Shivapurana 7.2.37: saptatriṃśo'dhyāyaḥ | yogagativarṇanam
Śivapurāṇa (complete text) 7.2.37
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.2.37.67 — 4 parts
saptatriṃśo'dhyāyaḥ | yogagativarṇanam
7.2.37.1
śrīkṛṣṇa uvāca |
jñāne kriyāyāṃ caryāyāṃ sāramuddhṛtya saṅgrahāt |
uktaṃ bhagavatā sarvaṃ śrutaṃ śrutisamaṃ mayā ||
7.2.37.2
idānīṃ śrotumicchāmi yogaṃ paramadurlabham |
sādhikāraṃ ca sāṅgaṃ ca savidhiṃ saprayojanam ||
7.2.37.3
yadyasti maraṇaṃ pūrvaṃ yogādyanupamardataḥ |
sadyaḥ sādhayituṃ śakyaṃ yena syānnātmahā naraḥ ||
7.2.37.4
tacca tatkāraṇaṃ caiva tatkālakaraṇāni ca |
tadbhedatāratamyaṃ ca vaktumarhasi tattvataḥ ||
7.2.37.5
upamanyuruvāca |
sthāne pṛṣṭaṃ tvayā kṛṣṇa sarvapraśnārthavedinā |
tataḥ krameṇa tatsarvaṃ vakṣye śṛṇu samāhitaḥ ||
7.2.37.6
niruddhavṛttyantarasya śive cittasya niścalā |
yā vṛttiḥ sā samāsena yogaḥ sa khalu pañcadhā ||
7.2.37.7
mantrayogaḥ sparśayogo bhāvayogastathāparaḥ |
abhāvayogaḥ sarvebhyo mahāyogaḥ paro mataḥ ||
7.2.37.8
mantrābhyāsavaśenaiva mantravācyārthagocaraḥ |
avyākṣepā manovṛttirmantrayoga udāhṛtaḥ ||
7.2.37.9
prāṇāyāmamukhā saiva sparśeyogo'bhidhīyate |
sa mantrasparśanirmukto bhāvayogaḥ prakīrtitaḥ ||
7.2.37.10
vilīnāvayavaṃ viśvaṃ rūpaṃ sambhāvyate yataḥ |
abhāvayogaḥ samprokto'nābhāsādvastunaḥ sataḥ ||
7.2.37.11
śivasvabhāva evaikaścintyate nirupādhikaḥ |
yathā śaivamanovṛttirmahāyoga ihocyate ||
7.2.37.12
dṛṣṭe tathānuśravike viraktaṃ viṣaye manaḥ |
yasya tasyādhikāro'sti yoge nānyasya kasyacit ||
7.2.37.13
viṣayadvayadoṣāṇāṃ guṇānāmīśvarasya ca |
darśanādeva satataṃ viraktaṃ jāyate manaḥ ||
7.2.37.14
aṣṭāṅgo vā ṣaḍaṅgo vā sarvayogaḥ samāsataḥ |
yamaśca niyamaścaiva svastikādyaṃ tathāsanam ||
7.2.37.15
prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca |
samādhiriti yogāṅgānyaṣṭāvuktāni sūribhiḥ ||
7.2.37.16
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāro'tha dhāraṇā |
dhyānaṃ samādhiryogasya ṣaḍaṅgāni samāsataḥ ||
7.2.37.17
pṛthaglakṣaṇameteṣāṃ śivaśāstre samīritam |
śivāgameṣu cānyeṣu viśeṣāt kāmikādiṣu ||
7.2.37.18
yogaśāstreṣvapi tathā purāṇeṣvapi keṣu ca |
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahaḥ |
yama ityucyate sadbhiḥ pañcāvayavayogataḥ ||
7.2.37.19
śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japaḥ praṇidhireva ca |
iti pañca prabhedaḥ syānniyamaḥ svāṃśabhedataḥ ||
7.2.37.20
svastikaṃ padmamadhyenduṃ vīraṃ yogaṃ prasādhitam |
paryaṅkaṃ ca yatheṣṭaṃ ca proktamāsanamaṣṭadhā ||
7.2.37.21
prāṇaḥ svadehajo vāyustasyāyāmo nirodhanam |
tadrocakaṃ pūrakaṃ ca kumbhakaṃ ca tridhocyate ||
7.2.37.22
nāsikāpuṭamaṅgulyā pīḍyaikamapareṇa tu |
audaraṃ recayedvāyuṃ tathāyaṃ recakaḥ smṛtaḥ ||
7.2.37.23
bāhyena marutā dehaṃ dṛtivatparipūrayet |
nāsāpuṭenāpareṇa pūraṇātpūrakaṃ matam ||
7.2.37.24
na muñcati na gṛhṇāti vāyumantarbahiḥ sthitam |
sampūrṇaṃ kumbhavattiṣṭhedacalaḥ sa tu kumbhakaḥ ||
7.2.37.25
recakādyaṃ trayamidaṃ na drutaṃ na vilambitam |
tadyataḥ kramayogena tvabhyasedyogasādhakaḥ ||
7.2.37.26
recakādiṣu yo'bhyāso nāḍīśodhanapūrvakaḥ |
svecchotkramaṇaparyantaḥ prokto yogānuśāsane ||
7.2.37.27
kanyakādikramavaśāt prāṇāyāmanirodhanam |
taccaturddhopadiṣṭaṃ syānmātrāguṇavibhāgataḥ ||
7.2.37.28
kanyakastu caturddhā syātsa ca dvādaśamātrakaḥ |
madhyamastu dviruddhātaścaturviṃśatimātrakaḥ ||
7.2.37.29
uttamastu triruddhātaḥ ṣaḍviṃśan mātrakaḥ paraḥ |
svedakampādijanakaḥ prāṇāyāmastaduttaraḥ ||
7.2.37.30
ānandodbhavaromāñcanetrāśrūṇāṃ vimocanam |
jalpabhramaṇamūrchādyaṃ jāyate yoginaḥ param ||
7.2.37.31
jānuṃ pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam |
aṅgulīsphoṭanaṃ kuryātsā mātreti prakīrtitā ||
7.2.37.32
mātrā krameṇa vijñeyāścodghātakramayogataḥ |
nāḍīviśuddhipūrvaṃ tu prāṇāyāmaṃ samācaret ||
7.2.37.33
agarbhaśca sagarbhaśca prāṇāyāmo dvidhā smṛtaḥ |
japaṃ dhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvayāt ||
7.2.37.34
agarbhādgarbhasaṃyuktaḥ prāṇāyāmaḥ śatādhikaḥ |
tasmātsagarbhaṃ kurvanti yoginaḥ prāṇasaṃyamam ||
7.2.37.35
prāṇasya vijayādeva jīyante dehavāyavaḥ |
prāṇo'pānaḥ samānaśca hyudāno vyāna eva ca ||
7.2.37.36
nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ |
prayāṇaṃ kurute yasmāttasmātprāṇo'bhidhīyate ||
7.2.37.37
avāṅnayatyapānākhyo yadāhārādi bhujyate |
vyāno vyāna śayatyaṅgānyaśeṣāṇi vivardhayan ||
7.2.37.38
udvejayati marmāṇītyudāno vāyurīritaḥ |
samaṃ nayati sarvāṅgaṃ samānastena gīyate ||
7.2.37.39
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane sthitaḥ |
kṛkalaḥ kṣavathau jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe ||
7.2.37.40
na jahāti mṛtaṃ cāpi sarvavyāpī dhanañjayaḥ |
krameṇābhyasyamāno'yaṃ prāṇāyāmaḥ pramāṇavān ||
7.2.37.41
nirdahatyakhilaṃ doṣaṃ karturdehaṃ ca rakṣati |
prāṇe tu vijite samyak taccihnānyupalakṣayet ||
7.2.37.42
viṇmūtraśleṣmaṇāṃ tāvadalpabhāvaḥ prajāyate |
bahubhojanasāmarthyaṃ cirāducchvāsanaṃ tathā ||
7.2.37.43
laghutvaṃ śīghragāmitvamutsāhaḥ svarasauṣṭhavam |
sarvarogakṣayaścaiva balaṃ tejaḥ surūpatā ||
7.2.37.44
dhṛtirmedhā yuvatvaṃ ca sthiratā ca prasannatā |
tapāṃsi pāpakṣayatā yajñadānavratādayaḥ ||
7.2.37.45
prāṇāyāmasya tasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
indriyāṇi prasaktāni yathāsvaṃ viṣayeṣviha ||
7.2.37.46
āhatya yannigṛhṇāti sa pratyāhāra ucyate |
manaḥpūrvāṇīndriyāṇi svargaṃ narakameva ca ||
7.2.37.47
nigṛhītanisṛṣṭāni svargāya narakāya ca |
tasmātsukhārthī matimān jñānavairāgyamāsthitaḥ ||
7.2.37.48
indriyāśvānnigṛhyāśu svātmanātmānamuddharet |
dhāraṇā nāma cittasya sthānabandhaḥ samāsataḥ ||
7.2.37.49
sthānaṃ ca śiva evaiko nānyaddoṣatrayaṃ yataḥ |
kālaṃ kaṃ cāvadhīkṛtya sthāne'vasthāpitaṃ manaḥ ||
7.2.37.50
na tu pracyavate lakṣyāddhāraṇā syānna cānyathā |
manasaḥ prathamaṃ sthairyaṃ dhāraṇātaḥ prajāyate ||
7.2.37.51
tasmāddhīraṃ manaḥ kuryāddhāraṇābhyāsayogataḥ |
dhyai cintāyāṃ smṛto dhātuḥ śivacintā muhurmuhuḥ ||
7.2.37.52
avyākṣiptena manasā dhyānaṃ nāma taducyate |
dhyeyāvasthitacittasya sadṛśaḥ pratyayaśca yaḥ ||
7.2.37.53
pratyayāntaranirmuktaḥ pravāho dhyānamucyate |
sarvamanyatparityajya śiva eva śivaṅkaraḥ ||
7.2.37.54
paro dhyeyo'dhideveśaḥ samāptātharvaṇī śrutiḥ |
tathā śivā parā dhyeyā sarvabhūtagatau śivau ||
7.2.37.55
tau śrutau smṛtiśāstrebhyaḥ sarvagau sarvadoditau |
sarvajñau satataṃ dhyeyau nānārūpavibhedataḥ ||
7.2.37.56
vimuktiḥ pratyayaḥ pūrvaḥ pratyayaścāṇimādikam |
ityetad dvividhaṃ jñeyaṃ dhyānasyāsya prayojanam ||
7.2.37.57
dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yacca dhyānaprayojanam |
etaccatuṣṭayaṃ jñātvā yogaṃ yuñjīta yogavit ||
7.2.37.58
jñānavairāgyasampannaḥ śraddadhānaḥ kṣamānvitaḥ |
nirmamaśca sadotsāhī dhyātetthaṃ puruṣaḥ smṛtaḥ ||
7.2.37.59
japācchrāntaḥ punardhyāyeddhyānācchrāntaḥ punarjapet |
japadhyanābhiyuktasya kṣipraṃ yogaḥ prasiddhyati ||
7.2.37.60
dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam |
dhyānadvādaśakaṃ yāvatsamādhirabhidhīyate ||
7.2.37.61
samādhirnāma yogāṅgamantimaṃ parikīrtitam |
samādhinā ca sarvatra prajñālokaḥ pravartate ||
7.2.37.62
yadarthamātranirbhāsaṃ stimitodadhivatsthitam |
svarūpaśūnyavadbhānaṃ samādhirabhidhīyate ||
7.2.37.63
dhyeye manaḥ samāveśya paśyedapi ca susthiram |
nirvāṇānalavadyogī samādhisthaḥ pragīyate ||
7.2.37.64
na śṛṇoti na cāghrāti na jalpati na paśyati |
na ca sparśaṃ vijānāti na saṅkalpayate manaḥ ||
7.2.37.65
na vābhimanyate kiñcid badhyate na ca kāṣṭhavat |
evaṃ śive vilīnātmā samādhistha ihocyate ||
7.2.37.66
yathā dīpo nivātasthaḥ spandate na kadācana |
tathā samādhiniṣṭho'pi tasmānna vicaletsudhīḥ ||
7.2.37.67
evamabhyasataścāraṃ yogino yogamuttamam |
tadantarāyā naśyanti vijñāḥ sarve śanaiḥśanaiḥ ||
7.2.37.67.c1
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ vāyunaimiṣeyarṣisaṃvāde uttarakhaṇḍe yogagativarṇanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
7.2.37.67.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
7.2.37.67.p3
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||
7.2.37.67.p4
śrīśivamahāpurāṇam ||
Other recensions (1)
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (7)
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Puraścaryārṇava — Sanskrit
- Laghuyogavāsiṣṭha — Gauḍa Abhinanda, Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Samūrtārcanādhikaraṇa — Atri, Sanskrit
- Bṛhannāradīyapurāṇa — Sanskrit