Shiva Purana 6.7
Śivapurāṇa (complete text) 6.7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.7.89-2 — 2 parts
6.7.39
samāpta ho gayā | ) tejoḥ'--mahān prabhāva se yukta kimbā duṣṭoṃ ke atyācāra na sahana karane vāle | 'siddhiḥ'--ananta kāla kā svarūpa hone ke kāraṇa siddhiyukta | 'sarvādiḥ'--samasta ke ādi kāraṇa | 'agrahaḥ'-puṇya se hīnoṃ ke dvārā na grahaṇa karane ke yogya | 'vaseḥ'--arthāt samasta prāṇiyoṃ ko apane andara nivāha dene vāle | vasumanāḥ' rāga dveṣādi se kālujña rahita citta vāle | 'satyaḥ' arthāt āvartaka svarūpa | yahām̐-'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' yaha veda vacana isakā poṣaka hai | 'sarva pāpa harohara arthāt kāyika prabhṛti samasta pātakoṃ ke haraṇa karane vāle | yahām̐ ye donoṃ śabda eka hī nāma ko batalāne vāle haiṃ
6.7.40
sukīrtiḥ śobhanaḥ sragvo vedāṃgoṃ vedavinmuniḥ bhrājiṣṇurbhojanaṃ bhoktā lokanātho durādharaḥ
6.7.41
amṛtaḥ śāśvataḥ śānto bāṇahastaḥ pratāpavān kamaṃḍaludharo dhanvī hyavāṅmanasagocaraḥ
6.7.42
atīndriyo mahāmāyaḥ sarvāvāsaścatuṣpathaḥ kālayogī mahānādo mahotsāho mahābalaḥ
6.7.40-2
sukīrtiḥ' sundara samujjvala yajña se yukta | śobhana-vividha prakāra ke vaibhavoṃse yukta śobhā vāle | (30) | śrīmān-aiśvarya lakṣaṇa śobhā kī samasta sāmagrī se yukta| 'avāṅ manasa gocaraḥ'--cakṣu ādi kā to kathana hī kyāhai vāṇī aura manase pare yahām̐, yato vāco nivarttante aprāpya manasā saha' ityādi śruti vacana poṣaka haiṃ | 'amṛtaḥ āśvataḥ-amara aura nitya yahām̐ para bhī--'ajaro'mṛtaḥ' ityādi śruti vākya haiṃ | ye bhī donoṃ eka hī hote haiṃ
6.7.41-2
'kamaṇḍalu dharaḥ,-kamaṇḍalu hātha meṃ dhāraṇa karane vāle dhanvī'-dhanuṣa ke dhāraka | vedāṃga;-veda ke bodhaka aṃga rūpa | 'vedavi nmuni:,-vedoṃ ke jñātā muni svarūpa bhrājiṣṇu:' - eka rasa prakāśa ke svarūpa vāle | 'bhojanam -isa bhuvanamohinī māyā kā bhojana karane vāle | 'bhoktā' puruṣa svarūpa se bhoga karane vāle | 'lokanātha'-sampūrṇa lokoṃ ke svāmī kimbā sabakā śāsana karane vāle | 'durādhara:'-daityādi ke dvārā ārādhanā karane ke ayogya evaṃ aśakya
6.7.42-2
atīndriyo mahāmāya'-śabdādi kā svarūpa na hone ke kāraṇa indriyoṃ ke aviṣaya | yahām̐ - 'aśabda samparkam ityādi śruti ke vacana puṣṭikāraka haiṃ | jo svayaṃ māyā kiyā karate haiṃ una para bhī māyā kā prabhāva ḍālane vāle | yahām̐ ina donoṃ śabdoṃ se eka hī nāma kī abhivyakti hotī hai | 'sarva vāsa' - saba meṃ nivāsa karane vāle catuṣpatha:'-cāroṃ padārthoṃ ke sādhaka mārga vāle | kālayogī'-karma ke paripāka hone ke samaya prāṇiyoṃ ko bhoga kī preraṇā dene vāle | 'mahā nāda,-ati gambhīra dhvani se yukta | 'mahotpāha:,-isa jagat kī utpatti sthiti aura saṃhṛti karane ke kārya meṃ utsāhapūrvaka sarvadā udyata rahane vāle | 'mahābala:'-bar̤e bhārī bala vāloṃ se bhī balī
6.7.43
mahābuddhirmahāvīryo bhūtacāra purandaraḥ niśācaraḥ pretacārī mahāśaktirmahādyutiḥ
6.7.44
anirdeśyavapuḥ śrīmānsarvāvāryo manogatiḥ bahuśrutirmahāmāyo niyatātmā dhruvo'dhruvaḥ
6.7.45
tejastejo dyutidharo janakaḥ sarvaśāsanaḥ nṛtyapriyo nityanṛtyaḥ prakāśātmā praśāsakaḥ
6.7.43-2
mahābuddhi:'-arthāt mahān buddhi ke bhaṇḍāra | 'mahāvīrya:'-isa jagat ke bar̤ī bhārī utpatti ke kāraṇarūpa vīrya ko dhāraka karane vāle bhūtacārī'-bhūta piśāca ādi ke sātha sadā vicaraṇa karane vāle purandara:'--tripurāsura kā vidāraṇa karane vāle | niśācara:'--rātri ke samaya meṃ vicaraṇa karane vāle | 'pretacārī' - pretoṃ ko sātha meṃ lekara gamana karane vāle | 'mahāśaktirmahādyutiḥ - mahān śakti evaṃ mahān jyoti ke dhāraṇa karane vāle | yahāṃ 'jyotiṣoḥ' jyotiḥ' ityādi śruti kā artha bhī yahī hai ki vaha prakāśakoṃ kī bhī jyoti hai | ye donoṃ eka hī haiṃ
6.7.340
anirdeśya vapuḥ' - aise śarīra dhāraṇa karane vāle jisakā jñāna kisī ko bhī nahīṃ hotā hai | 'śrīman' aiśvarya kī śobhā se yukta || (
6.7.44-2
) sarvācārya manogatiḥ' samasta ācāryoṃ ke mana meṃ jñāna kā prakāśa phailāne vāle | bahuśrutaḥ'----aneka śāstroṃ kā udbhava karane vāle mahāmāyaḥ'----bahuta bar̤ī māyā ko utpanna karane vāle | 'niyatātmā dhruvaḥ'--niyata ātmā svarūpa meṃ sthita niścala | 'adhruvaḥ'--dhruva jisase nahīṃ hai | 'ojastejo dyutidharaḥ'--prāṇa, bala, śauryādi guṇoṃ kī dīpti ko dhāraṇa karane vāle | 'nartakaḥ'----tāṇḍava nāmaka nṛtya ke karane vāle sarvaṃ śāsakaḥ.'----samasta prāṇiyoṃ ke niyantā | yahām̐--'anta praviṣṭa śāsta janānāṃ sarvātmā' yaha śruti vacana hai | isakā artha hai andara praviṣṭa hotā huā jīvoṃ kā śāsaka sabakī ātmā hai | 'nṛtya priyo nitya nṛtya nāca kī priya lagane ke kāraṇa nitya hī śiva bhaktoṃ ke dvārā unake nikapa nṛtya dikhāye jāne vāle | ina donoṃ śabdoṃ ke dvārā eka hī nāma hotā hai | 'prakāśātmā prakāśaka.'----svayaṃ to prakāśa svarūpa hai ata sabako prakāśita karane vāle haiṃ | ye donoṃ eka hī haiṃ (350)
