Dharmaranyakhanda 115
Dharmāraṇyakhaṇḍa 115
- Language
- Sanskrit
Contents
- 115.93 — 1 part
115.1
cha || || ṛṣaya ūcuḥ || || sādhusādhu mahābhāga tvayā kathitamuttamam
ākhyānaṃ punaranyacca vicitraṃ vaktumarhasi
115.2
sūta uvāca || || vidarbhaviṣaye pūrvamāsīdeko dvijottamaḥ || vedamitra iti khyāto veda
śāstrārthavittudhīḥ
115.3
tasyāsīdaparo vipraḥ sakhā sārasvatāhvayaḥ || tāvubhau paramasrigdhāvekadeśanivāsinau
115.4
vedamitrasya putro'bhūtsu
medhā nāma suvrataḥ || sārasvatasya tanayaḥ somavāniti viśrutaḥ
115.5
ubhau savayasau bālau samaveṣau samasthitī || samaṃ ca kṛtasaṃskārau sama
vidyau babhūvatuḥ
115.6
sāṃgānadhītya tau vedāṃstarkavyākaraṇāni ca || itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ
115.7
sarvavidyākuśālinau
bālya eva manīṣiṇau || praharṣamatulaṃ pitrordadatuḥ sakalairguṇaiḥ
115.8
tāvekadā svatanayau tāvubhau brāhmaṇottamau || āhūyāvocatāṃ prītyā ṣoḍa
śābdau śubhākṛtī
115.9
he putrakau yuvāṃ bālye kṛtavidyau suvarcasau || vaivāhikohyaṃ samayo vartate yuvayoḥ samam
115.10
imaṃ prasādya rājānaṃ
vidarbheśaṃ svavidyayā || tataḥ prāpya dhanaṃ bhūri kṛtodvāhau bhaviṣyathaḥ
115.11
evamuktau sutau tābhyāṃ tāvubhau dvijanaṃdanau || vidarbharājamāsādya
sam̐toṣayatāṃ guṇaiḥ
115.12
vidyayā parituṣṭāya tasmai dvijakumārakau || vivāhārthaṃ kṛtodyogau dhanahīnāvaśaṃsatām
115.13
tayorapi mataṃ
jñātvā sa vidarbhamahīpatiḥ || prahasya kiṃcitprovāca lokatattvavivitsayā
115.14
āste niṣpadharājasya rājñī sīmaṃtinī satī || somavāre mahādevaṃ
pūjayatyaṃbikāyutam
115.15
tasmindine sapatnīkāndvijāñjñānvedavittamān || saṃpūjya parayā bhaktyā dhanaṃ bhūri dadāti ca
115.16
ato'tra
yuvayaureko nārīvibhramaveṣadhṛk || ekastasyāḥ patirbhūtvā jāyetāṃ vipradaṃpatī
115.17
yuvāṃ vadhūvarau bhūtvā prāpya sīmaṃtinīgṛham || bhuktvā bhūri
dhanaṃ labdhvā punaryātaṃ mamāṃtikam
115.18
iti rājñā samādiṣṭau bhītau dvijakumārakau || pratyūcaturidaṃ karma kartuṃ nau jāyate bhayam
115.19
devatāsu gurau pitrostathā rājakuleṣu ca || kauṭilyamācaranmohātsadyo naśyati sānvayaḥ
115.20
kathamaṃtargṛhaṃ rājñāṃ chadmanā praviśetpumān
gopyamānamapicchadma kadācitkhyātimeṣyati
115.21
ye guṇāḥ sādhitāḥ pūrvaṃ śīlācāraśrutādibhiḥ || sadyaste nāśamāyāṃti kauṭilya
pathagāminaḥ
115.22
pāpaṃ niṃdā bhayaṃ vairaṃ catvāryetāni dehinām || chadmamārgaprapannānāṃ tiṣṭhaṃtyeva hi sarvadā
115.23
ata āvāṃ śubhācārau
jātau ca śucināṃ kule || vṛttaṃ dhūrtajanaślāghyaṃ nāśrayāvaḥ kadācana
115.24
rājovāca || || daivatānāṃ gurūṇāṃ ca pitrośca pṛthivīpateḥ
śāsanasyāpyalaṃghyatvātpratyādeśo na karhicit
115.25
etairyadyatsamādiṣṭaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham || kartavyaṃ niyataṃ bhītairapramattairbubhūṣubhiḥ
115.26
aho vayaṃ hi rājānaḥ prajā yūyaṃ hi saṃmatāḥ || rājājñayā pravṛttānāṃ śreyaḥ syādanyathā bhayam
115.27
ato macchaDraftāsanaṃ kāryaṃ bhava
dbhayāmavilaṃbitam || ityuktau naradevena tau tathetyūcaturbhayāt
115.28
sārasvatasya tanayaṃ sāmavantaṃ narādhipaḥ || strīrūpadhāriṇaṃ cakre vastrālalpāṃ
janādibhiḥ
115.29
sa kṛtrimodbhūtakalatrabhāvaḥ prayuktakarṇābharaṇāṃgarāgaḥ || snigdhāñjanākṣaḥ spṛhaṇīyarūpo babhūva sadyaḥ pramadottamābhaḥ
115.30
tāvubhau daṃpatī bhūtvā dvijaputrau nṛpājñayā || jagmaturnaiṣadhaṃ deśaṃ yadvā tadvā bhavatviti
115.31
upetya rājasadanaṃ somavāre dvijottamaiḥ || sapatnīkaiḥ
kṛtātithyau dhautapādau babhūvatuḥ
115.32
sā rājñī brāhmaṇānsarvānupaviṣṭānvarāsane || pratyekamarcayāṃcakre sapatnīkāndvijottamān
115.33
tau ca
viprasutau dṛṣṭvā prāptau kṛtakadaṃpatī || jñātvā kiṃcidvihasyātha mene gaurīmaheśvarau
115.34
āvāhya dvijamukhyeṣu devadevaṃ sadāśivam || patnīṣvāvāha
yāmāsa sā devīṃ jagadaṃbikām
115.35
gandhairmālyaiḥ surabhibhirdhūpairnīrājanairapi || arcayitvā dvijaśreṣṭhātramaśvakre samāhitā
115.36
hiraṇmayeṣu
pātreṣu pāyasaṃ ghṛtasaṃyuktam || śarkarāmadhusaṃyuktaṃ śākairjuṣṭaṃ manoramaiḥ
115.37
gaṃdhaśālyodanairhadyairmodakāpūparāśibhiḥ || śaṣkulībhiśca saṃyāvaiḥ
kṛsarairmāṣapakkakaiḥ
115.38
tathānyairapyasaṃkhyātairbhakṣyairbhojyairmanoramaiḥ || sugandhaiḥ svādubhiḥ sūpaiḥ pānīyairapi śītalaiḥ
115.39
kṛtamannaṃ dvijā
gryebhyaḥ sā bhaktyā paryaveṣayat || dadhyodanaṃ nirupamaṃ nivedya samatoṣayat
115.40
bhuktavatsu dvijāgryeṣu svācāṃteṣu nṛpāṃganā || praṇamya
dattvā tāṃbūlaṃ dakṣiṇāṃ ca yathārhataḥ
115.41
dhenūrhiraṇyavāsāṃsi ratnasragbhūṣaṇāni ca || dattvā bhūyo namaskṛtya visasarja dvijottamān
115.42
tayordvayorbhūsuravaryaputrayorekastayā haimavatīdhiyārcitaḥ || eko mahādevadhiyābhipūjitaḥ kṛtapraṇāmau yayatustadājñayā
115.43
sā tu vismṛta
puṃbhāvā tasminneva dvijottame || jātaspṛhā madotsiktā kandarpavivaśābravīt
115.44
ayi nātha viśālākṣa sarvāvayavasundara || tiṣṭhatiṣṭha kva vā
yāsi māṃ na paśyasi te priyām
115.45
idamagre vanaṃ ramyaṃ supuṣpitamaṃhādrumam || asminvihartumicchāmi tvayā saha yathāsukham
115.46
itthaṃ tayoktamākarṇya puro'gacchaddvijātmajaḥ || viciṃtya parihāsoktiṃ gacchati sma yathā purā
115.47
punarapyāha sā bālā tiṣṭhatiṣṭha kva yāsyasi
durutsahasmarāveśāṃ paribhoktumupetya mām
115.48
pariṣvajasva māṃ kāṃtāṃ pāyayasva tavādharam || nāhaṃ gaṃtuṃ samarthāsmi smarabāṇaprapīḍitā
115.49
itthamaśrutapūrvāṃ tāṃ niśamya pariśaṃkitaḥ || āyāṃtīṃ pṛṣṭhato vīkṣya sahasā vismayaṃ gataḥ
115.50
kaiṣā padmapalāśākṣī pīnonnatapayodharā
kṛśodarī bṛhacchroṇī navapallavakomalā
115.51
sa eva me sakhā kintu jāta eva varāṃganā || pṛcchāmyenamataḥ sarvamiti saṃciṃtya so'bravīt
115.52
kimapūrva ivābhāsi sakhe rūpaguṇādibhiḥ || apūrva bhāṣase vākyaṃ kāminīva samākulā
115.53
yastvaṃ vedapurāṇajño brahmacārī jiteṃdriyaḥ || sāra
svatātmajaḥ śāṃtaḥ kathamevaṃ prabhāṣase
115.54
ityuktā sā punaḥ prāha nāhamasmi pumānprabho || nāmnā sāmavatī bālā tavāsmi ratidāyinī
115.55
yadi te saṃśayaḥ kāṃta mamāṃgāni vilokaya || ityuktaḥ sahasā mārge rahasyenāṃ vyalokayat
115.56
tāmakṛtrimadhammillāṃ jaghanastanaśobhinīm || surū
pāṃ vīkṣya kāmena kiṃcidvyākulatāmagāt
115.57
punaḥ saṃstabhya yatnena cetaso vikṛtiṃ budhaḥ || muhūrtaṃ vismayāviṣṭo na kiṃcitpratyabhāṣata
115.58
sāmavatyuvāca || || gataste saṃśayaḥ kaścittardyāgaccha bhajasva mām || paśyedaṃ vipinaṃ kāṃta parastrīsuratocitam
115.59
sumedhā uvāca
maivaṃ kathaya maryādāṃ mā hiṃsīrmadamattavat || āvāṃ vijñātaśāstrārthau tvamevaṃ bhāṣase katham
115.60
adhītasya ca śāstrasya vivekasya kulasyaca || kimeṣa
sadṛśo dharmo jārradharmaniṣevaṇam
115.61
na tvaṃ strī puruṣo vidvānjñānīhyātmānamātmanā || ayaṃ svayaṃkṛto'nartha āvābhyāṃ yadviceṣṭitam
115.62
vaṃcayitvātmapitarau dhūrtaurājānuśāsanāt || kṛtvā cānucitaṃ karma tasyaitadbhujyate phalam
115.63
sarvaṃ tvanucitaṃ karma nṛṇāṃ śreyovināśanam
yastvaṃ viprātmajo vidvāngataḥ strītvaṃ vigarhitam
115.64
mārgaṃ tyaktvā gato'raṇyaṃ naro vidhyeta kaṇṭakaiḥ || balādvihviyeta vā hiṃsrairyadā tyaktasamā
gamaḥ
115.65
evaṃ vivekamāśritya tūṣṇīmehi svayaṃ gṛham || devadvijaprasādena strītvaṃ tava vilīyate
115.66
athavā daivayogena strītvameva bhavettava
pitrā dattā mayā sākaṃ raṃsyase varavarṇini
115.67
aho citramaho duḥkhamaho pāpabalaṃ mahat || aho rājñaḥ prabhāvoyaṃ śivārārādhanasaṃbhṛtaḥ
115.68
ityuktāpyasakṛttena sā vadhūrativihvalā || balena taṃ samāliṃgya cucuṃbādharapallavam
115.69
dharṣitopi tayā dhīraḥ sumedhā nūtanastriyam || yatnā
dānīya sadanaṃ kṛtsnaṃ tatra nyavedayat
115.70
tadākarṇyātha tau viprau kupitau śokavihvalau || tābhyāṃ saha kumārābhyāṃ vaidarbhāṃtikamīyatuḥ
115.71
tataḥ sārasvataḥ prāha rājānaṃ dhūrtaceṣṭitam || rājanmamātmajaṃ paśya tava śāsanayaṃtritam
115.72
etau tavājñāvaśagau cakratuḥ karma garhitam
matputrastatphalaṃ bhuṃkte strītvaṃ prāpya jugupsitam
115.73
adya me saṃtatirnaṣṭā nirāśāḥ pitaro mama || nāputrasya hi lokosti luptapiṃḍādisaṃskṛteḥ
115.74
śikhopavītamajinaṃ mauñjīṃ daṃḍaṃ kamaṃḍalum || brahmacaryocitaṃ cihnaṃ vihāyemāṃ daśāṃ gataḥ
115.75
brahmasūtraṃ ca sāvitrīṃ snānaṃ saṃdhyāṃ
japārcanam || visṛjya strītvamāptosya kā gatirvada pārthiva
115.76
tvayā me saṃtatirnaṣṭā naṣṭo vedapathaśca me || ekātmajasya me rājankā gati
rvada śāśvatī
115.77
iti sārasvatenoktaṃ vākyamākarṇya bhūpatiḥ || sīmaṃtinyāḥ prabhāveṇa vismayaṃ paramaṃ gataḥ
115.78
atha sarvānsamāhūya
maharṣīnamitadyutīn || prasādya prārthayāmāsa tasya puṃstvaṃ mahīpatiḥ
115.79
te'bruvannatha pārvatyāḥ śivasya ca samīhitam || tadbhaktānāṃ ca māhā
tmyaṃ konyathā kartumīśvaraḥ
115.80
atha rājā bharadvājamādāya munipuṃgavam || tābhyāṃ saha dvijāgryābhyāṃ tatsutābhyāṃ samanvitaḥ
115.81
aṃbikābhavanaṃ prāpya bharadvājopadeśataḥ || tāṃ devīṃ niyamaistīvrairupāste sma mahāniśi
115.82
evaṃ trirātraṃ suvisṛṣṭabhojanaḥ sa pārvatīdhyāna
rato mahīpatiḥ || samyakpraṇāmairvividhaiśca saṃstavairgaurīṃ prapannārtiharāmatoṣayat
115.83
tataḥ prasannā sā devī bhaktasya pṛthivīpateḥ || svarūpaṃ
darśayāmāsa caṃdrakoṭisamaprabham
115.84
athāha gaurī rājānaṃ kiṃ te brūhi samīhitam || so'pyāha puṃstvametasya kṛpayā dīyatāmiti
115.85
bhūyopyāha mahādevī madbhaktaiḥ karma yatkṛtam || śakyate nānyathā kartuṃ varṣāyutaśatairapi
115.86
rājovāca || || ekātmajo hi viproyaṃ
karmaṇā naṣṭasaṃtatiḥ || kathaṃ sukhaṃ prapadyeta vinā putreṇa tādṛśaḥ
115.87
devyuvāca || || tasyānyo matprasādena bhaviṣyāti sutottamaḥ || vidyā
vinayasaṃpanno dīrghāyuramalāśyaḥ
115.88
eṣā sāmavatī nāma sutā tasya dvijanmanaḥ || bhūtvā sumedhasaḥ patnī kāmabhogena yujyatām
115.89
ityuktvāṃtarhitā devī te ca rājapurogamāḥ || gatāḥ svaṃsvaṃ gṛhaṃ sarve cakrustacchāsane sthitim
115.90
sopi sārasvato vipraḥ putraṃ pūrvasuto
ttamam || lebhe devyāḥ prasādena hyacirādeva kālataḥ
115.91
tāṃ ca sāmavatīṃ kanyāṃ dadau tasmai sumedhase || tau daṃpatī ciraṃ kālaṃ bubhujāte paraṃ
sukham
115.92
sūta uvāca || || ityeṣa śivabhaktāyāḥ sīmaṃtinyā nṛpastriyāḥ || prabhāvaḥ kathitaḥ śaṃbhormāhātmyamapi varṇitam
115.93
bhūyopi śivabhaktānāṃ prabhāvaṃ vismayāvaham || samāsādvarṇayiṣyāmi śrotṝṇāṃ maṃgalāyanam
115.93.p1
iti śrīskāṃdemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmottarakhaṇḍe sīmaṃtinyāḥ prabhāvavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Brahmottarakhaṇḍa — Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit