Shivapurana 6.8

Śivapurāṇa (complete text) 6.8

Language: Sanskrit

6.8.90

samāpta ho gayā ) 'mahābala' samasta mahā śaktiyoṃke samutpādaka

6.8.91

devāsuragururdevo devāsuranamaskṛtaḥ devāsuramahāmitro devāsuramaheśvaraḥ

6.8.92

devāsureśvaro divyo deva suramahāśrayaḥ devadevo'nayo'cintyo devatātmātmasambhavaḥ

6.8.93

sadyonihyasuravyādho devasiṃho divākaraḥ vibudhāgravaraḥ śreṣṭhaḥ sarvadevottamottamaḥ

devāsura mahāśrayaḥ' devagaṇa aura asura samūha ke mahān ādhāra svarūpa se sthita | devāsura gururdevaḥ'--deva aura asuroṃ ko upadeśa dene vāle ve bhī jñānadātā guru | yahām̐ ye donoṃ eka hī haiṃ | 'devādidevaḥ'-brahmādika ke bhī utpanna karane vāle devoṃ ke ādi deva | 'devāgniḥ'-agni ko prakāśavān karane vāle | 'devāgnisukhadaḥ prabhuḥ'--devagaṇa ko agni ke dvārā sukha pradātā aura svatantra | ye donoṃ eka hī śiva nāma ko batāte haiṃ

6.8.61

'devāsureśvaraḥ'-devagaṇa aura asura varga ke svāmī divyaḥ'-alaukika uttama svarūpa vāle | 'devāsuramaheśvaraḥ'--devagaṇa aura asuroṃ ke parama pūjanīya prabhu svarūpa | 'devadevamayaḥ'--devatāoṃ ke pūjya deva brahmādi svarūpa vāle ||(710) acintyaḥ'--dhyāna karane para bhī cintana meṃ na āne vāle | 'deva devātma sambhavaḥ'--brahmādika devoṃ ke bhī devatā jisa brahmā se samasta jīvoṃ kī sṛṣṭi huī hai

6.8.91-3

'sadyoniḥ'-saṃsāra kī samasta vastuoṃ ke kāraṇa | ,asura vyāghra'--asuroṃ ke liye bāgha ke tulya bhayaṃkara prahāraka devasiṃhaḥ-devagaṇa meṃ siṃha ke sadṛśa | divākaraḥ--dina ke banāne vāle sūrya svarūpa | 'vibudhāgravara śreṣṭha haiṃ śiva una brahmāse bhī śreṣṭha haiṃ

6.8.94

śivajñānarataḥ śrīmāñchikhī śrīparvatapriyaḥ vajrahastaḥ siddhakhaḍgo narasiṃhanipātanaḥ

6.8.95

brahmacārī lokacārī dharmacārī dhanādhipaḥ nandī nandīśvaro'nanto nagnavṛttidharaḥ śuciḥ

6.8.96

liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣo yugādhyakṣo yugāpahām̐ svardhāmā svargataḥ svargī svara svaramaya svanaḥ

6.8.720

śivajñānarataḥ'--apane svarūpa ke jñāna meṃ sadā tatpara | 'śrīmāse'śravarṇa sampatti se yukta hone vāle

6.8.94-2

'śikhi śrī parvata priyaḥ'-cūr̤ādhārī kumāra kārtikeya ke lie śrī parvata se prema karane vāle | yaha kathā 'jyotirliṃga māhātmya' meṃ dekhanī cāhie 'vajrahastaḥ'-hātha meṃ vajra-va dhārī indra ke svarūpa meṃ sthita | 'siddhikhaḍgī'-samasta siddhiyoṃ se samanvitakhaḍgakodhāraṇa karanevāle |'narasiṃhanipātanaḥ'-śarabhake rūpasenṛsiṃhakāga cūra-cūra karane vāle

6.8.95-2

'brahmacārī' - veda meṃ śīla sampannā 'loka cārī' -bhūprabhṛti lokoṃ meṃ vicaraṇaśīla | 'dharmacārī'-dharma ke kārya karane vāle | 'dhanādhipaḥ' - samasta prakāra ke dhana vaibhavoṃ ke svāmī nandī'--nandīśvara nāma vāle apane hī gaṇa ke svarūpa meṃ sthita | 'nandīśvararūpa nāma vāle apane hī gaṇa ke svarūpa meṃ sthita | 'nandīśvara-'nandiyoṃ ke svāmī ||(730)|| 'anantaḥ'--deśa aura kāla ke pariccheda se śūnya | 'nagna vratadharaḥ'-digambara rahane ke vrata (niyama) ko rakhane vāle arthāt saba bhūta veṣa ko dhāraṇa karane vāle | 'śuciḥ'--sampūrṇa doṣoṃ se hīna arthāt purṇa nirdoṣa

6.8.6

'ligādhyakṣaḥ'-vāṇa ādi liṃga (cinha) rūpa meṃ sabake adhyakṣa athavā liṃga rūpa deha meṃ adhiṣṭhita surādhyakṣaḥ' samasta devoṃ ke svāmī | 'yogādhyakṣaḥ' yoga śāstra ke pravartaka paramācārya | 'yugāvahaḥ' - satayuga tretā ādi yuga prabhṛti kī samayānusāra prāpti karane vāle | 'svadharmā' - jagat kī racanā karane ke apane dharma se yukta | 'svargataḥ' svarga meṃ nivāsa karane vāle | 'svarga svaraḥ svarga loka meṃ gamana vāle | 'svaramayaḥsvanaḥ' ṣaḍaja ṛṣabha ādi saṃgīta ke sāta svaroṃ ke samutpatti kāraka dhvani vāle