6.7.46
spaṣṭākṣaro buddho mantraḥ samānaḥ sārasaṃplavaḥ yugādikṛtadyugāvarto gambhīro vṛṣavāhanaḥ
6.7.47
iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ sulabhaḥ sāraśodhanaḥ tīrtharūpastīrthanāmā tīrtharhaśyastu tīrthadaḥ
6.7.48
apāṃ nidhiradhiṣṭhānaṃ durjato jayakālavit pratiṣṭhamaḥ pramāṇajño hiraṇyakavaco hariḥ
6.7.46-2
spaṣṭākṣara,--oṅkāra lakṣaṇa vāle | 'budha'--sabakā jñāna rakhane vāle śithṛṇitā se rahita | 'sāra sa plava' vedāntake svarūpameṃsthita hokarasaṃsāra sāgarase pāpa utāranemeṃ sādhanā'yugādi kṛta yugāvartta'--svayaṃ kāla svarūpa ( śivapurāṇa hone ke kāraṇa yugādi ke bheda karane vāle tathā yugoṃke āvartana karttā ye donoṃ śabda bhagavān śiva kā hī nāma vyakta karate haiṃ | 'gambhīraḥ-jñāna tathā aiśvarya prabhṛti bala se ati gahana | 'vṛṣa vāhanaḥ' nandīśvara nāmaka vṛṣa ko vāhana rakhane vāle
6.7.47-2
'iṣṭa' - atiśayānanda svarūpa ho| ke kāraka priya kimbā yajñādi ke dvārā samacita | 'viśiṣṭaḥ'--sabase utkṛṣṭa | (360)| śiṣṭeṣṭaḥ mahāpaṇḍitoṃko priya lagane vāle kimbā śiṣṭa puruṣoṃke dvārā pūjita | 'śalabhaḥ sarvatra gamana karane vāle | 'śarabhaḥ' - śarabha ke avatāra dhāraṇa karane vāle dhanuḥ'-pināka dhanuṣa ke dhāraṇa karttā | 'tīrtharūpaḥ'-sarva vidyāoṃ ke svarūpa se yukta | 'tīrthanāmāḥ'-sāṃsārika jīvoṃ ko sadgati karane ke lie bhāgīrathī ādi ke lāne vāle | 'tīrthādṛśya.'--gaṃgādi tīrthoṃke dvārā bhī duṣprāpya hone vāle | stutaḥ'--arthāt brahmādi devoṃ ke dvārā stuti tathā vandanā kiye hue arthavaḥ'--puruṣārthoṃ ke pradāna karane vāle
6.7.48-2
'apānidhiḥ'-samudra ke svarūpa vāle | 'adhiṣṭhānam.'-upādāna kāraṇa se samasta prāṇiyoṃ ke ādhāra | 'vijaya jñāna-vairāgya ādi tathā aiśvarya prabhṛti guṇoṃ ke dvārā saṃsāra para vijaya prāpta karane vāle | 'jayakāla vit'-daitya tathā asuroṃ ke nāśa aura devoṃ ke vijaya ke samaya kā jñāna rakhane vāle | 'pratiṣṭhitaḥ'-arthāt apanī mahimāmeṃ sthita yahām̐ 'sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimniṃ ityādi śruta vacanase usake pratiṣṭhita hone kī puṣṭi hotī hai pramāṇajñaḥ'-pratyakṣādi pramāṇoṃ mathā samasta prāṇiyoṃke pramāke jñātā hiraṇya kavaca' hema ke nirmita kavaca ko dhāraṇa kayane vāle | 'namohiraṇya bāhave hiraṇya varṇāya hiraṇya rūpāye, ityādi śrutike mahā vacana se ukta nāma ke artha kā varṇana hotā hai | 'hariḥ'-samasta pāpoṃ ko haraṇa karane vāle
6.7.49
vimocanaḥ suragaṇo vidyaśo bindusaṃśrayaḥ vātārūpo'malonmāyī vikartā gahano guhaḥ
6.7.50
kāraṇaṃ kāraṇaṃ karttā sarvabandha vimocanaḥ vyavasāyo vyavasthānaḥ sthānado jagadādijaḥ
6.7.51
gurudo lalito bhedo navātmātmani saṃsthitaḥ vīreśvaro vīrabhadro vīrāsanavidhiguruḥ
6.7.50-2
vimocanaḥ' - ādhyātmikādi tīnoṃ prakāra ke nāśaka | 'suragaṇaḥ' - sarva deva svarūpa | 'vidyeśaḥ' - sampūrṇa vidyāoṃ ke pravartaka svāmī | (380) | 'bindusaṃśrayaḥ' - praṇava (oṃṅkāra) ke ātmabhūta | 'bālarūpaḥ' - brahmāke lalāṭa se samutpanna bālaka ke svarūpa meṃ sthita | 'balonmattaḥ' - bala dvārā samasta śatruoṃke nāśaka | :vikarttā:' - vicitra bhavana ke karane vāle | 'gahanaḥ:apūrva eva adbhuta sāmarthya rakhanevāle aise gambhīrajise koībhī jāna nahīṃ sakatā | 'guhaḥ' - apanī prabala māyāke dvārā apane satyasvarūpa kā chipāne vāle | 'karaṇam' - isa jagat ke udbhava meṃ sādhaka svarūpa | 'kāraṇam' - sṛṣṭi kī racanā meṃ upādāna tathā nimitta kāraṇa svarūpa | 'karttā' - parama svatantra arthāt sabhīkucha karane vāle sarvabandhavimocanaḥ' - apane jñāna ke pradāna se avidyākṛta samasta bandhanoṃ se vimukta kara dene vāle | 'vyavasāyaḥ' - sat-cit aura ānanda ke svarūpa meṃ sthita | 'vyavasthānaḥ' - varṇoṃ aura āśramoṃke vibhāga kara vyavasthā karanevāle sthānadaḥ' - sabako unake karmoṃ ke anusāra sthāna ke dātā | 'jagadādijaḥ' - hiraṇyagarbha ke svarūpa se isa jagatke ādimeṃ hone vāle
6.7.51-2
