Dharmaranyakhanda 1
Dharmāraṇyakhaṇḍa 1
- Language
- Sanskrit
1.1
atha śrīskāṃde mahāpurāṇe tṛtīye brahmakhaṇḍe dharmāraṇyakhaṃḍaprārambhaḥ ( 3-2 )
śrīgaṇeśāya namaḥ || || tartuṃ saṃsṛtivāridhiṃ trijagatāṃ naurnāma yasya prabhoryenedaṃ sakalaṃ vibhāti satataṃ jātaṃ sthitaṃ saṃsṛtam || yaścaitanyaghanapramāṇa
vidhuro vedāṃtavedyo vibhustaṃ vande sahajaprakāśamamalaṃ śrīrāmacandraṃ param (|| 1||) dārāḥ putrā dhanaṃ vā parijanasahito baṃdhuvargaḥ priyo vā mātā bhrātā
pitā vā śvaśurakulajanā bhṛtya aiśvaryyavitte || vidyā rūpaṃ vimalabhavanaṃ yauvanaṃ yauvataṃ vā sarvaṃ vyarthaṃ maraṇasamaye dharma ekaḥ sahāyaḥ (||2||) naimiṣe nimi
ṣakṣetre ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ || satraṃ svargāya lokāya sahasrasamamāsata
1.2
ekadā sūtamāyāṃtaṃ dṛṣṭvā taṃ śaunakādayaḥ || paraṃ harṣaṃ samāviṣṭāḥ papurnetraiḥ
sucetasā || citrāḥ śrotuṃ kathāstatra parivavrustapasvinaḥ
1.3
atha teṣūpaviṣṭeṣu tapasviṣu mahātmasu || nirdiṣṭamāsanaṃ bheje vinayāllomaharṣaṇaḥ
1.4
sukhāsīnaṃ ca taṃ dṛṣṭvā viśrāṃtamupalakṣya ca || athāpṛcchaṃsta ṛṣayaḥ kāścitprāstāvikīḥ kathāḥ
1.5
purāṇamakhilaṃ tāta purā te'dhītavānpitā
kaccitvayāpi tatsarvamadhītaṃ lomaharṣaṇe
1.6
kathayasva kathāṃ sūta puṇyāṃ pāpaniṣūdinīm || śrutvā yāṃ yāti vilayaṃ pāpaṃ janmaśatodbhavam
1.7
sūta uvāca || || śrībhāratyaṃghri Pugalṃ gaṇanā thapadadvayam || sarveṣāṃ caiva devānāṃ namaskṛtya vadāmyaham
1.8
śaktīṃścaiva vasūṃścaiva mahāntyāṅgādideva
tāḥ || namaskṛtya śubhānviprāṃnkavimukhyāṃśca sarvaśaḥ
1.9
abhīṣṭadevatāścaiva praṇamya gurusattamam || namaskṛtya śubhāndevātrāmādīṃśca viśeṣataḥ
1.10
yānsmṛtvā trividhaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ || teṣāṃ prasādādvakṣye'haṃ tīrthānāṃ phalamuttamam || sarveṣāṃ ca niyaṃtāraṃ dharmātmānaṃ praṇamya ca
1.11
dharmāraṇyapatistriviṣṭapapatirnityaṃ bhavānīpatiḥ pāpāṅgaḥ sthirabhogayogasulabho devaḥ sa dharmeśvaraḥ || sarveṣāṃ hṛdayāni jīvakalayā vyāpya sthitaḥ
sarvadā dhyātvā yaṃ na punarvaviśaṃti manujāḥ saṃsārakārāgṛham
1.12
sūta uvāca || || ekadā tu sa dharmmo vai jagāma brahmasaṃsadi || tāṃ
sabhāṃ sa samālokya jñānaniṣṭho'bhavattadā
1.13
devairmunivaraiḥ krāṃtāṃ sabhāmālokya vismitaḥ || devairyakṣaistathā nāgaiḥ pannagaiśca tathā'suraiḥ
1.14
ṛṣibhiḥ siddhagaṃdharvaiḥ samākrāṃtocitāsanā || sasukhā sā sabhā brahmanna śītā na ca gharmmadā
1.15
na kṣudhaṃ na pipāsāṃ ca na glāniṃ
prāpnuvantyuta || nānārūpairiva kṛtā maṇibhiḥ sā sabhā varaiḥ
1.16
staṃbhaiśca vidhṛtā sā tu śāśvatī na ca sakṣayā || divyairnānāvidhairbhā
vairbhāsadbhiramitaprabhā
1.17
a̍ti candraṃ ca sūryyaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā || dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhartsayaṃtīva bhāskaram
1.18
tasyāṃ
sa bhagavānchāsti vividhāndevamānuṣān || svayameko'niśaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ
1.19
upatiṣṭhaṃti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum || dakṣaḥ
pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ
1.20
bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo'tha tathāṃgirāḥ || pulastyaśca kratuścaiva prahlādaḥ karddamastathā
1.21
atharvāṃgirasaścaiva vālakhilyā marīcipāḥ || mano'ntarikṣaṃ vidyāśca vāyustejo jalaṃ mahī
1.22
śabdasparśau tathā rūpaṃ raso
gaṃdhastathaiva ca || prakṛtiśca vikāraśca sadasatkāraṇaṃ tathā
1.23
agastyaśca mahātejā mārkaṃḍeyaśca vīryavān || jamadagnirbharadvājaḥ saṃvartaścayavana
stathā
1.24
durvāsāśca mahābhāga ṛṣyaśṛṃgaśca dhārmikaḥ|| sanatkumāro bhagavānyogācāryo mahātapāḥ
1.25
asito devalaścaiva jaigīṣavyaśca
tattvavit || āyurvedastathāṣṭāṃgo gāndharvaścaiva tatra hi
1.26
caṃdramāḥ saha nakṣatrairādityaśca gabhastimān || vāyavastaṃtavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva
ca
1.27
mūrtimaṃto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ || ete cānye ca bahavo brahmāṇaṃ samupāsire
1.28
artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastamo damaḥ
āyāṃti tasyāṃ sahitā gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
1.29
śukrādyāśca grahāścaiva ye cānye tatsamīpagāḥ || maṃtrā rathaṃtaraṃ caiva hārimānvasumānapi
1.30
mahito viśvakarmā ca vasavaścaiva sarvaśaḥ || tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha
1.31
ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedastathaiva ca || atharvaveda
śca tathā sarvaśāstrāṇi caiva ha
1.32
itihāsopavedāśca vedāṃgāni ca sarvaśaḥ || medhā dhṛtiḥ smṛtiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ samāḥ
1.33
kāla
cakraṃ ca taddivyaṃ nityamakṣayamavyayam || yāvantyo devapatnyaśca sarvā eva manojavāḥ
1.34
gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ || somapā
ekaśṛṃgāśca tathā sarve tapasvinaḥ
1.35
nāgāḥ suparṇāḥ paśavaḥ pitāmahamupāsate || sthāvarā jaṃgamāścāpi mahābhūtāstathā pare
1.36
puraṃdaraśca
deveṃdro varuṇo dhanadastathā || mahādevaḥ sahomo'tra sadā gacchati sarvadaḥ
1.37
gacchaṃti sarvadā devā nārāyaṇastatharṣayaḥ || ṛṣayo vālakhilyāśca
yonijāyānijāstathā
1.38
yatkiṃcitriṣu lokeṣu dṛśyate sthāṇu jaṃgamam || tasyāṃ sahopaviṣṭāyaṃ tatra jñātvā sa dharmavit
1.39
devairmuni
varaiḥ krāṃtāṃ samālokyātivismitaḥ|| harṣeṇa mahatā yukto romāṃcitatanūruhaḥ
1.40
tatra dharmo mahātejāḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm || vācyamānāṃ tu
śuśrāva vyāsenāmitatejasā
1.41
dharmāraṇyakathāṃ divyāṃ tathaiva sumanoharām || dharmārthakāmamokṣāṇāṃ phaladātrīṃ tathaiva ca
1.42
putrapautraprapau
trādiphaladātrīṃ tathaiva ca || dhāraṇācchravaṇāccāpi paṭhanāccāvalokanāt
1.43
tāṃ niśamyasu vistīrṇāṃ kathāṃ brahmāṃḍasaṃbhavām || pramodotphullanayano
brahmāṇamanumatya ca
1.44
kṛtakāryopi dharmātmā gaṃtukāmastadābhavat || namaskṛtya tadā dharmo brahmāṇaṃ sa pitāmaham
1.45
anujñātastadā
tena gato'sau yamaśāsanam || pitāmahaprasādācca śrutvā puṇyapradāyinīm
1.46
dharmāraṇyakathāṃ divyāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm || sa gato'nucaraiḥ
sārddhaṃ tataḥ saṃyaminīṃ prati
1.47
amātyānucaraiḥ sārdhaṃ praviṣṭaḥ svapuraṃ yamaḥ || tatrāṃtare mahātejā nārado munipuṃgavaḥ
1.48
durnirīkṣyaḥ kṛpā
yuktaḥ samadarśī taponidhiḥ || tapasā dagdhadehopi viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ
1.49
sarvagaḥ sarvaviccaiva nāradaḥ sarvadā śuciḥ || vedādhyayanaśīlaśca tvāgata
statra saṃsadi
1.50
taṃ dṛṣṭvā sahasā dharmo bhāryayā sevakaiḥ saha || saṃmukho harṣasaṃyukto gacchanneva sa satvaraḥ
1.51
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ
kulam || adya me saphalo dharmastvayyāyāte tapodhane
1.53
arghyapādyādividhinā pūjāṃ kṛtvā vidhānataḥ || daṃḍavattaṃ praṇamyātha vidhinā copaveśitaḥ
52||āsane sve mahādivye ratnakāṃcanabhūṣite || citrārpitā sabhā sarvā dīpā nirvāttagā iva
1.54
vidhāya kuśalapraśnaṃ svāgatenābhinaṃdya tam
praharṣamatulaṃ lebhe dharmāraṇyakathāṃ smaran
1.55
nāradaṃ pūjayitvā tu prahṛṣṭenāṃtarātmanā || harṣitaṃ tu yamaṃ dṛṣṭvā nārado vismitānanaḥ
1.56
ciṃtayāmāsa manasā kimidaṃ harṣito hariḥ || atiharṣaṃ ca taṃ dṛṣṭvā yamarājasvarūpiṇam || āścaryamanasaṃ caiva nāradaḥ pṛṣṭavāṃstadā
1.57
nārada uvāca || || kiṃ dṛṣṭaṃ bhavatāścaryaṃ kiṃ vā labdhaṃ mahatpadam || duṣṭastvaṃ duṣṭakarmā ca duṣṭātmā krodharūpadhṛk
1.58
pāpināṃ yamanaṃ
caivametadrūpaṃ mahattaram || saumyarūpaṃ kathaṃ jātametanme saṃśayaḥ prabho
1.59
adya tvaṃ harṣasaṃyukto dṛśyase kena hetunā || kathayasva mahākāya harṣasyaiva
hi kāraṇam
1.60
dharmarāja uvāca || || śrūyatāṃ brahmaputraitatkathayāmi na saṃśayaḥ || purāhaṃ brahmasadanaṃ gatavānabhivaṃditum
1.61
tatrāsīnaḥ sabhāmadhye sarvalokaikapūjite || nānā kathāḥ śrutāstatra dharmmavargasamanvitāḥ
1.62
kathāḥ puṇyā dharmayutā ramyā vyāsamukhācchrutāḥ
dharmakāmārthasaṃyuktāḥ sarvāghaughavināśinīḥ
1.63
yāḥ śrutvā sarvapāpebhyo mucyaṃte brahmahatyayā || tārayaṃti pitṛgaṇāñchatamekottaraṃ mune
1.64
nārada uvāca || || kīdṛśī tatkathā me tāṃ praśaṃsa bhavatā śrutām || kathāṃ yama mahābāho śrotukāmosmyahaṃ ca tām
1.65
yama uvāca || || ekadā brahmaloke'haṃ namaskartuṃ pitāmaham || gatavānasmi taṃ deśaṃ kāryākāryavicāraṇe
1.66
mayā tatrādbhutaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ
ca munisattama || dharmmāraṇyakathāṃ divyāṃ kṛṣṇadvaipāyaneritām
1.67
śrutvā kathāṃ mahāpuṇyāṃ brahmannabrahmāṃḍagāṃ śubhām || guṇapūrṇāṃ satyayuktāṃ tena
harṣeṇa harṣitaḥ
1.68
anyaccaiva muniśreṣṭha tavāgamanakāraṇam || śubhāya ca sukhāyaiva kṣemāya ca jayāya hi
1.69
ādyāsmi kṛtakṛtyo'hamadyāhaṃ
sukṛtī mune || dharmonāmādya jāto'haṃ tava padyugmadarśanāt
1.70
pūjyo'haṃ ca kṛtārtho'haṃ dhanyo'haṃ cādya nārada || yuṣmatpādaprasādācca pūjyo'haṃ
bhuvanatraye
1.71
sūta uvāca || || evaṃvidhairvacobhiśca toṣito munisattamaḥ || papraccha parayā bhaktyā dharmāraṇyakathāṃ śubhām
1.72
nārada uvāca || || śrutā vyāsamukhāddharmma dharmāraṇyakathā śubhā || tatsarvaṃ hi kathaya me vistīrṇaṃ ca yathātatham
1.73
yama
uvāca || || vyagro'haṃ satataṃ brahmanprāṇināṃ sukhaduḥkhinām || tattatkarmānusāreṇa gatiṃ dātuṃ sukhetaram
1.74
tathāpi sādhusaṃgo hi dharmāyaiva
prajāyate || iha loke paratrāpi kṣemāya ca sukhāya ca
1.75
brahmaṇaḥ sannidhau yacca śrutaṃ vyāsamukheritam || tatsarvaṃ kathayiṣyāmi mānuṣāṇāṃ hitā
ya vai
1.76
sūta uvāca || || yamena kathitaṃ sarvaṃ yacchrutaṃ brahmasaṃsadi || ādimadhyāvasānaṃ ca sarvaṃ naivātra saṃśayaḥ
1.77
kalidvāpara
yormadhye dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram || gato'sau nārado martye rājyaṃ dharmasutasya vai
1.78
āgataḥ śrīhareraṃśo nāradaḥ pratyadṛśyata || jvalitāgnipratīkāśo
bālārkasadṛśekṣaṇaḥ
1.79
savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṃḍalamudvahan || caṃdrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ
1.80
vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣā
saktāṃ sakhīmiva || kṛṣṇājinottarāsaṃgo hemayajñopavītavān
1.81
daṇḍī kamaṃḍalukaraḥ sākṣādbahmāharivāparaḥ || bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ gu
hopamaḥ
1.82
maharṣigaṇasaṃsiddho vidvāngāṃdharvavedavit || vairakelikalo vipro brāhmaḥ kalirivāparaḥ
1.83
devagaṃdharvalokānāmādivaktā sunigrahaḥ
gātā caturṇāṃ vedānāmudgātā harisadguṇān
1.84
sa nārado'tha viprarṣirbrahmalokacaro'vyayaḥ|| āgato'tha purīṃ harṣāddharmarājena pālitām
1.85
athatatropaviṣṭeṣu rājanyeṣu mahātmasu || mahatsu copaviṣṭeṣu gaṃdharveṣu ca tatra vai
1.86
lokānanucaransarvānāgataḥ sa maharṣirāṭ || nāradaḥ sumahātejā
ṛṣibhiḥ sahitastadā
1.87
tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit || siṃhāsanātsamutthāya prayayau sanmukhastadā
1.88
abhyavādayata prītyā vinayāva
natastadā || tadarhamāsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi
1.89
gāṃ caiva madhuparkaṃ ca saṃpradāyārthameva ca || arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit
1.90
tutoṣa ca yathāvacca pūjāṃ prāpya ca dharmavit || kuśalī tvaṃ mahābhāga tapasaḥ kuśalaṃ tava
1.91
na kaścidbādhate duṣṭo daityo hi svargabhūpatim
sune kalyāṇarūpastvaṃ namaskṛtaḥ surāsuraiḥ || sarvvagaḥ sarvvavettā ca brahmaputra kṛpānidhe
1.92
nārada uvāca || || sarvataḥ kuśalaṃ medya
prasādādbrahmaṇaḥ sadā || kuśalī tvaṃ mahābhāga dharmaputra yudhiṣṭhira
1.93
bhrātṛbhiḥ saha rājeṃdra dharmeṣu ramate manaḥ || dāraiḥ putraiśca bhṛtyaiśca
kuśalairgajavājibhiḥ
1.94
aurasāniva putrāṃśca prajā dharmeṇa dharmaja || pālayasi kimāścaryaṃ tvayā dhanyā hi sā prajā
1.95
pālanātpoṣaṇā
nnṛṇāṃ dharmo bhavati vai dhruvam || tattaddharmasya bhoktā tvamityevaṃ manurabravīt
1.96
yudhiṣṭhira uvāca || || kuśalaṃ mama rāṣṭraṃ ca bhavatā
maṃtrisparśanāt || darśanena mahābhāga jāto'haṃ gatakalbiṣaḥ
1.97
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ sabhāgyo'haṃ dharātale || adyāhaṃ sukṛtī jāto
brahmaputre gṛhāgate
1.98
kuta āgamanaṃ brahmankva te munisattama || anugrahārthaṃ sādhūnāṃ kiṃ vā kāryeṇa kena ca
1.99
nārada uvāca
āgato'haṃ nṛpaśreṣṭha sakāśācchadmanasya ca || vyāsenoktāṃ brahmaṇo'gre kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām
1.100
dharmāraṇyāśritāṃ divyāṃ sarvasaṃtāpa
hāriṇīm || yāṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate brahmahatyayā
1.101
hatyāyutapraśamanīṃ tāpatrayavināśinīm || yāṃ vai śrutvātibhaktyā ca kaṭhino
mṛdutāṃ bhajet
Linked texts (6)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Devībhāgavatapurāṇa — Sanskrit
- Moḍhapurāṇa — Sanskrit