6.8.97

vāṇādhyakṣo bījakarttā karmakṛddharmasambhavaḥ dambho lobho'tha vai śambhuḥ sarbabhūtamaheśvaraḥ

6.8.98

śmaśānanilayastryakṣaḥ seturapratimākṛtiḥ lokottarasphuṭo lokastryambako nāgabhūṣaṇaḥ

6.8.99

andhakārirmahṛdveṣī viṣṇukandharapātanaḥ hīnadoṣo'kṣayaguṇo dakṣāriḥ pūṣadantabhit

6.8.97-2

vāṇādhyakṣaḥ'-bāṇāsura ke adhipati | 'bījakarttā'-śukra ke utpādaka | 'dharmakṛddha rmasambhavaḥ'--parama puṇya karane vāloṃ ke dharma kā prādurbhāva karane vāle 'dambhaḥ'-apane bhaktoṃ kī parīkṣā karane ke liye māyā se vividha rūpa dhāraṇa karane vāle | 'alobhaḥ' lobha se rahita | 'arthavicchambhuḥ'-vedaśāstra ādi dharma ke jñātāoṃ ko sambhāvanā karane vāle sarvabhūta maheśvaraḥ'-samasta prāṇiyoṃ ke sabase bar̤e svāmī

6.8.68

śmaśāva nilayaḥ'-samasta mṛtyugata prāṇiyoṃ ke mahā aniṣṭhā svarūpa mahā pralaya ke nāśaka sthāna meṃ nivāsa karane vāle : 'tryakṣaḥ' - tīna netroṃ ko dhāraṇa karane vāle |.(730) setuḥ' - isa saṃsāra rūpa sāgara se tārane ke lie setu rūpa | 'aprati mākṛtiḥ' - upamā se śūnya ākṛti vāle | 'lokottarasphuṭālokaḥ' - ati uttama ātma-svarūpa vāle jise netroṃ ke dvārā grahaṇa kiyā jātā hai tryambakaḥ - tīna netroṃ se yukta | 'nāgabhūṣaṇaḥ' sarpoṃ ke vividha bhūṣaṇoṃ se bhūṣita jinameṃ śeṣanāgādi pramukha sarpa bhī haiṃ

6.8.760

"andhakāriḥ' - andhaka nāmaka daitya ke mārane vāle | 'makhadveṣī' - prajāpati dakṣa ke yajña kā vidhvaṃsa karane vāle | 'viṣṇu kandhara pātanaḥ' - dakṣa ke yajña meṃ viṣṇu ke kandhara kā nipāta kara dene vāle | 'hīnadoṣaḥ' viṣamatādi doṣoṃ se rahita akṣayaguṇaḥ' - nāśaśūnya aneka adbhuta guṇagaṇa se yukta | (

6.8.66

) dakṣāriḥ' - apane śvasura dakṣa prajāpati ke śatru | 'pūṣadantabhit' pūṣā ke dām̐toṃ ke tor̤ane vāle

6.8.900

pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ sukumāraḥ sulocanaḥ sanmārgapaḥ priyo dhūrttaḥ puṇyakīrttira nāmayaḥ

6.8.101

manojavastīrthakaro jaṭilo niyameśvaraḥ jīvitāntakaro nityo vasuretā vasupradaḥ

6.8.102

sadgatiḥ siddhadaḥ siddhaḥ sajjātiḥ khalakaṃṭakaḥ kalādharo mahākālabhūtaḥ satyaparāyaṇaḥ

6.8.100

pūrṇaḥ' - sampūrṇa kalāoṃ se yukta | 'pūrayitā' - sabako atula sampatti pradāna kara pūrṇa banā dene vāle | 'puṇyaḥ' - smaraṇa mātra se pāpoṃ se chuṭakārā dene vāle | 'sukumāraḥ' - skanda ke sadṛśa sundara putra vāle sulocanaḥ' - sundara netroṃ vāle | 'sāmageya priyaḥ' - sāmaveda kā gāyana karane vāloṃ ko atyanta priya lagane vāle | 'akrūraḥ' - krūratā se rahita puṇya kīrttiḥ' pāpa nāśaka yaśa vāle | (780) | 'anāmayaḥ' - vyādhiyoṃ se rahita

6.8.101-2

'manojavaḥ' - bhaktoṃ ke duḥkha dūra karane ke kārya meṃ mana ke samāna vega vāle | 'tīrthakaraḥ' - śāstroṃ ke pramāṇoṃ ke nirmātā | 'jaṭilaḥ' - śira para sundara jaṭa jūṭa dhāraṇa karane vāle jīviteśvaraḥ' - samasta prāṇiyoṃ ko prāṇoṃ kā dāna karane vāle svāmī jīvitāntakaro nityaḥ' - saba prāṇiyoṃ ke saṃhāraka tathā nitya | 'vasuretāḥ suvarṇa ke varṇa tulya vīrya vāle | 'vasupadaḥ' - apane bhaktoṃ ke vividha ratnoṃ ko pradātā

6.8.102-2

'sadgatiḥ' - prāṇiyoṃ ko avyabhicāriṇī acchī gati ke pradāna karane vāle athavā brahmādi santoṃ ke dvārā prāpta hone vāle | yahām̐ para 'santamenaṃ tato viduḥ' - ityādi śruti kā vacana isa artha ko pramāṇita karatā hai | 'saṃskṛtiḥ- jagatī tala ke rakṣaka karane vālī ākṛti se yukta (760) | 'siddhiḥ' - samasta vastuoṃ meṃ saṃcita rūpa athavā atyanta phala rūpa | 'sajjātiḥ' - sādhu logoṃ kī jāti ko janma dene vāle | 'kālakaṇṭakaḥ' - kāla ke bhī vedhana karane vāle | 'kalādharaḥ śilpādi cauṃsaṭha kalāoṃ se yukta | 'mahākālaḥ' - kāla ke bhī kāla bhūta satya parāyaṇaḥ' - samasta prāṇiyoṃ ke parama āśraya

6.8.103

lokalāvaṇyakarttā ca lokottarasukhālayaḥ candrasaṃjīvanaḥ śāstā lokagrāho mahādhipaḥ

6.8.104

lokabandhurlokanāthaḥ kṛtajñaḥ kṛttibhūṣitaḥ anapāyo'kṣaraḥ kāntaḥ sarvaśāstrabhṛtāṃ varaḥ

6.8.105

tejomayo dyutidharo lokamānī ghṛṇārṇavaḥ śucismitaḥ prasannātmā hyajeyo duratikramaḥ

6.8.103-2

loka lāvaṇya kartā - lokoṃ kī sundaratā ke nirmātā | 'lokottara sukhālayaḥ' - sabase utkṛṣṭa sukha- saubhāgya ko apane adhīna rakhane vāle | 'candra saṃjīvanaḥ'--candra ko saṃjīvana dekara loka-pīr̤ā ke nāśaka śāstā' - durātmāoṃ ko śikṣā dene vāle | (800) yahām̐ śiva ke nāmoṃ kā aṣṭama śataka samāpta ho gayā | 'loka gūḍhaḥ' mānavoṃ kī buddhi rūpiṇī guhā ke āśraya hone kāraṇa apratyakṣa | 'mahādhipaḥ' - sabase mahān svāmī

6.8.104-2

'lokabandhu' - lokoṃ ke liye bandhu ke tulya | 'kṛtya' joki śruti aura smṛti ke svarūpa meṃ sthita haiṃ, usako hitāhita ke rūpa meṃ upadeśa karane vāle | 'lokanāthaḥ' - caudaha bhuvanoṃ ke īśvara | 'kṛtajñaḥ- prāṇiyoṃ ke dvārā kiye huye puṇya aura apuṇya karmake jñātā | kīrti- 'bhūṣaṇaḥ'- yaśa rūpī bhūṣaṇa se vibhūṣita | anapāyokṣaraḥ'- nāśarahita hone ke kāraṇa nitya svarūpa | yahām̐ donoṃ eka hī nāma ko batāte haiṃ | 'kāntaḥ'- yamarāja ke bhī nāśaka | 'sarvaśastra bhṛtāṃ varaḥ'- samasta śastradhāriyoṃ meṃ ati śreṣṭha

6.8.105-2

'tejomayo dyutidharaḥ'- atiśaya teja kī kānti ke dhāraṇa karane vāle | (810) lokānāmagraṇīḥ' - saba lokoṃ meṃ parama śreṣṭha | aṇūḥ' - atyantasūkṣma svarūpa | yahām̐ 'eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ' - ityādi śruti bacana hai jo isa artha vāle nāma ko batātā hai | 'śucismitaḥ' - manda hāsa se yukta | 'prasannatmā' - prasāda yukta svabhāva vāle | 'durjeyaḥ, - mahābalavān śatruoṃ ke dvārā bhī na jīte jāne vāle | 'duratikramaḥ' - dukha se bhī atikramaṇa ke ayogya arthāt bhaya ke kāraṇa sūryādi ko bhī bhīti dene vāle | yahām̐ 'bhayādasmāda vātaḥ pavate bhayāttapatiḥ sūrya bhayādindraścāgnaśca mṛtyurdhāvati parjanyaḥ' - ityādi śruti kā vākya pramāṇa hai

6.8.106

jyotirmayo jagannātho nirākāro jaleśvaraḥ tumbavīṇo mahākopaḥ viśokaḥ śokanāśanaḥ

6.8.107

trilokapastrilokeśaḥ sarvaśuddhiradhokṣajaḥ avyaktalakṣaṇo devo vyakto'vyakto viśāṃpatiḥ

6.8.108

paraḥ śivo vasurnāsāsāro mānadharo mayaḥ brahmā viṣṇuḥ prajāpālo haṃso haṃsagatirvayaḥ

6.8.106-2

jyotirmayaḥ - teja ke puṃja | 'jagannāthaḥ' - ananta koṭi brahmāṇḍoṃ ke adhīśvara | 'nirākāraḥ' - binā ākāra vāle athavā nirguṇa svarūpa jaleśvaraḥ' - bhautika jala athavā sura nadī bhāgīrathī ke svāmī (820) | tumbavīṇaḥ' tumbī phala kī nirmita vīṇā se yukta mahākopaḥ' - sṛṣṭi ke saṃhāra karane kī belā meṃ mahān krodha karane vāle śokanāśanaḥ' - bhaktoṃ ke śoka nāśa karane vālā

