Pramāṇa · Search · About · API

Shivapurana 7.2.37: saptatriṃśo'dhyāyaḥ | yogagativarṇanam

Śivapurāṇa (complete text) 7.2.37

Language
Sanskrit

Contents

saptatriṃśo'dhyāyaḥ | yogagativarṇanam

7.2.37.1

śrīkṛṣṇa uvāca |
jñāne kriyāyāṃ caryāyāṃ sāramuddhṛtya saṅgrahāt |
uktaṃ bhagavatā sarvaṃ śrutaṃ śrutisamaṃ mayā ||

7.2.37.2

idānīṃ śrotumicchāmi yogaṃ paramadurlabham |
sādhikāraṃ ca sāṅgaṃ ca savidhiṃ saprayojanam ||

7.2.37.3

yadyasti maraṇaṃ pūrvaṃ yogādyanupamardataḥ |
sadyaḥ sādhayituṃ śakyaṃ yena syānnātmahā naraḥ ||

7.2.37.4

tacca tatkāraṇaṃ caiva tatkālakaraṇāni ca |
tadbhedatāratamyaṃ ca vaktumarhasi tattvataḥ ||

7.2.37.5

upamanyuruvāca |
sthāne pṛṣṭaṃ tvayā kṛṣṇa sarvapraśnārthavedinā |
tataḥ krameṇa tatsarvaṃ vakṣye śṛṇu samāhitaḥ ||

7.2.37.6

niruddhavṛttyantarasya śive cittasya niścalā |
yā vṛttiḥ sā samāsena yogaḥ sa khalu pañcadhā ||

7.2.37.7

mantrayogaḥ sparśayogo bhāvayogastathāparaḥ |
abhāvayogaḥ sarvebhyo mahāyogaḥ paro mataḥ ||

7.2.37.8

mantrābhyāsavaśenaiva mantravācyārthagocaraḥ |
avyākṣepā manovṛttirmantrayoga udāhṛtaḥ ||

7.2.37.9

prāṇāyāmamukhā saiva sparśeyogo'bhidhīyate |
sa mantrasparśanirmukto bhāvayogaḥ prakīrtitaḥ ||

7.2.37.10

vilīnāvayavaṃ viśvaṃ rūpaṃ sambhāvyate yataḥ |
abhāvayogaḥ samprokto'nābhāsādvastunaḥ sataḥ ||

7.2.37.11

śivasvabhāva evaikaścintyate nirupādhikaḥ |
yathā śaivamanovṛttirmahāyoga ihocyate ||

7.2.37.12

dṛṣṭe tathānuśravike viraktaṃ viṣaye manaḥ |
yasya tasyādhikāro'sti yoge nānyasya kasyacit ||

7.2.37.13

viṣayadvayadoṣāṇāṃ guṇānāmīśvarasya ca |
darśanādeva satataṃ viraktaṃ jāyate manaḥ ||

7.2.37.14

aṣṭāṅgo vā ṣaḍaṅgo vā sarvayogaḥ samāsataḥ |
yamaśca niyamaścaiva svastikādyaṃ tathāsanam ||

7.2.37.15

prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca |
samādhiriti yogāṅgānyaṣṭāvuktāni sūribhiḥ ||

7.2.37.16

āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāro'tha dhāraṇā |
dhyānaṃ samādhiryogasya ṣaḍaṅgāni samāsataḥ ||

7.2.37.17

pṛthaglakṣaṇameteṣāṃ śivaśāstre samīritam |
śivāgameṣu cānyeṣu viśeṣāt kāmikādiṣu ||

7.2.37.18

yogaśāstreṣvapi tathā purāṇeṣvapi keṣu ca |
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahaḥ |
yama ityucyate sadbhiḥ pañcāvayavayogataḥ ||

7.2.37.19

śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japaḥ praṇidhireva ca |
iti pañca prabhedaḥ syānniyamaḥ svāṃśabhedataḥ ||

7.2.37.20

svastikaṃ padmamadhyenduṃ vīraṃ yogaṃ prasādhitam |
paryaṅkaṃ ca yatheṣṭaṃ ca proktamāsanamaṣṭadhā ||

7.2.37.21

prāṇaḥ svadehajo vāyustasyāyāmo nirodhanam |
tadrocakaṃ pūrakaṃ ca kumbhakaṃ ca tridhocyate ||

7.2.37.22

nāsikāpuṭamaṅgulyā pīḍyaikamapareṇa tu |
audaraṃ recayedvāyuṃ tathāyaṃ recakaḥ smṛtaḥ ||

7.2.37.23

bāhyena marutā dehaṃ dṛtivatparipūrayet |
nāsāpuṭenāpareṇa pūraṇātpūrakaṃ matam ||

7.2.37.24

na muñcati na gṛhṇāti vāyumantarbahiḥ sthitam |
sampūrṇaṃ kumbhavattiṣṭhedacalaḥ sa tu kumbhakaḥ ||

7.2.37.25

recakādyaṃ trayamidaṃ na drutaṃ na vilambitam |
tadyataḥ kramayogena tvabhyasedyogasādhakaḥ ||

7.2.37.26

recakādiṣu yo'bhyāso nāḍīśodhanapūrvakaḥ |
svecchotkramaṇaparyantaḥ prokto yogānuśāsane ||

7.2.37.27

kanyakādikramavaśāt prāṇāyāmanirodhanam |
taccaturddhopadiṣṭaṃ syānmātrāguṇavibhāgataḥ ||

7.2.37.28

kanyakastu caturddhā syātsa ca dvādaśamātrakaḥ |
madhyamastu dviruddhātaścaturviṃśatimātrakaḥ ||

7.2.37.29

uttamastu triruddhātaḥ ṣaḍviṃśan mātrakaḥ paraḥ |
svedakampādijanakaḥ prāṇāyāmastaduttaraḥ ||

7.2.37.30

ānandodbhavaromāñcanetrāśrūṇāṃ vimocanam |
jalpabhramaṇamūrchādyaṃ jāyate yoginaḥ param ||

7.2.37.31

jānuṃ pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam |
aṅgulīsphoṭanaṃ kuryātsā mātreti prakīrtitā ||

7.2.37.32

mātrā krameṇa vijñeyāścodghātakramayogataḥ |
nāḍīviśuddhipūrvaṃ tu prāṇāyāmaṃ samācaret ||

7.2.37.33

agarbhaśca sagarbhaśca prāṇāyāmo dvidhā smṛtaḥ |
japaṃ dhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvayāt ||

7.2.37.34

agarbhādgarbhasaṃyuktaḥ prāṇāyāmaḥ śatādhikaḥ |
tasmātsagarbhaṃ kurvanti yoginaḥ prāṇasaṃyamam ||

7.2.37.35

prāṇasya vijayādeva jīyante dehavāyavaḥ |
prāṇo'pānaḥ samānaśca hyudāno vyāna eva ca ||

7.2.37.36

nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ |
prayāṇaṃ kurute yasmāttasmātprāṇo'bhidhīyate ||

7.2.37.37

avāṅnayatyapānākhyo yadāhārādi bhujyate |
vyāno vyāna śayatyaṅgānyaśeṣāṇi vivardhayan ||

7.2.37.38

udvejayati marmāṇītyudāno vāyurīritaḥ |
samaṃ nayati sarvāṅgaṃ samānastena gīyate ||

7.2.37.39

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane sthitaḥ |
kṛkalaḥ kṣavathau jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe ||

7.2.37.40

na jahāti mṛtaṃ cāpi sarvavyāpī dhanañjayaḥ |
krameṇābhyasyamāno'yaṃ prāṇāyāmaḥ pramāṇavān ||

7.2.37.41

nirdahatyakhilaṃ doṣaṃ karturdehaṃ ca rakṣati |
prāṇe tu vijite samyak taccihnānyupalakṣayet ||

7.2.37.42

viṇmūtraśleṣmaṇāṃ tāvadalpabhāvaḥ prajāyate |
bahubhojanasāmarthyaṃ cirāducchvāsanaṃ tathā ||

7.2.37.43

laghutvaṃ śīghragāmitvamutsāhaḥ svarasauṣṭhavam |
sarvarogakṣayaścaiva balaṃ tejaḥ surūpatā ||

7.2.37.44

dhṛtirmedhā yuvatvaṃ ca sthiratā ca prasannatā |
tapāṃsi pāpakṣayatā yajñadānavratādayaḥ ||

7.2.37.45

prāṇāyāmasya tasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
indriyāṇi prasaktāni yathāsvaṃ viṣayeṣviha ||

7.2.37.46

āhatya yannigṛhṇāti sa pratyāhāra ucyate |
manaḥpūrvāṇīndriyāṇi svargaṃ narakameva ca ||

7.2.37.47

nigṛhītanisṛṣṭāni svargāya narakāya ca |
tasmātsukhārthī matimān jñānavairāgyamāsthitaḥ ||

7.2.37.48

indriyāśvānnigṛhyāśu svātmanātmānamuddharet |
dhāraṇā nāma cittasya sthānabandhaḥ samāsataḥ ||

7.2.37.49

sthānaṃ ca śiva evaiko nānyaddoṣatrayaṃ yataḥ |
kālaṃ kaṃ cāvadhīkṛtya sthāne'vasthāpitaṃ manaḥ ||

7.2.37.50

na tu pracyavate lakṣyāddhāraṇā syānna cānyathā |
manasaḥ prathamaṃ sthairyaṃ dhāraṇātaḥ prajāyate ||

7.2.37.51

tasmāddhīraṃ manaḥ kuryāddhāraṇābhyāsayogataḥ |
dhyai cintāyāṃ smṛto dhātuḥ śivacintā muhurmuhuḥ ||

7.2.37.52

avyākṣiptena manasā dhyānaṃ nāma taducyate |
dhyeyāvasthitacittasya sadṛśaḥ pratyayaśca yaḥ ||

7.2.37.53

pratyayāntaranirmuktaḥ pravāho dhyānamucyate |
sarvamanyatparityajya śiva eva śivaṅkaraḥ ||

7.2.37.54

paro dhyeyo'dhideveśaḥ samāptātharvaṇī śrutiḥ |
tathā śivā parā dhyeyā sarvabhūtagatau śivau ||

7.2.37.55

tau śrutau smṛtiśāstrebhyaḥ sarvagau sarvadoditau |
sarvajñau satataṃ dhyeyau nānārūpavibhedataḥ ||

7.2.37.56

vimuktiḥ pratyayaḥ pūrvaḥ pratyayaścāṇimādikam |
ityetad dvividhaṃ jñeyaṃ dhyānasyāsya prayojanam ||

7.2.37.57

dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yacca dhyānaprayojanam |
etaccatuṣṭayaṃ jñātvā yogaṃ yuñjīta yogavit ||

7.2.37.58

jñānavairāgyasampannaḥ śraddadhānaḥ kṣamānvitaḥ |
nirmamaśca sadotsāhī dhyātetthaṃ puruṣaḥ smṛtaḥ ||

7.2.37.59

japācchrāntaḥ punardhyāyeddhyānācchrāntaḥ punarjapet |
japadhyanābhiyuktasya kṣipraṃ yogaḥ prasiddhyati ||

7.2.37.60

dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam |
dhyānadvādaśakaṃ yāvatsamādhirabhidhīyate ||

7.2.37.61

samādhirnāma yogāṅgamantimaṃ parikīrtitam |
samādhinā ca sarvatra prajñālokaḥ pravartate ||

7.2.37.62

yadarthamātranirbhāsaṃ stimitodadhivatsthitam |
svarūpaśūnyavadbhānaṃ samādhirabhidhīyate ||

7.2.37.63

dhyeye manaḥ samāveśya paśyedapi ca susthiram |
nirvāṇānalavadyogī samādhisthaḥ pragīyate ||

7.2.37.64

na śṛṇoti na cāghrāti na jalpati na paśyati |
na ca sparśaṃ vijānāti na saṅkalpayate manaḥ ||

7.2.37.65

na vābhimanyate kiñcid badhyate na ca kāṣṭhavat |
evaṃ śive vilīnātmā samādhistha ihocyate ||

7.2.37.66

yathā dīpo nivātasthaḥ spandate na kadācana |
tathā samādhiniṣṭho'pi tasmānna vicaletsudhīḥ ||

7.2.37.67

evamabhyasataścāraṃ yogino yogamuttamam |
tadantarāyā naśyanti vijñāḥ sarve śanaiḥśanaiḥ ||

7.2.37.67.c1

iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ vāyunaimiṣeyarṣisaṃvāde uttarakhaṇḍe yogagativarṇanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

7.2.37.67.p2

śrīgaṇeśāya namaḥ ||

7.2.37.67.p3

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ ||

7.2.37.67.p4

śrīśivamahāpurāṇam ||

Other recensions (1)

Linked texts (7)