'gurudaḥ' - śatruoṃ ko adhika rūpa se khaṇḍana karane vāle | 'lalitaḥ' - sarvādhika sundara svarūpa vāle | 'abhedaḥ' - advaita svarūpa meṃ sthita | 'bhāvātmātmani saṃsthitaḥ' - prāṇiyoṃ ke pām̐ca bhūtoṃ dvārā bane hue śarīra aura jīvātmāmeṃ antaryāmī rūpase sthita vīreśvaraḥ' śūroṃ ke pati | 'vīrabhadraḥ' - vīrabhadra nāma vāle eka śivake gaṇa ke svarūpa meṃ sthita | (400) (yahām̐ caturtha śataka namoṃ kā samāpta hotā hai |) vīrāsana nidhiḥ' - vīroṃ ke āsana meṃ vidhāna vāle 'virāṭ' - samasta jagat ke svarūpa meṃ saṃsthita
6.7.52
vīracūḍāmaṇirvettā cidānando nandīśvaraḥ ājñādharastriśūlī ca śipiviṣṭaḥ śivālayaḥ
6.7.53
bālakhilyo mahāvīrastigmāṃśurbadhiraḥ khagaḥ abhirāmaḥ suśaraṇaḥ subrahmaṇyaḥ sudhāpati
6.7.54
maghavā kauśiko gomānvirāmaḥ sarvasādhanaḥ lalāṭākṣo viśvadehaḥ sāraḥ saṃsāracakra bhṛt
6.7.410
vīra cūr̤āmaṇiḥ-arthāt vīroṃ ke śirobhūṣaṇa | 'vettā' - saba ke jñātā | 'tīvrānandaḥ'-atyanta ānanda svarūpa | 'nadīdharaḥ' - mastaka para bhāgīratha ke dhāraṇa karane vāle samudra svarūpa | dājñādhāraḥ'-santati svarūpa jagat ke dvārā avicchinna rūpa se ājñā ke āśraya | 'triśūlī'triśūla āyudha ke dhāraka | 'śipiviṣṭaḥ'-yajña meṃ viṣṇu ke rūpa se virājamāna | 'yajño vai viṣṇuḥ paśavaḥ śipiryajña evaṃ pamuṣu praviśya tiṣṭhati' ityādi śruti kā vacana pramāṇa hai athavā raśmi meṃ rahane vāle śivālayaḥ' kalyāṇayukta maṃgalamaya sthānameṃ nivāsa karane vāle
6.7.53-2
vālakhilya'--bālakhilya nāmaka ṛṣi ke svarūpa meṃ sthita mahācāpeḥ' videha rājā janaka ke dvārā arthita dhanuṣa vāle | 'tigmāṃśu'sūrya svarūpa meṃ sthita | 'badhiraḥ'-śrotrendriya se rahita | 'khaga-'-antarikṣa meṃ vicaraṇa karane vāle | 'abhirāmaḥ'-samasta yogiyoṃ ke samūha ramaṇa kā ādhāra | suśaraṇaḥ' pīr̤ita prāṇiyoṃ kī śaraṇa (rakṣaka) rūpa meṃ ho kara trāsa dene vāle 'subrahmaṇyaḥ'-samasta veda jñāti tathā jñāna ke jñātāoṃ ke hita-sampādaka | 'sudhāpatiḥ'--amṛtake svāmī
6.7.54-2
'maghavān kauśikaḥindra ke svarūpa meṃ virājamāna | yahām̐ ye donoṃ eka hī nāma ke dyotaka haiṃ (420) 'gomān' - sasāra rūpī gau vāle | inakī kathā liṃga purāṇa meṃ varṇita hai | 'virāmaḥ'-prāṇiyoṃ ke avasāna kā ādhāra | sarva sādhanaḥ'samasta puruṣārthoṃ ke dene vāle sādhanayukta | lalāṭākṣaḥ' mastaka meṃ tṛtīya netra dhāraṇa karane vāle | 'viśvadehaḥ'--jagat svarūpī deha vāle | sāraḥ'mahāpralaya kāla meṃ bhī sthita rahane vāle | 'saṃsāra cakra bhṛt'-sampūrṇa jagat ke prapañcarūpī cakra ko dhāraṇa karane vāle
6.7.55
amoghadaṇḍo madhyastho hariṇo brahmavarcasaḥ paramārthaḥ paramāya saṃcayo vyāghrakomalaḥ
6.7.56
rucirbahurucirvaidyo vācaspatirahaspatiḥ ravirvirocanaḥ skandaḥ śāstā vaivasvato yamaḥ
6.7.57
yuktirunnatakīrtiśca sānurāgaḥ purañjanaḥ kailāsādhipatiḥ kāntaḥ savitā ravilocanaḥ
6.7.55-2
amogha daṇḍaḥ' - saphala daṇḍa vāle | 'madhyasthaḥ' - nyāya meṃ sthita rahate hue pakṣapāta se rahita rahane vāle | 'hiraṇaḥ' - suvarṇa athavā teja ke svarūpa meṃ virājamāna | 'brahma varcasvī' - brahma athavā brahma kī dīpti kā prakāśa vāle | paramārtha. - mokṣa svarūpa artha kī siddhi pradāna karane vāle paromāyī' - utkṛṣṭa māyā vāle | yahām̐ donoṃ eka hī haiṃ śambaraḥ' - paramotkṛṣṭa kalyāṇa ke dātā kimbā jala ke svarūpa meṃ sthita | 'vyāghra locanaḥ'. arthāt bāgha ke samāna duṣṭoṃ para krūra netra vāle
6.7.56-2
'ruciḥ' - dīpti svarūpa vāle | 'viraṃcaḥ' - brahmāke svarūpa meṃ virājamāna svandhuḥ' - svarga loka meṃ bandhu bhāva ke rūpa meṃ phala pradāna karane vāle vācaspatiḥ' - samasta vidyāoṃ ke svāmī | īśānaḥ sarva vidyānām' ityadi śruti vacana unake svāmī hone kā samarthana karatā hai | 'aharpatiḥ' sūrya svarūpa meṃ sthita | (400) 'raviḥ' - rasoṃ ko kiraṇoṃ dvārā grahaṇa karane vāle | virocanaḥ' - agni athavā sūrya svarūpa meṃ sthita | skandaḥ' - pramṛta ke rūpa meṃ saba meṃ aura vāyuke rūpa meṃ śoṣaṇakarttā | |śāstā vaivasvato munaḥ saba para śāsana karane ke liye sūryaputra dharmarāja ke tulya | yahām̐ tīnoṃ śabdoṃ ke dvārā eka hī ko batalāyā jātā hai | 'yuktirunnatakīrtiḥ' - āṭha aṃgoṃ vāle yoga se yukta kimbā nyāya svarūpa mahatī kīrti vāle | yahām̐ donoṃ eka haiṃ | 'sānurāgaḥ' - bhaktoṃ para prīti rakhane vāle | 'parañjayaḥ' - śatruoṃ ko yuddha meṃ jītane vāle | kailāsādhipatiḥ' - kailāsa gira ke svāmī | 'kāntaḥ' - parama sundara | 'savitā' - samasta jagat ko prasūta karane (450) 'ravilocanaḥ' - sūrya rūpī netroṃ ko dhāraṇa karane vāle | 'agni mūrdhā cakṣuṣī candrasūryauḥ' ityādi śrutikā samarthana yahām̐ vacana hai
6.7.58
viśvottamo vītabhayo viśvabhartāḥ nityo niyata kalyāṇaḥpuṇyaśravaṇakīrtanaḥ
6.7.59
dūraśravo viśvasaho dhyeya duḥsvapnanāśanaḥ uttāraṇoduṣkṛtihā vijñeyo duḥsaho dhavaḥ
6.7.60
anādirbhū volakṣmīḥkirīṭī tridaśādhipa ḥ viśvagoptā viśvakartā suvīro rucirāṃgadaḥ
6.7.58-2
viśvottamaḥ' atiśaya śreṣṭhatā se yukta | 'vītabhayaḥ' - saṃsāra ke samasta bhaya se śūnya | 'viśvabharttā' - samasta viśva ke bharaṇa-poṣaṇa karane vāle | 'anivāritaḥ' - karmaphala dene meṃ kisī ke bhī dvārā na nivāraṇa karane ke yogya | 'nityaḥ' - utpatti evaṃ vināśa se rahita sarvadā eka rasa rahane vāle | -niyata kalyāṇaḥ' - niścita kalyāṇa se yukta | 'puṇya śravaṇa kīrtanaḥ' - parama pāvana śravaṇa aura kīrttana vāle
6.7.59-2
'dūraśravāḥ' - sudūra deśa meṃ bhī śravaṇa karane vāle | 'viśvasahaḥ' - saṃsāra ke sahane vāle (460) | 'dhyeyaḥ' - dhyāna tathā vicāra karane yogya | 'duḥsvapna nāśanaḥ - bure dikhalāī dene vāle svapnoṃ ke nāśaka | 'uttāraṇaḥ' - saṃsāra se pāra kara dene vāle | 'duṣkṛtihā' - duṣṭoṃ ke nāśa karane vāle | 'vikṣepaḥ' - viśeṣa rūpa se jānane ke yogya | 'duḥsahaḥ' - dukha ke sātha bhī asurādi ke dvārā sahana na karane yogya | 'abhavaḥ' - janma se rahita
6.7.60-2
anādiḥ' - saba carācara ke kāraṇa hone ādi se rahita | 'bhūrbhuvo lakṣmīḥ' - bhūrbhuvasvaḥsvarūpa loka kī lakṣmī kī ātma-vidyā vāle 'kirīṭī - kirīṭa nāmaka śirobhūṣaṇa dhāraṇa karane vāle | (440) | 'tridaśādhipaḥ' devagaṇa ke svāmī | 'viśvagoptā' - samasta jagat ke rakṣaka | 'viśva karttā' - isa jagat ke utpanna karane vāle | 'suvīraḥ' - aneka taraha kī gati vāle | 'rucirāṃgada.' sundara bājūbanda dhāraṇa karane vāle
6.7.61
janano janajanmādiḥ prītimānnītimāndhruvaḥ vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhānurbhīmo bhīmaparākramaḥ
6.7.62
praṇavaḥ satyathācārī mahākośo mahādhanaḥ janmādhipo mahādevaḥ śakalāgamapāragaḥ
6.7.63
tattvaṃ tatvavidedhātmā vibhurviṣṇuvibhūṣaṇaḥ ṛṣirbrāhmaṇa aiśvaryya janmamṛtyujarātigaḥ
6.7.480
janana' - samasta prāṇiyoṃ kī utpatti karane vāle | jana-janmādiḥ'samasta prāṇiyoṃ ke janma ke ādi kāraṇa | 'prītimān' - nityahī prītise pūrṇa nītimān' - sarvadā nīti se yukta | 'dhruvaḥ' - sabake svāmī
6.7.61-2
'vasiṣṭhāḥ'pralaya ke samaya meṃ bhī vidyamāna | 'kaśyapaḥ' - kaśyapa nāmaka ṛṣi ke svarūpa meṃ avasthita | 'bhānuḥ' - prakāśa se yukta | 'tameva bhāntamanu bhāgi sarvam' - ityādi śruti kā vacana bhī yahām̐ isakā pratipādaka hai | 'bhīmaḥ' - duṣṭoṃ ke liye bhaya kāraṇa svarūpa | 'bhīma parākramaḥ' - asurādi durātmāoṃ ko bhayayukta parākrama vāle
6.7.61-3
'praṇavaḥ' - oṃkāra svarūpa | śiva atharvaśīrṣa meṃ likhā hai - 'atha kasmāducyate praṇavo yasmāduccāryamāṇa evarco yajūṃṣi sāmānyatharvāṃgirasaśca yajñe brahma brāhmaṇobhyaḥ praṇamayati tasmāducyate praṇavaḥ' | arthāt oṅkāra kaṇava kyoṃ kahā jātā hai - vaha praśna pūrvaka uttara meṃ kahate haiṃ ki jisase ṛcāoṃ yajuvada ke tathā sāmāni atharvāṅgirasam ke mantroṃ ke uccāryamāṇa hone para yajña meṃ brahma-brāhmaṇoṃ ke liye praṇāma karavātā hai ataeva ise 'praṇava' kahate haiṃ satyādyācāraḥ' - arthāt sanmārga meṃ gamana karane vāle | 'mahākośaḥ' - annamaya prabhṛti mahākośoṃ se yukta | 'mahādhanaḥ' - asīma dhanaiśvarya vāle janmādhipaḥ' - janma aura utpatti ke svāmī | (400) | 'mahādevaḥ' - samasta bhāvoṃ ko tyāgate hue ātma jñāna ke hī aiśvarya meṃ pahum̐cane se mahān deva haiṃ | 'sakalāgamapāragaḥ' - sampūrṇa vedoṃ ke anta taka jñāna rakhane vāle
6.7.63-2
'tatvam - brahma ke svarūpa meṃ sthita | 'tattvavit' - brahma ke svarūpa ko ṭhīka-ṭhīka jānane vāle | 'ekātmā' - eka hī ātmā svarūpa | 'ātmā vā idaneva evāgra āsīt' - ityādi śruti vacana uktārtha kā pūrṇa poṣaka hai | 'vibhuḥ' - sabameṃ vyāpaka | 'viśvabhūṣaṇaḥ' - jagat ke bhūṣaṇa athavā jagat ke ābharaṇa vāle | 'ṛṣiḥ' - indriyoṃ se para jñāna rakhane vāle arthāt jo agocara hai use bhī jānane vāle | yahām̐ 'viśvādhipo rudro maharṣiḥ' - ityādi veda vākya isako pramāṇita karatā hai | 'brāhmaṇaḥ' - uttara varṇa svarūpa | aiśvarya janma mṛtyu jarātigaḥ' - apane aiśvarya se janma prabhṛti ṣaṭ vikāroṃ kā atikramaṇa karane vāle śiva haiṃ | (500) (yahām̐ pām̐cavām̐ śataka samāpta ho gayā )
6.7.64
pañcatatva samutpattirviśveśo vimalodayaḥ anādyanto hyātmayonirvatsalo bhūtalokadhṛk
6.7.66
gāyatrīvallabhaḥ pāṃśurviśvāvāsaḥ prabhākaraḥ śiśurgirirataḥ samrāṭ suṣeṇaḥ suraśatruhā anemiriṣṭanemiśca mukundo vigatajvaraḥ svayaṃjyotirmahājyotistanujyotiṃracaṃcalaḥ
6.7.64-2
pañcayajña samutpattiḥ'-devādi pañca yajño kī utpatti karane vāle viśveśaḥ'-samasta viśva ke svāmī | 'vimalodayaḥ'-samasta maṅgaloṃke udaya karane vāle | ātmayoniḥ'-saba carācarake kāraṇa svarūpa | anādyantaḥ' -ādi tathā anta donoṃ se rahita | vatsalaḥ'-saba para pyāra karane vāle arthāt priya | 'bhaktalokadhṛk'-bhaktajanoṃ ke dhāraṇa karane vāle
6.7.65-66
gāyatrī vallabhaḥ' śiva gāyatrī rūpiṇī priyā vāle | prāṃśuḥ'-suṣumnā prabhṛti kiraṇoṃ ke prakṛṣṭa svarūpa se yukta | 'viśvāvāsa' - saṃsāra meṃ vyāpta (510) prabhākaraḥ'-atyanta dīpti kā prakāśa karane vāle | 'śiśuḥ'bālaka ke svarūpa meṃ sthita rahane vāle | isa sambandha meṃ eka kathā liṃga purāṇa meṃ pārvatī svayambara ke prakaraṇa meṃ likhita hai | 'girirataḥ' - kailāsa parvata ke nivāsa ko priya samajhane vāle | 'samrāṭa'-sabake adhipati prabhu kimbā niyantā | 'suṣeṇaḥ suraśatruhā' - gaṇoṃ kī eka viśāla evaṃ sundara senā ke svāmī aura deva śatruoṃ ke saṃhāraka | yaha donoṃ eka hī haiṃ | 'amogho'riṣṭanemiḥ'-stuti karane para prasanna hokara saba kucha phala dene vāle | 'satyasaṃkalpaḥ'-yaha śruti isako pramāṇita karatī hai | śubhāśubha phala dāna rūpī -arthāt śubha aura bure phaloṃ ke dāna karane vāle svarūpa meṃ sthita | ye donoṃ śabda eka hī haiṃ | 'kumudaḥ'bhāra ko haṭākara pṛthvī ko parama prasannatā dene vāle | yahām̐ mukundo muktidaḥ'-aisā pāṭhāntara milatā hai vigatajvaraḥ'-samasta tāpoṃ ke santāpa se pṛthak rahane vāle | 'svayaṃ jyotistanu jyotiḥ'-svaprakāśātmaka sūkṣma teja ke svarūpa vāle śiva haiṃ yahām̐ 'nīvāra śūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā | tasyāḥ śikhāyā madhye ca paramātmā vyavasthitaḥ'-ityādi śruti vacana se se isa uktārtha kī puṣṭi spaṣṭa hai | ye donoṃ eka hī haiṃ | 'ātmajyotiḥ'-ātmā svarūpa jyoti vāle yena sūryaḥ tapati tejasaddhaḥ'-ityādi śruti ke vacana se yaha samarthitārtha hai| (520) | 'acañcalaḥ' sthira svarūpa vāle | 'vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhati'- ityādi śruti vākya hai jisase sthiratā kī puṣṭi ho jātī hai
6.7.67
piṅgalaḥ kapilaśmaśrurbhālanetrastrayītanuḥ jñānaskandho mahānotirviśvotpattirupaplavaḥ
6.7.68
bhayo vivasvānādityo gatapāro bṛhaspatiḥ kalyāṇaguṇanāmā ca pāpahā puṇyadarśanaḥ
6.7.69
udārakīrttirudyogī sadyogī sadatattrapa, nakṣatramālī nākeśaḥ' svādhiṣṭhānaḥ ṣaḍāśraya
6.7.530
piṃgalaḥ'-bāgha ke carmāmbara dhāraṇa karane ke kāraṇa piṃgala varṇa vāle | 'kapilaśmaśruḥ'-piṃgala varṇa kī dār̤hī-mūṃcha rakhane vāle | 'bhālanetraḥ -mastaka meṃ tṛtīya netra rakhane vāle | 'trayī tanuḥ'-vedamaya śarīra ke dhārī | 'jñāna skando mahānītiḥ'-arthāt jñāna ke dāna dvārā bhaktoṃ ko mokṣadātā aura saṃsāra rūpī samudra ke śoṣaka | isa jagat svarūpa yantra kī nirvāha sādhana karane vālī nīti rakhane vāle prabhu śiva haiṃ | 'viśvotpattiḥ'-isa samasta viśva ko utpanna karane vāle | upaplavaḥ'-duṣṭoṃ ko pīḍita karane vāle bhagovivasvānādityaḥ'-bhaga-vivasvān aura āditya devoṃ ke svarūpa rakhane vāle | yahām̐ ye tīnoṃ śabdoṃ ke dvārā eka hī śiva kā nāma hotā hai | 'yogapāraḥ'-yoga ke sāṃga jñāna rakhane se sampūrṇatā vāle | 'yogādhāraḥ arthāt yoga ke pūrṇa āśraya aisā hī pāṭhāntara hotā hai | (
6.7.67-68
) divaspatiḥ' - svarga ke svāmī indra ke svarūpa vāle | 'kalyāṇa guṇanāmā śiva śambhu ādi maṃgala vācaka nāmoṃ vāle | 'pāpahā'-bhaktoṃ ke pāpoṃ kā nāśa karane vāle | 'puṇya darśanaḥ'- parama pāvana puṇyasvarūpa darśana vāle
6.7.69-2
udāra kīrttiḥ'-vandanīya sundara kīrtti vāle | 'udyogī' - jagat ko sṛṣṭi-racanā karane ke kārya meṃ atiśaya udyoga karane vālo | 'sadyogī sarvadā sundara yoga ke sādhana meṃ parāyaṇa | 'sadasanmayaḥ-bhale bure isa jagat ke svarūpa meṃ avasthita | 'nakṣatra mālī'-ākāśa ke svarūpa meṃ virājamāna hokara nakṣatra rūpī mālāoṃ ke dhāraṇa karane vāle | 'nākeśaḥ svarga ke adhipati | kahī 'lokeśa'-aisā bhī pāṭhāntara milatā hai (540) svādhiṣṭhāna ṣaḍāśrayaḥ'-nija svarūpa meṃ laya sthāna vāloṃ ke ādhārabhūta
6.7.70
pavitraḥ pāpanāśaśca maṇipūro nabhogatiḥ hṛtpuṇḍarīkamāsīnaḥ śakraḥ śāntirvṛṣākapiḥ
6.7.71
( śivapurāṇa uṣṇo gṛhapatiḥ kṛṣṇaḥ samartho'narthanāśanaḥ adharmaśatrurajñeyaḥ puruhūtaḥ puruśrutaḥ
6.7.72
brahmagarbho bṛhadgarbho dharmadhenurdhanāgamaḥ jagaddhitaiṣī sugataḥ kumāraḥ kuśalāgaḥ
6.7.70-2
pavitraḥ pāpahārī'—parama punīta aura bhaktoṃ ke pāpoṃ ke haraṇa karane vāle | 'maṇipūra'-ratnādi ke dvārā bhaktoṃ ke manorathoṃ ko pūrṇa karane vāle nabhogati'-ākāśa meṃ vicaraṇa karane vāle | 'hṛtpuṇḍarīkamāsīna'-yogijanoṃ ke hṛdaya rūpī kamalameṃ sarvadā nivāsa karane vāle | 'śakra'-indra ke svarūpa meṃ sthita rahane vāle | 'śāṃtaḥ'-sarvadā śāṃtimaya svarūpa vāle | vṛṣākapiḥ'— dharma kī sthiratā rakhane ke kāraṇabhūta
6.7.71-2
'uṣṇa' halāhala mahā viṣa ke pāna karane ke kāraṇa uṣṇatā se pūrṇa | 'gṛhapatiḥ-saba gṛhoṃ ke pālana karane vāle | (550) | 'kṛṣṇaḥ'-kāle kaṃṭha vāle athavā kṛṣṇa gocara svarūpa samarthaḥ'-samasta kāryoṃ ke karane kī sāmarthya vāle | anartha nāśanaḥ-saṃsāra ke samasta duḥkhoṃ kā nāśa karane vāle adharma śatru'-adharma karane meṃ tatpara pāpiyoṃ ke nāśaka kimbā duṣṭoṃ para śāsana karane vāle | 'ajñeya'-yogijana ke dvārā bhī na jānane yogya kimbā agamya | 'puruhūtaḥ puruśrutaḥ'-bahutoṃ ke dvārā upāsanā meṃ rahane vāle kahīṃ 'puruhūta puruṣṭutaḥ'-aisā bhī pāṭhāntara hai | arthāt bahutase guruoṃ ke dvārā śravaṇa hone vāle | yahāṃ ye donoṃ ekahī nāma batāne vāle haiṃ
6.7.73
brahmagarbha apane garbha meṃ vedoṃ kī sthiti rakhane vāle | bṛhadgarbhaḥ-isa mahān brahmāṇḍa ko garbha meṃ dhāraṇa karane vāle | 'dharmadhenuḥ'-dharmotpatti ke sthāna svarūpa dhanāgamaḥ'-samasta prakāra ke dhana-vaibhava ke āgama karane vāle | (560) jagaddhitaiṣī'-isa samasta jagatī talake kalyāṇa karanekī kāmanā rakhanevāle sugataḥ'-saṃsāra kā moha na karane ke kāraṇa bhagavān buddha ke svarūpameṃ avatīrṇa hone vāle | 'kumāraḥ':bāla svarūpa meṃ sthita kimbā apane sammukha kāmadevako parājita kara dene vāle | 'kuśalāgamaḥ-'arthāt samasta kalyāṇoṃ ke pradāna hiraṇyavarṇo jyotiṣmānnānābhūtarato dhvaniḥ ārājño nayanādhyakṣo viśvāmitro dhaneśvaraḥ
6.7.74
brahmajyotirvasurdhāmā mahājyoti ranuttamaḥ mātāmaho mātariśvānabhasvānnāgahāradhṛk
6.7.75
pulastyaḥ pulaho'gastyo jātūkarṇyaḥ parāśaraḥ nirāvaraṇanirvārau vairuñcyo viṣṭaraśravāḥ
6.7.73-2
hiraṇya varṇaḥ' - svarṇa ke samāna kānti vāle | namo hiraṇya varṇāśruteḥ' ye donoṃ eka hī haiṃ | 'nānābhūta rataḥ'-- arthāt bhūta piśācādi meṃ ramaṇānanda lene vāle | 'dhvaniḥ' - nārada svarūpa veṣadhārī | 'arāgaḥ'rāga se rahita | 'nayanādhyakṣaḥ' - samasta lokoṃ ke netroṃ vartamāna rahane ke kāraṇa cakṣuoṃ ke pravarttana karāne vāle | 'viśvāmitraḥ'--arthāt viśvāmitra nāma vāle gādhitanaya ke svarūpa meṃ pravasthita ṛṣi rūpa vāle | (500) 'dhaneśvaraḥ' - kuvera ke svarūpa meṃ virājamāna | 'brahmajyotiḥ' - sabako prakāra dene vāle brahma svarūpa | 'vasudhāmā' - dhana rūpī teja vāle | mahājyoti ranuttamaḥ'--ati mahān teja vāle hone ke kāraṇa sabase paramotkṛṣṭa | ye donoṃ eka haiṃ | 'mātāmahaḥ'---jagat kī mātā ke bhī pitā | 'mātariśvān'bhāsvān---vāyu ke svarūpa meṃ sthita | 'nāgahāra dhṛk' - sarpoṃ ke hāroṃ ko dhāraṇa karane vāle
6.7.75-2
'pulastya nāmaka ṛṣi ke svarūpa meṃ sthita rahane vāle | 'pulahaḥ' - pulaha nāmadhārī ṛṣi ke svarūpa meṃ sthita | 'agastyaḥ'--arthāt agastya nāma vāle ṛṣi ke rūpa meṃ sthita | (580) 'jātūkarṇyaḥ' - jātūkarṇya ṛṣi ke svarūpa meṃ sthita | 'parāśaraḥ' parāśarake svarūpa meṃ rahane vāle | 'nisavaraṇa nirvādaḥ arthāt māyā ke bandhana se pare hone ke kāraṇa cāraṇa karane meṃ aśakya nirāvaraṇa vijñānaḥ' - kahīṃ aisā bhī pāṭhāntara hotā hai | 'vairaṃcyaḥ' - arthāt brahmā ke svarūpa meṃ prādurbhūta | 'viṣṭaraśravāḥ'--viṣṇu ke svarūpa meṃ sthita
6.7.76
ātmabhūraniruddho'trirjñānamūrtirmahāyaśāḥ lokanīrāgraṇīrvīraścandraḥ satyaparākramaḥ
6.7.77
vyālakalpo mahākalpaḥ kalpavṛkṣaḥ kalādharaḥ alakariṣṇuracalo rociṣṇuvikramonnataḥ
6.7.78
āyuḥ śabdapatirvāgmī plavanaḥ śikhisārathiḥ asaspṛṣṭo'tithiḥ śatruḥ pramāthī pādapāsanaḥ
6.7.76-2
ātmabhūḥ' - svayaṃ prakāśa svarūpa | 'aniruddhaḥ' - kisī bhī ārdubhāva meṃ kabhī kisīke dvārā niruddha na hone vāle | 'atri' atri nāmaka ṛṣi ke svarūpameṃ sthita | 'jñāna mūrttiḥ' - jñānake svarūpa vāle | yahām̐ 'satyajñāna mananta brahma' ityādi śruti vākya isakā poṣaka hai | 'mahāyaśāḥ' atula kīrtidhārī | (590 'loka vīrāgraṇīḥ' loka ke vīra viṣṇu ādi se bhī parama śreṣṭha evaṃ pramukha | 'vīraḥ' - mahān śūra | 'caṇḍa' - duṣṭa jīvoṃ para atyanta krodha karane vāle | 'satya parākrama' - saphala śaktike dhāraṇā karane vāle
6.7.77-2
'vyāla kalpaḥ' - mahāviṣadhara sarpoṃke bhūṣaṇoṃse vibhūṣita mahākalpaḥ' -- atyanta sāmarthya vāle | kalpavṛkṣaḥ - bhaktoṃke manakī kāmanāoṃko pūrṇa karane vāle | 'kalādharaḥ' - bhaktajanoṃke mana prasanna karane ke kāraṇa candrake svarūpa vāle | 'alaṅkariṣṇu' - alaṃkṛta karane ke kāraṇa viśeṣa kānti vāle | 'acalaḥ' - sthira svarūpa vāle | (600) yahām̐ bhagavān śivake nāmoṃ kā chaṭhavām̐ śataka samāpta hogayā hai | ) 'rociṣṇu' -atyanta dīpti vāle | vikramonnataḥ' - nānā prakārake parākramase yukta hone ke kāraṇa sabase bar̤e haiṃ
6.7.78-2
'āyuḥ śabdapatiḥ' - arthāt samasta prāṇiyoṃ kī āyu aura vedakī vāṇīke niyantraṇa karane vāle | vāgmīplavanaḥ' - arthāt bahuta śīghratāke sātha bhaktoṃke sampūrṇa manorathoṃ ko pūrṇa karane vāle yahām̐ ye donoṃ eka hī ko batāte haiṃ | 'śikhisārathiḥ' - agni kī sahāyatā vāle | 'asasṛṣṭa' - arthāt māyā ke saba tarahake saṃsargase śūnya | 'athitiḥ' - apane bhaktajanakī arcā atithike svarūpa se grahaṇa karane vāle | 'śatru pramāthi' - asuroṃko senāke viloḍana karanemeṃ pūrī taraha samartha | 'pādapāsanaḥ' - vṛkṣake samīpa apanā āsana jamākara baiṭhane vāle
6.7.79
vasuśravāḥ kavyavāhaḥ pratapto viśvabhojanaḥ japyo japādiśamano lohitaśca tanūnapāt
6.7.80
bṛhadaśvo nabhoyoniḥ supratīkastamisrahā nidāghastapano meghabhakṣaḥ parapurañjayaḥ
6.7.81
sukhānilaḥ suniṣpannaḥ surabhiḥ śiśarātmakaḥ vasanto mādhavo grīṣmo nabhasyo bījavāhanā
6.7.79-2
vasuśravāḥ' - madhura śravaṇase yukta | (610) 'havyavāhaḥ' - devagaṇoṃ ke samīpa haviko prāpta karāne vāle agni ke svarūpa meṃ samavasthita | 'prataptaḥ'ugra tapasyā karane vāle | 'viśvabhojanaḥ' - samasta viśva kā poṣaṇa karane vāle | 'japya' - japa tathā upāsanā karane ke yogya | 'jarādi śamanaḥ' vārdhakyaādikī pīr̤āko śānta karane vāle | 'lohitātmā tanūnapāt' - bhaktoṃke śarīrako na girāne vāle rakta varṇase yukta agni ke svarūpameṃ sthita | yaha ye donoṃ śabda eka hī ko batāne vāle haiṃ
6.7.80-2
bṛhadaśva' - bar̤e aśvoṃse yukta vāle | 'nibhoyoniḥ' - sabhī ke kāraṇa honeke kāraṇa ākāśake bhī kāraṇa hai | 'supratīka' - suramya avayavoṃsa saṃyukta | 'tamisra ho' - ajñānake andhakāra ko dūra bhagā dene vāle | (620) nidāghastapana' - grīṣmake aura sūryake svarūpameṃ sthita | ye donoṃ eka hī haiṃ megha' - meghake svarūpameṃ vidyamāna rahane vāle | 'svakṣa' - parama sundara netroṃ vāle | para purakajaya' - śatruoṃke purako jaya karane vāle
6.7.81-2
'sukhānila sukhaprada vāyuke samutpanna karane vāle | 'suniṣpanna' - isa parama sundara jagat ko utpanna karane vāle | 'surabhiḥ śiśirātmakaḥ' - arthāt atyanta prasannatā ke pradāna karane vāle śiśira ṛtuke svarūpa meṃ sthita | yahām̐ donoṃ eka hī haiṃ | vasanto mādhava' - makarandase yukta vasanta ṛtu svarūpa meṃ sthira rahane vāle | 'grīṣma' - samasta rasoṃke śoṣaṇa karane vāle grīṣma ṛtuke svarūpa meṃ avasthita | 'nabhasya' - śrāvaṇa māsa meṃ hone vālī varṣā ṛtu ke rūpa meṃ saṃsthita | (630) 'bīja vāhana' - dhānyakī prāpti karāne vāle śarada aura hemanta ṛtuoṃ ke svarūpa meṃ sthita
6.7.82
aṅgirāgururātreyo vimalo viśvāhanaḥ pāvanaḥ purajicchakrastraividyo navavāraṇaḥ
6.7.83
manobuddhirahaṅkāraḥ kṣetrajñaḥ kṣetrapālakaḥ jamadagnirjalanidhirvigālau viśvagālavaḥ
6.7.84
aghorau'nuttaro yajñaḥ śreṣṭho niḥśreyasapradaḥ śailo gaganakundābho dānavārirarindamaḥ
6.7.82-2
aṅgirā'—aṃgirā nāmaka ṛṣi ke svarūpa meṃ sthita rahane vāle gururātreyaḥ'—dattātreya ke svarūpa meṃ sthita guru | yahām̐ ye donoṃ śabda eka hī śiva ke nāma ko prakaṭa karane vāle haiṃ | 'vimalaḥ'—malase rahita parama śuddha | 'viśva vāhanaḥ'—sampūrṇa jagat ke nirvahana karane vāle pāvanaḥ'—pāpoṃ kā nāśa kara pavitra banā dene vāle | 'sumatirvidvān'— śreṣṭhabuddhi vāle hone ke kāraṇa sabhī kucha ke jñātā | ye donoṃ eka hī haiṃ | 'traividyaḥ'—ṛg—yaju aura sāma—ina tīnoṃ veda vidyāoṃ ke jñātā naravāhanaḥ'—yakṣarāja kubera ke rūpa meṃ sthita
6.7.640
'manobuddhiḥ'—mana ke sahita buddhi svarūpa | (
6.7.83-2
) 'ahaṅkāraḥ'—ahaṃkāra nāmaka tatva ke rūpa meṃ sthita rahane vāle | kṣetrajñaḥ—liṃga śarīra svarūpa kṣetra ke jñātā kṣetra pālakaḥ'—siddha sthānoṃ kī rakṣā karane vāle | jamadagniḥ'—jamadagni nāma vāle ṛṣi ke rūpa meṃ sthita | 'bala nidhiḥ—samasta śaktiyoṃ ke adhiṣṭhāna svarūpa meṃ sthita | 'vigāla.'—mokṣarūpī amṛta kā viśeṣa rūpa se sravaṇa karane vāle | 'viśvogālavaḥ'—saṃsāra meṃ gālava nāma vāle ṛṣi ke svarūpa meṃ sthita
6.7.84-2
'adhīraḥ'—dhīratā se rahita hokara ati abhayaṃkara | 'anuttaraḥ'—sabase mahān arthāt jinake āge anya koī bhī bar̤ā nahīṃ hai | 'yajñaḥ'—jyotiṣṭoma prabhṛti yajñoṃ ke svarūpa vāle | (650) 'śreyaḥ'—kalyāṇa svarūpa vāle | 'niḥśreyasāṃ patha— samasta kalyāṇoṃ ke mārga svarūpa | 'śailaḥ'—śilā se samutpanna arthāt narmadā nadī meṃ liṃgātmaka | 'gagana kundābha.'—gagana kunda ke puṣpa ke samāna kānti vāle | 'dānavāri.'—daitya dānavoṃ ke saṃhāraka | 'ari— ndama;'—apane bhaktajana ke śatruoṃ ke nāśaka
6.7.85
rajanī janakaścāruniḥśalyo lokaśalyadhṛk caturvedaścaturbhāvaścaturapriyaḥ
6.7.86
āmnāyo'tha samāmnāyastīrthadevaḥ śivālayaḥ bahurūpo mahārūpaḥ sarvarūpaścarācaraḥ
6.7.87
nyāyanirmāyako neyo nyāyagamyo nirañjanaḥ sahasramūrddhā devendraḥ sarvaśāstraprabhaṃjanaḥ
6.7.85-2
rajanī janakaḥ' - kālarātrī rūpiṇī śakti ke utpādaka | 'cāru viśalyaḥ' - duḥkhoṃ se rahita rakhane vālī sūkṣma buddhi se yukta | 'loka kalpa dhṛkḥ' - lokoṃ kī sṛṣṭi puṣṭi ādi ke dhāraṇa karane vāle | 'loka śalyadhṛk' aisā bhī kahīṃ pāṭhāntara prāpta hotā hai | yahām̐ lokoṃ ke duḥkhoṃ kā harttā artha hotā hai | 'caturvedaḥ' - cāroṃ vedoṃ kā prādurbhāva karane vāle (660) || 'caturbhāvaḥ' - dharma artha ādi cāroṃ bhāvoṃ ko prakaṭa karane vāle caturaścatura priyaḥ' - parama pravīṇa aura kuśaloṃ se prema karane vāle yahām̐ donoṃ eka hī nāma ke bodhaka haiṃ
6.7.86-2
'āmnāyaḥ' - veda svarūpa | samāmnāyaḥ - veda ke bhī pramāṇabhūta kimbā vaha jisase sabake pramāṇa svarūpa veda kā prākaṭya hai athavā veda ke tulya | 'tīrtha deva śivālayaḥ' - tīrthoṃ meṃ sthita devoṃ ke kalyāṇa ke sthāna | 'bahurūpaḥ' - asaṃkhya svarūpa vāle | 'mahārūpaḥ' - mahān evaṃ pūjya svarūpa ke dhāraṇa karane vāle | 'sarva rūpaḥ' - jagat kī samasta vastuoṃ ke svarūpa vāle carācaraḥ' - asthira lakṣmī ke āśraya svarūpa
6.7.87-2
nyāya nirmāyakoṃ nyāyī' - sadā satpakṣa ke nirvāha karane vāle aura nīti se yukta | yahām̐ donoṃ eka hī nāma ke bodhaka haiṃ ||(670) || 'nyāya gamyaḥ' - nīti se jānane ke yogya | 'nirantaraḥ' - bheda se rahita sahasramūrddhā' - eka sahasra athavā asaṃkhya śiroṃ vāle | devendraḥ - samasta devagaṇa ke svāmī | 'sarva śastra prabhaṃjanaḥ' samasta prakāra ke śastroṃ ke jor̤ane vāle
6.7.88
muṃḍī virūpo vikṛto daṃḍī dānī guṇottamaḥ piṃgalākṣo hi bavhakṣo nīlagrīvo nirāmayaḥ
6.7.89
sahasrabāhuḥ sarveśaḥ śaraṇyaḥ sarvalokadhṛk padmāsanaḥ paraṃjyotiḥ pāramparya phalapradaḥ
6.7.90
padmagarbho mahāgarbho viśvagarbho vicakṣaṇaḥ parāvarajño varado vareṇyaśca mahāsvanaḥ
6.7.88-2
muṇḍaḥ' - luṃcita keśoṃ vāle | 'virūpaḥ' - sabase śreṣṭha rūpa-lāvaṇya vāle | 'vikrānta' - atyanta mahān bala-vikrama vāle | 'daṇḍī' - kāla daṇḍa ko dhāraṇa karane vāle | 'śānta' - damanaśīla arthāt indriyoṃko jītane vāle | (680) 'guṇottama' - śreṣṭha guṇa-gaṇa se yukta | 'piṅgalākṣaḥ' - piṃgala varṇake netroṃ vāle | 'janādhyakṣa' - samasta manuṣyoṃke svāmī | 'nīlagrīva' - halāhala mahāviṣako kaṇṭhameṃ rakha lene ke kāraṇa nīle raṃga kī gardana vāle nirāmayaḥ' -- samasta rogoṃse śūnya arthāt parama svastha
6.7.89-2
'sahasrabāhu' -eka sahasra athavā asaṃkhya bhujāoṃ vāle | 'sarveśa' -- sabake adhipati | 'śaraṇya sabake rakṣaka arthāt śaraṇāgati meṃ samāgatake pālaka | 'sarvalokadhṛk' -- bhū prabhṛti samasta lokoṃke dhāraṇakarttā |, padmāsana' vidyāsanase virājamāna athavā hṛdaya kamalameṃ padmāsanase sthita | (690) 'para jyoti' -- sarvādhika teja vāle | 'parampāra' -- saṃsāra duḥkhase atyanta khinnoṃko pāra lagā dene vāle | 'paraṃ phalam' -- parama puruṣārtha (mokṣapada) svarūpa
6.7.89-2.p1
padmagarbha' - samasta saṃsāra ko apane garbhameṃ rakhane vāle athavā hṛdaya
6.7.89-2.p2
kamalakī kaṇikā meṃ upāsakoṃke dhyānake liye virājamāna | 'mahāgarbhaḥ' -mahā vandanīya virāṭ svarūpa | 'viśvagarbha' sampūrṇa jagatako apane garbha meṃ rakhane vāle | 'vicakṣaṇaḥ' - viśeṣa rūpase vedādike jñāna kā kathana karane vāle | 'varada' -- bhaktoṃko abhīṣṭa varadāna dene vāle | 'vareśa' - varadāna ke pradātāoṃmeṃ sarvaśreṣṭha (700) (yahām̐ śrī śivake nāmoṃkā yaha saptama śataka
Other recensions (1)
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
Linked texts (2)
- Rāmasahasranāma — Sanskrit
- Sahasranāmasaṅgraha — Sanskrit