhruvam |
ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastātsaṃsthitaṃ prabhum ||

7.1.6.19

asmānnāsti paraṃ kiñcidaparaṃ paramātmanaḥ |
nāṇīyo'sti na ca jyāyastena pūrṇamidaṃ jagat ||

7.1.6.20

sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ |
sarvavyāpī ca bhagavāṃstasmātsarvagataśśivaḥ ||

7.1.6.21

sarvataḥ pāṇipādo'yaṃ sarvato'kṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥ śrutimāṃlloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

7.1.6.22

sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ |
sarvasya prabhurīśānaḥ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt ||

7.1.6.23

acakṣurapi yaḥ paśyatyakarṇo'pi śṛṇoti yaḥ |
sarvaṃ vetti na vettāsya tamāhuḥ puruṣaṃ param ||

7.1.6.24

aṇoraṇīyānmahato mahīyānayamavyayaḥ |
guhāyāṃ nihitaścāpi jantorasya maheśvaraḥ ||

7.1.6.25

tamakratuṃ kratuprāyaṃ mahimātiśayānvitam |
dhātuḥ prasādādīśānaṃ vītaśokaḥ prapaśyati ||

7.1.6.26

vedāhamenamajaraṃ purāṇaṃ sarvagaṃ vibhum |
nirodhaṃ janmano yasya vadanti brahmavādinaḥ ||

7.1.6.27

eko'pi trīnimāṃllokān bahudhā śaktiyogataḥ |
vidadhāti vicetyante viśvamādau maheśvaraḥ ||

7.1.6.28

viśvadhātrītyajākhyā ca śaivī citrākṛtiḥ parā |
tāmajāṃ lohitāṃ śuklāṃ kṛṣṇāmekāṃ tvajaḥ prajām ||

7.1.6.29

janitrīmanuśete'nyojuṣamāṇaḥ svarūpiṇīm |
tāmevājāmajo'nyastu bhaktabhogāṃ jahāti ca ||

7.1.6.30

dvau suparṇau ca sayujau samānaṃ vṛkṣamāsthitau |
eko'tti pippalaṃ svādu paro'naśnan prapaśyati ||

7.1.6.31

vṛkṣe'smin puruṣo magno guhyamānaśca śocati |
juṣṭamanyaṃ yadā paśyedīśaṃ paramakāraṇam ||

7.1.6.32

tadāsya mahimānaṃ ca vītaśokaḥ sukhī bhavet |
chandāṃsi yajñāḥ kratavo yadbhūtaṃ bhavyameva ca ||

7.1.6.33

māyī viśvaṃ sṛjatyasminniviṣṭo māyayā paraḥ |
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram ||

7.1.6.34

tasyāstvavayavaireva vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat |
sūkṣmātisūkṣmamīśānaṃ kalalasyāpi madhyataḥ ||

7.1.6.35

sraṣṭāramapi viśvasya ceṣṭitāraṃ ca tasya tu |
śivameveśvaraṃ jñātvā śāntimatyantamṛcchati ||

7.1.6.36

sa eva kālo goptā ca viśvasyādhipatiḥ prabhuḥ |
taṃ viśvādhipatiṃ jñātvā mṛtyupāśātpramucyate ||

7.1.6.37

ghṛtātparaṃ maṇḍamiva sūkṣmaṃ jñātvā sthitaṃ prabhum |
sarvabhūteṣu gūḍhaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate ||

7.1.6.38

eṣa eva paro devo viśvakarmā maheśvaraḥ |
hṛdaye sanniviṣṭaṃ taṃ jñātvaivāmṛtamaśnute ||

7.1.6.39

yadā samastaṃ na divā na rātrirna sadapyasat |
kevalaśśiva evaiko yataḥ prajñā purātanī ||

7.1.6.40

nainamūrdhvaṃ na tiryakca na madhyaṃ paryajigrahat |
na tasya pratimā cāsti yasya nāma mahadyaśaḥ ||

7.1.6.41

ajātamimamevaikaṃ buddhvā janmani bhīravaḥ |
rudrasyāsya prapadyante rakṣārthaṃ dakṣiṇaṃ sukham ||

7.1.6.42

dve akṣare brahmapare tvanante samudāhṛte |
vidyāvidye samākhyāte nihite yatra gūḍhavat ||

7.1.6.43

kṣaraṃ tvavidyā hyamṛtaṃ vidyeti parigīyate |
te ubhe īśate yastu so'nyaḥ khalu maheśvaraḥ ||

7.1.6.44

ekaikaṃ bahudhā jālaṃ vikurvannekavacca yaḥ |
sarvādhipatyaṃ kurute sṛṣṭvā sarvān pratāpavān ||

7.1.6.45

diśa ūrdhvamadhastiryak bhāsayan bhrājate svayam |
yo niḥsvabhāvādapyeko vareṇyastvadhitiṣṭhati ||

7.1.6.46

svabhāvaṃ vācakān sarvān vācyāṃśca pariṇāmayan |
guṇāṃśca bhogyabhoktṛtve tadviśvamadhitiṣṭhati ||

7.1.6.47

taṃ vai guhyopaniṣadi gūḍhaṃ brahma parātparam |
brahmayoniṃ jagatpūrvaṃ vidurdevā maharṣayaḥ ||

7.1.6.48

bhāvagrāhyamanīhākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ śivam |
kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum ||

7.1.6.49

svabhāvameke manyante kālameke vimohitāḥ |
devasya mahimā hyeṣa yenedaṃ bhrāmyate jagat ||

7.1.6.50

yenedamāvṛtaṃ nityaṃ kālakālātmanā yataḥ |
teneritamidaṃ karma bhūtaiḥ saha vivartate ||

7.1.6.51

tatkarma bhūyaśaḥ kṛtvā vinivartya ca bhūyaśaḥ |
tattvasya saha sattvena yogaṃ cāpi sametya vai ||

7.1.6.52

aṣṭābhiśca tribhiścaiva dvābhyāṃ caikena vā punaḥ |
kālenātmaguṇaiścāpi kṛtsnameva jagat svayam ||

7.1.6.53

guṇairārabhya karmāṇi svabhāvādīni yojayet |
teṣāmabhāve nāśaḥ syātkṛtasyāpi ca karmaṇaḥ ||

7.1.6.54

karmakṣaye punaścānyattato yāti sa tattvataḥ |
sa evādiḥ svayaṃ yoganimittaṃ bhoktṛbhogayoḥ ||

7.1.6.55

parastrikālādakalaḥ sa eva parameśvaraḥ |
sarvavit triguṇādhīśo brahma sākṣāt parātparaḥ ||

7.1.6.56

taṃ viśvarūpamabhavaṃ bhavamīḍyaṃ prajāpatim |
devadevaṃ jagatpūjyaṃ svacittasthamupāsmahe ||

7.1.6.57

kālādibhiḥ paro yasmāt prapañcaḥ parivartate |
dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhogeśaṃ viśvadhāma ca ||

7.1.6.58

tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam |
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastād vidāma devaṃ bhuvaneśvareśvaram ||

7.1.6.59

na tasya vidyeta kāryaṃ kāraṇaṃ ca na vidyate |
na tatsamo'dhikaścāpi kvacijjagati dṛśyate ||

7.1.6.60

parāsya vividhā śaktiḥ śrutau svābhāvikī śrutā |
jñānaṃ balaṃ kriyāṃ caiva yābhyo viśvamidaṃ kṛtam ||

7.1.6.61

na tasyāsti patiḥ kaścinnaiva liṅgaṃ na ceśitā |
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca sa teṣāmadhipādhipaḥ ||

7.1.6.62

na cāsya janitā kaścinna ca janma kutaścana |
na janmahetavastadvanmalamāyādisaṃjñakāḥ ||

7.1.6.63

sa ekaḥ sarvabhūteṣu gūḍho vyāptaśca viśvataḥ |
sarvabhūtāntarātmā ca dharmādhyakṣaḥ sa kathyate ||

7.1.6.64

sarvabhūtādhivāsaśca sākṣī cetā ca nirguṇaḥ |
eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūnāṃ vivaśātmanām ||

7.1.6.65

nityānāmapyasau nityaścetanānāṃ ca cetanaḥ |
eko bahūnāṃ cākāmaḥ kāmānīśaḥ prayacchati ||

7.1.6.66

sāṅkhyayogādhigamyaṃ yat kāraṇaṃ jagatāṃ patim |
jñātvā devaṃ paśuḥ pāśaiḥ sarvaireva vimucyate ||

7.1.6.67

viśvakṛd viśvavit svātmayonijñaḥ kālakṛd guṇī |
pradhānaḥ kṣetrajñapatirguṇeśaḥ pāśamocakaḥ ||

7.1.6.68

brahmāṇaṃ vidadhe pūrvaṃ vedāṃścopādiśatsvayam |
yo devastamahaṃ buddhvā svātmabuddhiprasādataḥ ||

7.1.6.69

mumukṣurasmāt saṃsārāt prapadye śaraṇaṃ śivam |
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam ||

7.1.6.70

amṛtasya paraṃ setuṃ dagdhendhanamivānalam ||

7.1.6.71

yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ |
tadā śivamavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati ||

7.1.6.72

tapaḥprabhāvāddevasya prasādācca maharṣayaḥ |
ātmāśramocitajñānaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||

7.1.6.73

vedānte paramaṃ guhyaṃ purā kalpapracoditam |
brahmaṇo vadanāllabdhaṃ mayedaṃ bhāgyagauravāt ||

7.1.6.74

nāpraśāntāya dātavyametajjñānamanuttamam |
na putrāyāsuvṛttāya nāśiṣyāya ca sarvathā ||

7.1.6.75

yasya deve parābhaktiryathā deve tathā gurau |
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ ||

7.1.6.76

ataśca saṅkṣepamidaṃ śṛṇudhvaṃ śivaḥ parastātprakṛteśca puṃsaḥ |
sa sargakāle ca karoti sarvaṃ saṃhārakāle punarādadāti ||

7.1.6.76.c1

iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvajñānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||

7.1.6.76.p2

śrīgaṇeśāya namaḥ ||

7.1.6.76.p3

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||

7.1.6.76.p4

śrīśivamahāpurāṇam ||

Other recensions (1)