6.8.10

'trilokapaḥtribhuvanoṃ ke pālaka | trilokeśaḥ' - tribhuvana ko apanī ājñā se karmoṃ meṃ pravṛtta karāne vāle prabhu | 'sarvaśuddhiḥ' - samasta prāṇiyoṃ kī śuddhi karane vāle | 'adhokṣajaḥ' - indriya janya jñāna ko nīce patita karane vāle | 'avyakta lakṣaṇo devaḥ' - aspaṣṭa cinha vāle teja puṃja ke svarūpa meṃ avasthita deva | yahām̐ donoṃ eka hī ke bodhaka haiṃ | 'vyaktāvyaktaḥ' - sākāra svarūpa meṃ guṇa- upādhi vyakta hote huye bhī nirguṇa nirākāra rūpa hone se avyakta | (830) | 'viśāṃpatiḥ' - samasta prajā ke pālaka svāmī

6.8.108-2

'varaśīlaḥ' - sarvottama śīlayukta kimvā śreṣṭha śīla ke dātā | 'varaguṇaḥ' - sarvaśreṣṭha guṇa-gaṇa se alaṃkṛta | 'māromānadhanaḥ' atyanta bala vāle aura duṣṭoṃ ke nāśa karane ke māna ko dhana samajhane vāle | yahām̐ donoṃ eka hī haiṃ | 'mayaḥ' - sukha ke svarūpa meṃ sthita brahmā' - apanī vibhūti rūpa caturānana ke svarūpa meṃ sthita karane vāle viṣṇuḥ prajāpālaḥ' - vyāpaka hote hue prajā kā śāsana karane ke kāraṇa viṣṇu svarūpa meṃ sthita | ye donoṃ eka hī nāma ke bodhaka haiṃ | 'haṃsaḥ' - ajñāna ke nāśa karane vāle paramātmā ke svarūpa meṃ virājamāna | 'ham̐sagatiḥ' - yogijana kī gati arthāt uddhāraka | 'vayaḥ' - pakṣī ke svarūpa meṃ sthita | yahām̐ 'ekaḥ suparṇaḥ sa samudramāviveśa sa idaṃ viśvaṃ bhavana vicaṣṭe dvā suparṇā' - ityādi śruti vacana pramāṇa hai ||(840)

6.8.109

vedhāvidhātā dhātā ca sraṣṭhā harttā caturmukha. kailāsaśikharāvāsī sarvāvāmī sadāgati.

6.8.110

hiraṇyagarbho druhiṇo bhūtapālo'tha bhūpatiḥ sadyogī yogavidyogī varado brāhmaṇapriyaḥ

6.8.111

devapriyo devanātho devakī devacintakaḥ viṣamākṣo virūpākṣo vṛṣado vṛṣavarddhana .

6.8.106-3

vedhā vidhātā dhātā' - śiva isa jagat kī utpatti karane ke kāraṇa vedhā nāma vāle, sāṃsārika mānavoṃ ke karma tathā unake phala kā dāna karane ke kāraṇa vidhātā kahe jāte haiṃ aura vividha rūpa se samasta jagat ko dhāraṇa karane ke kāraṇa dhātā haiṃ | yahām̐ ye tīnoṃ śabda eka hī nāma ke bodhaka hote haiṃ | 'sṛṣṭā' saṃsāra ko utpanna karane vāle | 'harttā' - jagat ke saṃhāraka | 'caturmukhaḥ' - hiraṇya garbha ke svarūpa se avasthita kailāsaśikharavāsī' - kailāsa nāmaka giri kī coṭī para nivāsa karane vāle | 'sarvāvāsīḥ' - saba meṃ antaryāmī svarūpa se vāsa karane vāle sadāgatiḥ' - saba jīvoṃ ko gati dene vāle

6.8.850

hiraṇya garbhaḥ' - hiraṇya garbha ko utpanna karane vāle kimbā hiraṇyamaya meṃ vyāpta hone se hiraṇyagarbha athavā brahmā ke svarūpa meṃ apanī hī ātmā se sthita | yahām̐ 'hiraṇyagarbha' samavarttatāgreḥ - ityādi śruti vacana uktārtha ko pramāṇita karatā hai | druhiṇaḥ' - brahmā ke svarūpa meṃ sthita | 'bhūtapālaḥ' - prāṇiyoṃ ke pālaka || (

6.8.110-2

) || 'bhūpatiḥ' - bhūmi ke svāmī | 'sadyogī' - satkarmoṃ kī yojanā karane vāle | 'yogavidyogī' - yoga ke pūrṇa jñātāoṃ ko bhī yoga meṃ pravṛtta karāne vāle varadaḥ' - prāṇiyoṃ ko varadāna dene vāle | 'brāhmaṇapriyaḥ' - viproṃ para atyadhika pyāra karane vāle kimvā viproṃ ko priya lagane vāle

6.8.111-2

devapriyaḥ' - devagaṇa ke pyāre athavā devoṃ para pyāra karane vāle devanāthaḥ' - devagaṇa ke svāmī devajñaḥ' - devoṃ ko jñānī banāne vāle | 'deva cintakaḥ' - devatāoṃ ke dvārā cintita hone vāle | 'viṣamākṣaḥ' - viṣama arthāt tīna netra vāle (860) 'viśālākṣaḥ' - bar̤e netroṃ vāle | 'vṛṣado vṛṣa varddhanaḥ' - upadeśaka ke dvārā dharma ke vardhaka tathā jinase dharma samṛddha hotā hai | yahām̐ donoṃ eka hī haiṃ

6.8.112

nirmamo nirahaṅkāro nirmohī nirupadravaḥ darpahā darpado dṛptaḥ sarvartuparivarttakaḥ

6.8.113

sahasrārcirbhū tibhūṣaḥ snigdhākṛtiradakṣiṇaḥ bhūtabhavyabhavannātho vibhavo bhūtināśanaḥ

6.8.114

artho'nartho mahākośaḥ parakāryaikapaṇḍitaḥ niṣkaṃṭakaḥ kṛtānando nirvyājo vyājamardanaḥ

6.8.12

nirmamaḥ' - mamatā ke bhāva se śūnya | 'nirahaṅkāraḥ' - ahaṅkāra se rahita | 'nirmohaḥ' - binā moha vāle | 'nirupadravaḥ' - upadravoṃ se rahita darpahā darpadaḥ' - sabake abhimāna kā hanana karane vāle tathā śatruoṃ ke darpa ke dalanakarttā | ye donoṃ eka hī haiṃ | 'dṛptaḥ' - apane hī ātmā ke sudhārasāsvāda se sadā parama prasanna | 'sarvartu parivarttakaḥ' - samasta ṛtuoṃ ke parivartanakarttā

6.8.113-2

'sapatnajit' - ananta asaṃkhya śatruoṃ para jaya prāpta karane vāle | (870) 'sahasrārciḥ' - asaṃkhya dīptiyoṃ se yukta | 'snigdha prakṛti dakṣiṇaḥ' - svābhāvika sneha ke kāraṇa kuśala evaṃ sarala | 'bhūta bhavya bhavannāthaḥ' - trikāla ke svāmī | 'prabhavaḥ' - saṃsāra ko akṛṣṭatā se utpanna karane vāle | 'bhūti nāśanaḥ' - śatruoṃ kī sampatti ke nāśaka

6.8.114-2

'arthaḥ' - sabake dvārā prārthanīya | 'anarthaḥ' - saba prakāra ke prayojanoṃ se rahita | 'mahākośaḥ' - mahān dhana sampanna ( śrī śivapurāṇa parakāryaikapaṇḍitaḥ' - mokṣa pradāna karane ke kāryameṃ mahāpaṇḍita niṣkaṇṭaka;' - kāmādi kṣudra śatruoṃ se rahita | (880) kṛtādhundaḥ' - avicchinna paramānanda se yukta | 'nirvyājo vyāja mardanaḥ' - svayaṃ kapaṭa ke dūṣita bhāva se dūra rahate hue anya ke kapaṭa ke nāśaka | ye donoṃ eka hī haiṃ

6.8.115

sattvavānsāttvikaḥ satyaḥ kṛtasnehaḥ kṛtāgamaḥ akampito guṇagrāhī naikātmā naikakarmakṛt

6.8.116

suprītaḥ sukhadaḥ sūkṣmaḥ sukaro dakṣiṇānilaḥ nandiskandha dharo dhuryyaḥ prakaṭaḥ prītivardhanaḥ

6.8.117

aparājitaḥ sarvasaho govindaḥ sattvavāhanaḥ adhṛtaḥ svadhṛtaḥ siddhaḥ pūtamūrtiryaśodhanaḥ

6.8.115-2

sattvavān:'- śaurya vīryādi guṇoṃ se yukta | 'sāttvikaḥ' - sattva guṇa kī pradhānatā rakhane vāle | 'satya kīrttiḥ' - vāstavika kīrti se yukta | 'sneha kṛtāgamaḥ' - apane bhaktoṃpara amita sneha hone ke kāraṇa unake hita ke liye hī śāstroṃ kā prakāśa karane vāle | 'akampitaḥ' - kampase rahita arthāt niścala | 'guṇagrāhī' - apane bhaktajanoṃ ke sāmānya guṇoṃ ko bhī ādara se grahaṇa kara kṛpā karane vāle | 'naikātmā naika karmakṛt'-aneka svarūpoṃ se yukta tathā samasta karmoṃ ke karttā

6.8.116-2

suprītaḥ;'-śreṣṭha prīti se yukta rahane vāle | 'sūkṣmaḥ' - atyanta sūkṣma svarūpase saba meṃ vyāpta rahane vāle | yahām̐ sarvagataṃ susūkṣmamḥ ityādi śruti vākya isa kavitārtha meṃ pramāṇa haiṃ | 'sukaraḥ'- bhaktoṃ ko varadāna dene ke kāraṇa sundara kara (hātha) vāle | 'dakṣiṇānilaḥ' - ānanda karane ke kāraṇa malayācala se samāta vāyu ke svarūpa meṃ avasthita nandiskandhadharaḥ' - nandī ke kandhe para virājamāna | dhuryaḥ - samasta prāṇiyoṃ ke janma prabhṛti lakṣaṇoṃ ko dhāraṇa karane vāle prakaṭa;-sūryādi ke svarūpa se sabako pratyakṣa darśana dene vāle | yahām̐ para -utaina gopā adṛśānnā dahārya -yaha śruti kā vākya hai jo uktārtha kā samarthana karatā hai | 'prīti varddhanaḥ'-bhaktoṃ ke prema ko bar̤hāne vāle

6.8.117-2

'aparājitaḥ'-śatruoṃ se kabhī bhī na hāre jāne vāle sarvasattvaḥ' - samasta prāṇiyoṃ kā udbhava karane vāle | (600) yahām̐ śrī śiva ke nāma kā navama śataka samāpta ho gayā hai |) 'govindaḥ' - svarga athavā go-bhaktoṃ ko dene vāle | 'sattvavāhanaḥ' - mokṣa ke upayogī parākrama ke pradātā | 'svadhṛtaḥ' - apanī ātmā se dhāraṇa kiye hue adhṛtaḥ' - ananya ādhāra | 'siddhaḥ' - samasta prakāra kī siddhiyoṃ se pūrṇa pūtabhūtiḥ' - pavitra evaṃ viśuddha mūrti vāle | 'yaśodhanaḥ' - yaśa rūpī dhana se sampanna

6.8.118

bārāha śṛṅgadhṛk śṛṅgī balavānekanāyakaḥ śrutiprakāśaḥ śrutimānekabandhuraneka dhṛk

6.8.119

śrīvatsalaḥ, śivārambhaḥ śāntabhadraḥ samo yaśaḥ bhūśayo bhūṣaṇo bhūtirbhūtikṛd bhūtabhāvanaḥ

6.8.120

akampo bhaktikāyastu kālahāniḥ kālavibhuḥ satyavratī mahātyāgī nityaḥ śānti parāyaṇaḥ

6.8.610

vārāha śṛṅga dhṛkchṛṅgī' - vārāha kā danta śikhara tathā śṛṅga dhāraṇa karane vāle śṛṅgī | ye donoṃ eka hī nāma ko vyakta karate haiṃ balavān' - saba prakāra kī śaktise yukta | 'eka nāyakaḥ' - advitīya svāmī

6.8.118-2

'śruti prakāśaḥ' - vedoṃ ke dvārā prakāśita | yahām̐-tantvaupaniṣadaṃ puruṣa pṛcchāmi' ityādi śruti vākya isako pramāṇita karatā hai śrutimān' - sarvadā vedoṃ se yukta | 'ekabandhuḥ' - advitīya bandhu anekakṛt' - apane āpake svarūpa ko aneka banā lene vāle | yahām̐ para bahusyāṃ prajāyeti tadātmānaṃ svayam kuruta' ityādi veda bacanase puṣṭi hotī hai

6.8.620

'śrī vatsalaḥ śivārambhaḥ' - lakṣmī ke priya viṣṇuke maṃgala ke liye ārambha karane vāle | 'śānta bhadraḥ' - satpuruṣoṃ ke maṅgala ke karttā samoyaśaḥ' - samasta prāṇiyoṃ meṃ samāna kimbā saba aiśvarya lakṣmī ke sahita yaśa vāle | yahām̐ donoṃ śabdoṃ dvārā eka hī śiva kā nāma batāyā gayā hai | kahīṃ 'samajjasaḥ' - aisā pāṭhāntara dikhalāī detā hai | 'bhūśayaḥ' - bhūmi meṃ śayana karane vāle | 'bhūṣaṇaḥ' - sabako bhūṣita banāne vāle bhūtiḥ' - samasta sampattiyoṃ ke svarūpa meṃ sthita | (

6.8.116-3

) ( śrī śivapurāṇa bhūtakṛt' - samasta prāṇiyoṃ kī utpatti karane vāle | 'bhūtavāhanaḥ' - sampūrṇa jīvoṃ kā yathātathā nirvāha karane vāle

6.8.120-2

'akampa;' - kampa arthāt cañcalatā se rahita sthira svarūpa meṃ sthita | 'bhaktikāyaḥ' - bhaktirūpī kāyā ke dharttā | 'kālahā' - sabako bhakṣaṇa kara jāne vāle mahābalī kāla ke bhī nāśaka | 'nīlalohitaḥ' - kaṇṭha meṃ nīlavarṇa hone para svayaṃ varṇa vāle | 'satyavrata mahātyāgī' - satyavrata se sampanna tathā samasta puruṣārthoṃ ko dekara atyanta tyāga karane vāle | nitya śānti parāyaṇaḥ' - trikāla meṃ avādhya śānti ke āgāra

6.8.121

parārthavṛttirvarado viraktastu viśāradaḥ śubhadaḥ śubhakarttā ca śubhanāmā śubhaḥ svayam

6.8.122

anarthito guṇagrāhī hyakarttākanakaprabhaḥ svabhāvabhadro madhyasthaḥ śatrughnovighnanāśanaḥ

6.8.123

śikhaṇḍī kavacī śūlī jaṭī muṇḍī ca kuṇḍalī amṛtyuḥ sarvadṛk siṃhastejorāśirmahāmaṇiḥ

6.8.121-2

parārtha vṛttirvaradaḥ'--prāṇiyoṃ ko parārtha varadāna dene vālī vṛtti se yukta māyā ke āvaraṇa ko khaṇḍita karane vāle athavā varadātā | yahām̐ donoṃ eka hī ke bodhaka haiṃ | yahām̐ para 'tat sṛṣṭvā tadevānu prāviśat ityādi śruti kā vākya pramāṇa hai | athavā bhaktoṃ ke hṛdaya meṃ sarvadā praveśa kī icchā rakhane vāle ||(630)|| 'viśārada;-samasta vidyāoṃ kī kalāoṃ meṃ nitānta nipuṇa | 'śubhadaḥ' - apane bhaktoṃ ko śubha kā dāna karane vāle | 'śubha karttā' bhaktoṃ ke kalyāṇa ke utpādana karane vāle śubha nāmā śubhaḥ'--śubha nāma ke dhāraṇa karane vāle hone ke kāraṇa svayaṃ bhī parama kalyāṇa se sampanna | yahām̐ donoṃ śabda eka hī ke bodhaka haiṃ

6.8.122-2

'anarthitaḥ'--yācanā se rahita rahane vāle | 'aguṇaḥ'--guṇa rahita arthāt nirākāra svarūpa | 'sākṣī hyakarttā'--isa samasta carācara jagat ke draṣṭā hone ke kāraṇa akarttā haiṃ aura māyākī upādhi se yukta hone ke kāraṇa īśvara ko jagat kā karttā honā mānā jātā hai | ataḥ īśvara svayaṃ karttā nahīṃ hai | yahām̐ donoṃ eka hī ke bodhaka haiṃ | 'kanaka prabhaḥ--svayaṃ ke tulya divya evaṃ jvalanta kāntike dhāraṇa karane vāle | 'svabhāva bhadraḥ-svakīya bhaktoṃkī bhāvanāke kāraṇa hī maṃgala svarūpa athavā maṃgaloṃ ke dātā | 'madhyasthaḥ'-brahmā aura viṣṇuke madhyameṃ saṃsthita | (940) śīghragaḥ'-nija bhaktoṃke kārya sampādanake karaneke liye śīghratāse gamana karane vāle | 'śīghranāśanā'-bhaktoṃke duḥkhoṃko ati śīghra nāśa kara dene vāle

6.8.123-2

'śikhaṇḍī, kavacī, śūlī cūr̤ā, kavaca aura triśūla dhāraṇa karane vāle | yahām̐ tīnoṃ śabda eka hī nāmakā bodha karāte haiṃ jaṭī, muṇḍī, kuṇḍalī'- śirapara jaṭā-jūṭase yukta, muṇḍita śira vāle aura sarpoṃke kuṇḍala dhāraṇa karane vāle | tīnoṃ śabda yahām̐ ekahī śiva nāma ke bodhaka haiṃ | 'amṛtyuḥ'-mautase rahita rahane vāle | 'sarvadṛk siṃhaḥ'-sabake draṣṭā tathā duṣṭoṃke saṃhāra karane meṃ siṃhake svarūpa vāle | yahām̐ ye donoṃ ekahī nāmake bodhaka haiṃ | 'tejo rāśirmahāmaṇiḥ'-tejakā svarūpa hone ke kāraṇa mahānmaṇi kaustubha ādike rūpa vāle | yahām̐ donoṃ eka haiṃ

6.8.124

asaṃkhyeyo'prameyātmā vīryavān vīryakovidaḥ vedyaśca vai viyogātmā parāvaramunīśvaraḥ

6.8.125

anuttamo durādharṣo madhuraḥ priyadarśanaḥ sureśaḥ smaraṇaḥ śarva śabdaḥ pratapatāṃ varaḥ

6.8.126

kālapakṣaḥ kālakālaḥ sukṛtī kṛtavāsukiḥ maheṣvāso mahībharttā niṣkalaṅko viśṛṅkhalaḥ

6.8.124-2

asaṃkhyeyaḥ prameyātmāḥ'-apāra evaṃ aparicchedya svarūpa vāle | 'vīrya vānvīrya kovidaḥ'-vīrya sampanna tathā samasta parākramoṃmeṃ parama pravī vedyaḥ'-muktike icchuka puruṣoṃke dvārā jānane yogya || (950) || viyogātmā'-viśiṣṭa yogase yukta ātmā arthāt svarūpa vāle | 'parāvara munīśvaraḥ' para avara aura munigaṇake bhī īśvara

6.8.125-2

anuttamo durādharṣaḥ' - sabase uttama arthāt parama śreṣṭha aura asahya tejayukta jisake tejako koī bhī āsānīse sahana nahīṃ kara sakatā hai | 'madhura priya darśanaḥ'-paramasaumya evaṃ madhura svarūpa vāle tathā sabako priya darśana vāle | 'sureśaḥ'-devagaṇake svāmī | 'śaraṇam'-sampūrṇa jagat kī rakṣā karane vāle | 'parva:'-viśvake svarūpa vāle virājamāna | 'śabda brahma satāṃ gati:' vedake svarūpameṃ saṃsthita tathā sādhu puruṣoṃ kī gati arthāt uddhāraka | yahāṃ donoṃ ekahī haiṃ

6.8.126-2

kālapakṣa:'-sṛṣṭikī racanādi ke kārya meṃ-kālakī sahāyatā vāle | 'kalākārī'-sabake utpādaka kālako utpanna karane vāle | (930) kaṅkaṇīkṛta vāsuki:- vāsuki sarpako apanā kaṅkaṇa banā lene vāle maheśvāsa:'-akṣaya mahān dhanuṣa ke dhārī | 'mahībharttā'-isa samasta jagat ke dhāraṇa karane vāle | 'niṣkalaṅka:'-avidyāke doṣase rahita | 'viśṛṅkhala:'- māyāke bandhanase mukta

6.8.127

dyutimaṇistaraṇirdhanyaḥ siddhidaḥsiddhisādhanaḥ viśvataḥ samvṛttastu vyūḍhorasko mahābhujaḥ

6.8.128

sarvayoninirātaṅko naranārāyaṇapriyaḥ nirlepo yatisaṅgātmā nirvyaṅgo vyaṅganāśanaḥ

6.8.129

svataḥ stutipriyaḥ stotāvyāptamūrtinirākulaḥ niravadyamayopāyo vidyārāśiśca satkṛtaḥ

6.8.970

dyumaṇi staraṇi'-sūryake svarūpameṃ sthita hokara saṃsārarūpī sāgarase tārane vāle | 'dhanya:'- parama kṛtta kṛya | 'siddhida: siddha mādhāna:'-aṇimā mahidādi aṣṭa siddhiyoṃke pradātā honeke sādhanoṃ dvārā samasta puruṣārthoṃ ke pradāna karane vāle | ye donoṃ eka hī haiṃ | 'viśvata: savṛta:'-saba orase māyāke dvārā ācchādita svarūpa vāle | 'stulyā'-deva, danuja aura mānavoṃ dvārā stuti karaneke yogya

6.8.127-2

'vyūḍhoraska:'-parama vistṛta vakṣa:sthala vāle | 'mahābhuja:'-lambī bhujāoṃ se yukta

6.8.83

'sarvayoni:'-sampūrṇa utpanna karaneke sthala tathā kāraṇa | 'nirātaṅka:' sāṃsārika vyādhi athavā laukika santāpase rahita | 'nara:nārāyaṇa priya:'-nara-nārāyaṇa muniyoṃ para atiśaya pyārakarane vāle | 'narlepa: niṣprapañcātmā'-karmake bandhanoṃse vimukta hote huka pañcabhūtādike samudāya svarūpa prapañcase śūnya śarīke dhāraṇa karane vāle | yahām̐ ye donoṃ ekahī śivanāmake prakāśaka haiṃ | 'nirvyaṃga:'-viśiṣṭa aṅgayukta prāṇiyoṃke utpādaka | 'vyaṅganāśana:'- vyaṃga karmoṃke nāśa karane viṣṇu dvārā śiva sahasranāmakā kīrtana

6.8.118-3

vāle

6.8.980

'stavāḥ'-stavana karane ke yogya | 'stava priyaḥ'-stuti se prema (pyāra) karane vāle

6.8.129-2

'stotā'-prema pūrvaka bhaktoṃ ke dvārā stuta hone vāle | 'vyāsa mūrtiḥ'-vyāsa maharṣi kī mūrti ke svarūpa meṃ virājamāna niraṃkuśaḥ-māyāsvarūpa aṃkuśa se śūnya | 'niravadyamayopāyaḥ'-anindya svadhana svarūpa mokṣa se sampanna | 'vidyā rāśiḥ'-samasta vidyāoṃ ke samūhake svarūpa meṃ saṃsthita | 'rasa priyaḥ' bhakti rasa para pyāra karane vāle

6.8.130

praśāntabuddhirakṣuṇṇaḥ saṃgraho nityasundaraḥ vaiyāghradhuryo dhātrīśaḥ śākalyaḥ śarvarīpatiḥ

6.8.131

paramārthagururdattaḥ sūrirāśritavatsalaḥ somo rasajño rasadaḥ sarvasatvāvalambanaḥ

6.8.132

evaṃ nāmnāṃ sahasreṇa tuṣṭāva hi hara hariḥ prārthayāmāsa śambhuṃ vai pūjayāmāsa paṃkajaiḥ

6.8.690

praśānta buddhiḥ - parama śānta evaṃ saumya buddhi vāle | 'akṣuṇṇaḥ' - dūsaroṃ ke dvārā tiraskṛta na hone vāle | 'saṃgrahaḥ'-bhaktajanoṃ ke saṃgraha karane vāle | 'nitya sundaraḥ' sarvadā sundara dikhāī dene vāle

6.8.130-2

'vaiyāghradhuryaḥ'-bāghambara ko sadā dhāraṇa karane vāle | 'dhātrīśaḥ'-samasta bhūmaṇḍala ke adhīśvara | 'śākalyaḥ'-śākalya nāmaka ṛṣi ke svarūpa meṃ sthiti karane vāle | śarvarī patiḥ'-rātriyoṃ ke sarveśvara

6.8.1000

'paramārtha guruḥ'-tāpaka mantra kā upadeśa karate hue mukti pada prāpta karāne vāle guru | 'dṛṣṭiḥ'-cakṣu ke adhiṣṭhātā devatā ke svarūpa vāle | 'śarīrāśrita vatsalaḥ'-śarīradhārī jīvoṃ para atiśaya dayā karane vāle | 'somaḥ'-umāke sahita sarvadā virājamāna | 'rasojñapakaḥ'-halāhala mahāviṣake svādake jñātā tathā vīrya ke pradāna karane vāle | 'sarvasatvāvalambanaḥ'-saṃsāra ke samasta prāṇiyoṃ ke āśraya bhūta

6.8.131-2

yahām̐ śrī śivake eka sahasra nāmoṃkā varṇana samāpta hotā hai

6.8.132-2

isa taraha ina ukta śivake sahasranāmoṃ ke dvārā bhagavān viṣṇune śivakī stutikī aura padma daloṃse arcanā karake unakī prārthanā kī

Other recensions (1)

Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit