Dharmaranyakhanda 16
Dharmāraṇyakhaṇḍa 16
- Language
- Sanskrit
Contents
- 16.85 — 1 part
16.1
vyāsa uvāca || || śaṃbhośca paścime bhāge sthāpitaḥ kaśyapātmajaḥ || tatrāsti tanmahābhāga ravikṣetraṃ taducyate
16.2
tatrotpannau mahādivyau
rūpayauvanasaṃyuktau || nāsatyāvaśvinau devau vikhyātau gadanāśanau
16.3
yudhiṣṭhira uvāca || || pitāmaha mahābhāga kathayasva prasādataḥ
utpattiraśvinoścaiva mṛtyuloke ca tatkatham
16.4
ravilokātkathaṃ sūryo dharāyāmavatāritaḥ || etatsarvaṃ prayatnena kathayasva prasādataḥ
16.5
yacchrutvā hi mahābhāga sarvapāpaiḥ pramucyate
16.6
vyāsa uvāca || || sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhūpa ūrdhvalokakathānakam || yacchrutvā naraśārdūla
sarvarogātpramucyate || viśvakarmmasutā saṃjñā aṃśumadraviṇā vṛtā
16.7
sūrya dṛṣṭvā sadā saṃjñā svākṣisaṃyamanaṃ vyadhāt || yatastataḥ saroṣo'rkaḥ
saṃjñāṃ vacanamabravīt
16.8
sūrya uvāca || || mayi dṛṣṭe sadā yasmātkuruṣe svākṣisaṃyamam || tasmājjaniṣyate mūḍhe prajāsaṃyamano yamaḥ
16.9
tataḥ sā capalaṃ devī dadarśa ca bhayākulam || vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ
16.10
yasmādvilohitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayā
dhunā || tasmādvilohitāṃ saṃjñe tanayāṃ prasāveṣyasi
16.11
vyāsa uvāca || || tatastasyāstu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai || yamaśca
yamunā ceyaṃ vikhyātā sumahānadī
16.12
sā ca saṃjñā khestejo mahadduḥkhena bhāminī || asahaṃtīva sā citte ciṃtayāmāsa vai tadā
16.13
kiṃ karomi kva gacchāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ || bhavenmama kathaṃ bhartuḥ kopamarkasya naśyati
16.14
iti saṃciṃtya bahudhā prajāpatisutā tadā
sādhu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayamāpa sā
16.15
tataḥ pitṛgṛhaṃ gaṃtuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī || chāyāmāhūyātmanastu sā devī dayitā rakheḥ
16.16
tāṃ co
vāca tvayā stheyamatra bhānoryathā mayā || tathā samyagapatyeṣu vartitavyaṃ tathā ravau
16.17
duṣṭamapi na vācyaṃ te yathā bahumataṃ mama || saivāsmi saṃjñāha
miti vācyamevaṃ tvayānaghe
16.18
chāyāsaṃjñovāca || || ākeśagrahaṇāccāhamāśāpācca vacastathā || kariṣye kathayiṣyāmi yāvatkeśāpakarṣaṇā
t
16.19
ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ || dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalviṣam
16.20
bahumānācca tenāpi pūjitā viśva
karmaṇā || tatsthau pitṛgṛhe sā tu kiṃcitkālamaniṃditā
16.21
tataḥ prāha sa dharmajñaḥ pitā nāticiroṣitām || viśvakarmā sutāṃ premṇā bahumā
napuraḥsasaram
16.22
tvāṃ tu me paśyato vatse dināni subahūnyapi || muhūrtena samāni syuḥ kiṃ tu dharmo vilupyate
16.23
bāṃdhaveṣu ciraṃ vāso
na nārīṇāṃ yaśaskaraḥ || manoratho bāṃdhavānāṃ bhāryā pitṛgṛhe sthitā
16.24
sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṃgatā || piturgṛhe ciraṃ kālaṃ
vastuṃ nārhasi putrike
16.25
ato bhartṛgṛhaṃ gaccha dṛṣṭo'haṃ pūjitā ca me || punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śubhekṣaṇe
16.26
vyāsa
uvāca || || ityuktā sā tadā kṣipraṃ tathetyuktvā ca vai mune || pūjayitvā tu pitaraṃ sā jagāmottarānkurūn
16.27
sūryatāpamanicchaṃtī tejasa
stasya bibhyatī || tapaścacāra tatrāpi vaḍavārūpadhāriṇī
16.28
saṃjñāmityeva manvāno dvitīyāyāṃ divaspatiḥ || janayāmāsa tanayau kanyāṃ
caikāṃ manoramām
16.29
chāyā svatanayeṣveva yathā premṇādhyavartata || tathā na saṃjñākanyāyāṃ putrayoścāpyavartata || lālanāsu ca bhojyeṣu
viśeṣamanuvāsaram
16.30
manustatkṣāṃtavānasyā yamastasyā na cākṣam || tāḍanāya tataḥ kopātpādastena samudyataḥ || tasyāḥ punaḥ śāṃtamanā na
tu dehe nyapātayat
16.31
tataḥ śaśāpa taṃ kopācchāyāsaṃjñā yamaṃ nṛpa || kiṃcitprasphuramāṇoṣṭhī vicalatpāṇipallavā
16.32
patnyāṃ piturmayi
yadi pādamudyacchase balāt || bhuvi tasmādayaṃ pādastavādyaiva bhaviṣyati
16.33
ityākarṇya yamaḥ śāpaṃ mātaryativiśaṃkitaḥ || abhyetya pitaraṃ prāha
praṇipātapurassaram
16.34
tātaitanmahadāścaryamadṛṣṭamiti ca kvacit || mātāvātsalyarūpeṇa śāpaṃ putre prayacchati
16.35
yathā mātā mamācaṣṭa neyaṃ
mātā tathā mama || nirguṇeṣvapi putreṣu na mātā nirguṇā bhavet
16.36
yamasyaitadvacaḥ śrutvā bhagavāṃstimirāpahaḥ || chāyāsaṃjñāmathāhūya papraccha
kvagateti ca
16.37
sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso || patnī tava tvayāpatyānyetāni janitāni me
16.38
itthaṃ vivasvatastāṃ tu bahuśaḥ
pṛcchato yadā || nācacakṣe tadā kruddho bhāsvāṃstāṃ śaptumudyataḥ
16.39
tataḥ sā kathayāmāsa yathāvṛttaṃ vivasvate || viditārthaśca bhagavāñjagāma tvaṣṭu
rālayam
16.40
tataḥ saṃpūjayāmāsa tvaṣṭā trailokyapūjitam || bhāsvankiṃ rahitā śaktyā nijagehamupāgataḥ
16.41
saṃjñāṃ papraccha taṃ tasmai
kathayāmāsa tattvavit || āgatā seha me veśma bhavataḥ preṣitā rakhe
16.42
divākaraḥ samādhistho vaḍavārūpadhāriṇīm || tapaścaraṃtīṃ dadṛśe uttareṣu
kuruṣvatha
16.43
asahyamānā sūryasya tejastenātipīḍitā || vahnyābhanijarūpaṃ tu cchāyārūpaṃ vimucya ca
16.44
dharmāraṇye samāgatya tapa
stepe suduṣkaram || chāyāputraṃ śaniṃ dṛṣṭvā yamaṃ cānyaṃ ca bhūpate
16.45
tadaiva vismitaḥ sūryo dṛṣṭvāputrau samīkṣya ca || jñātuṃ dadhyau kṣaṇaṃ dhyātvā
viditvā tacca kāraṇam
16.46
ghṛṇyoṣṇṇyādagdhadehā sā tapastepe pativratā || yena māṃ tejasā sahyaṃ draṣṭuṃ naiva śaśāka ha
16.47
pañcāśaddhāyanetīte gatvā kau tapa ācarat || pradyotano vicāryaivaṃ gatvā śīghraṃ manojavaḥ
16.48
dharmāraṇye vare puṇye yatra
saṃjñāsthitā tapaḥ || āgataṃ taṃ raviṃ dṛṣṭvā vaḍavā samajāyata
16.49
sūryapatnī sadā saṃjñā sūryaścāśvastato'bhavat || tābhyāṃ
sahābhūtsaṃyogo ghrāṇe liṃgaṃ niveśya ca
16.50
tadā tau ca samutpannau yugalāvaśvinau bhuvi || prādurbhūtaṃ jalaṃ tatra dakṣiṇena khureṇa
ca
16.51
vidalite bhūmibhāge tatra kuṃḍaṃ samudbabhau || dvitīyaṃ tu punaḥ kuṃḍaṃ paścārdhacaraṇodbhavam
16.52
uttaravāhinyāḥ
kāśyāḥ kurukṣetrādi vai tathā || gaṃgāpurīsamaphalaṃ kuṇḍe'tra muninoditam
16.53
tatphalaṃ samavāpnoti taptakuṇḍe na saṃśayaḥ || snānaṃ vidhāya tatraiva
sarvapāpaiḥ pramucyate
16.54
na punarjāyate dehaḥ kuṣṭhādivyādhipīḍitaḥ || etatte kathitaṃ bhūpa dastrāṃśotpattikāraṇam
16.55
tadā brahmādayo devā
āgatāstatra bhūpate || dattvā saṃjñāvaraṃ śubhraṃ ciṃtitādadhikaṃ hi taiḥ
16.56
sthāpayitvā raviṃ tatra bakulākhyavanādhipam || ānarcuste tadā saṃjñāṃ
pūrvarūpā'bhavattadā
16.57
sthāpitā tatra rājñī ca kumārau yugalau tadā || etattīrthaphalaṃ vakṣye śṛṇu rājanmahāmate
16.58
ādisthānaṃ kuruśreṣṭha
devairapi sudurllabham || ravikuṇḍe naraḥ snātvā śraddhāyukto jiteṃdriyaḥ
16.59
tārayetsa pitṛnsarvānmahānarakagānapi || śraddhayā yaḥ pivettoyaṃ
saṃtarpya pitṛdevatāḥ
16.60
svalpaṃ vāpi bahuvāpi sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet || saptamyāṃ ravivāreṇa grahaṇaṃ caṃdrasūryayoḥ
16.61
ravikuṇḍe ca ye
snātāḥ na te vai garbhagāminaḥ || saṃkrāṃtau ca vyatīpāte vaidhṛteṣu ca parvasu
16.62
pūrṇamāsyāmamāvāsyāṃ caturdaśyāṃ sitāsite || ravikuṃḍe ca yaḥ
snātaḥ kratukoṭiphalaṃ labhet
16.63
pūjayedvakulākaṃ ca ekacittena mānavaḥ || sa yāti paramaṃ dhāma sa yāvattapate raviḥ
16.64
tasya lakṣmīḥ
sthirā nūnaṃ labhate saṃtatiṃ sukham || arivargaḥ kṣayaṃ yāti prasādācca divaspateḥ
16.65
nāgnerbhayaṃ hi tasya syānna vyāghrānna ca daṃtinaḥ || na ca
sarpabhayaṃ kvāpi bhūtapretādibhīrna hi
16.66
bālagrahāśca sarve'pi revatī vṛddharevatī || te sarve nāśamāyāṃti bakulārka namostu te
16.67
gāva
stasya vivarddhate dhanaṃ dhānyaṃ tathaiva ca || avicchedo bhavedvaṃśo bakulārke namaskṛte
16.68
kākavandhyā ca yā nārī anapatyā mṛtaprajā || vandhyā
virūpitā caiva viṣakanyāśca yāḥ striyaḥ
16.69
evaṃ doṣaiḥ pramucyaṃte snātvā kuṇḍe ca bhūpate || saubhāgyastrīsutāṃścaiva rūpaṃ cāpnoti sarvaśaḥ
16.70
vyādhigrastopi yo martyaḥ ṣaṇmāsāccaiva mānavaḥ || ravikuṇḍe ca susnātaḥ sarvarogātpramucyate
16.71
nīlotsargavidhiṃ yastu ravikṣetre
karoti vai || pitarastṛptimāyāṃti yāvadābhūtasaṃplavam
16.72
kanyādānaṃ ca yaḥ kuryādasminkṣetre ca putraka || udvāhaparipūtātmā brahmaloke
mahīyate
16.73
dhenudānaṃ ca śayyāṃ ca vidrumaṃ ca hayaṃ tathā || dāsīmahiṣīghaṇṭāśca tilaṃ kāṃcanasaṃyuktam
16.74
dhenuṃ tilamayīṃ dadyādasmi
nkṣetre ca bhārata || upānahau ca chatraṃ ca śītatrāṇādikaṃ tathā
16.75
lakṣahomaṃ tathā rudraṃ rudrātirudrameva ca || tasminsthāne ca yatkiṃciddadāti
śraddhayānvitaḥ
16.76
ekaikasya phalaṃ tāta vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ || dānena labhate bhogāniha loke paratra ca
16.77
rājyaṃ ca labhate martyaḥ
kṛtvodvāhaṃ tu mānuṣāḥ || jāyāto dharmakāmārthāḥ prāpyaṃte nātra saṃśayaḥ
16.78
pūjayā labhate saukhyaṃ bhavejjanmanijanmani || saptamyāṃ raviyuktāyāṃ
bakulārkaṃ smarettu yaḥ
16.79
jvarādeḥ śatrutoścaiva vyādhestasya bhayaṃ nahi
16.80
yudhiṣṭhira uvāca || || bakulārketi vai nāma kathaṃ jātaṃ ravermune
etanme vadatāṃ śreṣṭha tattvamākhyātumarhasi
16.81
vyāsa uvāca || || yadā saṃjñā ca rājeṃdra sūryārthaṃ caikacetasā || tepe bakulavṛkṣādhaḥ patyustejaḥ praśāṃ
taye
16.82
prādurbhāvaṃ raverdṛṣṭvā vaḍavā samajāyata || atyaṃtaṃ gopatiḥ śāṃto bakulasya samīpataḥ
16.83
suṣuve ca tadā rājñī sutau divyau manoharau
tenāsya prathitaṃ nāma bakulārketi vai raveḥ
16.84
yastatra kurute snānaṃ vyādhistasya na pīḍayet || dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca labhate nātra saṃśayaḥ
16.85
ṣaṣmāsātsiddhimāpnoti mokṣaṃ ca labhate naraḥ || etaduktaṃ mahārāja bakulārkasya vaibhavam
16.85.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhi tāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyopākhyāne bakulārkamāhātmyakathanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Moḍhapurāṇa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit