Pramāṇa · Search · About · API

Dharmaranyakhanda 18

Dharmāraṇyakhaṇḍa 18

Language
Sanskrit

Contents

18.1

cha || || vyāsa uvāca || || na paśyaṃti tadā śīrṣaṃ brahmā
dyāstu surāstadā || kiṃ kurma iti hetyuktvā jñāninaste vyacintayan

18.2

uvāca viśvakarmāṇaṃ tadā brahmā surānvitaḥ

18.3

brahmovāca
viśvakarmaṃstvamevāsi kāryakartā sadā vibho || śīghrameva kuru tvaṃ vai vakraṃ sāṃdraṃ ca dhanvinaḥ

18.3-2

namaskṛtya tadā tasmai stuto'sau devavarddhakiḥ
uvāca parayā bhaktyā brahmāṇaṃ kamalodbhavam

18.4

yajñakāryaṃ nivṛtyāśu vadaṃti vividhāḥ surāḥ

18.5

yajñabhāgavihīnaṃ māṃ kiṃ punarvācmi te
'grataḥ || yajñabhāgamahaṃ deva labheyaivaṃ suraiḥ saha

18.6

brahmovāca || || dāsyāmi sarvayajñeṣu vibhāgaṃ suravarddhake || some tvaṃ prathamaṃ vīra pūjyase
śrutikovidaiḥ

18.7

tadviṣṇośca śirastāvatsaṃdhatsvāmaravarddhaka || viśvakarmābravīddevānānayadhvaṃ śirastviti

18.8

tannāstīti surāḥ sarve vadaṃti
nṛpasattama || madhyāhne tu samudbhūte rathastho divi cāṃśumān

18.9

dṛṣṭaṃ tadā suraiḥ sarvai rathādaśvamathānayan || chittvā śīrṣaṃ mahīpāla kabaṃghādvājino
hareḥ

18.10

kabaṃdhe yojayāmāsa viśvakarmāticāturaḥ || dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ surāḥ stutimakurvata

18.11

devā ūcuḥ || || namaste'stu jaga
ddhīja namaste kamalāpate || namaste'stu sureśāna namaste kamalekṣaṇa

18.12

tvaṃ sthitiḥ sarvabhūtānāṃ tvameva śaraṇaṃ satām || tvaṃ haṃtā sarvaduṣṭānāṃ
hayagrīva namo'stu te

18.13

tvamoṃkāro vaṣaṭkāraḥ svāhā svadhā caturvidhā || ādyastvaṃ ca sureśāna tvameva śaraṇaṃ sadā

18.14

yajño yajñapa
tiryajvā dravyaṃ hotā hutastathā || tvadarthaṃ hūyate deva tvameva śaraṇaṃ sakhā

18.15

kālaḥ karālarūpastvaṃ tvaṃ vārkaḥ śītadīdhitiḥ || tvamagnirvaruṇaścaiva
tvaṃ ca kālakṣayaṃkaraḥ

18.16

guṇatrayaṃ tvameveha guṇahīnastvameva hi || guṇānāmālayastvaṃ ca goptā sarveṣu jaṃtuṣu

18.17

strīpuṃsośca dvidhā tvaṃ ca
paśupakṣyādimānavaiḥ || caturvidhaṃ kulaṃ tvaṃ hi caturāśītilakṣaṇaḥ

18.18

dināṃtaścaiva pakṣāṃto māsāṃto hāyanaṃ yugam || kalpāṃtaśca mahāṃśca
kālāṃtastvaṃ ca vai hare

18.19

evaṃvidhairmahodityaiḥ stūyamānaḥ surairnṛpa || saṃtuṣṭaḥ prāha sarveṣāṃ devānāṃ purataḥ prabhuḥ

18.20

śrībhagavānuvāca
kimarthamiha saṃprāptāḥ sarve devagaṇā bhuvi || kimetatkāraṇaṃ devāḥ kiṃ nu daityaprapīḍitāḥ

18.21

devā ūcuḥ || || na daityasya bhayaṃ jātaṃ yajña
karmotsukā vayam || tvaddarśanaparāḥ sarve paśyāmo vai diśo daśa

18.22

tvanmāyāmohitāḥ sarve vyagracittā bhayāturāḥ || yogārūḍhasvarūpaṃ ca dṛṣṭaṃ
te'smābhiruttamam

18.23

vannī ca noditāsmābhirjāgarāya taveśvara || tataścāpūrvamabhavacchiraśchinnaṃ babhūva te

18.24

sūryāśvaśīrṣamānīya viśva
karmāticāturaḥ || samadhatta śiro viṣṇo hayagrīvo'syataḥ prabho

18.25

viṣṇuruvāca || || tuṣṭo'haṃ nākinaḥ sarve dadāmi varamīpsitam
hayagrīvo'smyahaṃ jāto devadevo jagatpatiḥ

18.26

na raudraṃ na virūpaṃ ca surairapi ca sevitam || jāto'haṃ varado devā hayānaneti toṣitaḥ

18.27

vyāsa uvāca || || kṛte satre tato vedhā dhīmānsantuṣṭacetasā || yajñabhāgaṃ tato dattvā vannībhyo viśvakarmaṇe

18.28

yajñāṃte ca suraśreṣṭhaṃ
namaskṛtya divaṃ yayau || etacca kāraṇaṃ viddhi hayānano yato hariḥ

18.29

yudhiṣṭhira uvāca || || yenākrāṃtā mahī sarvā krameṇaikena tattvataḥ
vivare vivare romṇāṃ vartate ca pṛthakpṛthak

18.30

brahmāṃḍāni sahasrāṇi dṛśyaṃte ca mahādyute || na vetti vedo yatpāraṃ śīrṣaghāto hi vai katham

18.31

vyāsa uvāca || || śṛṇu tvaṃ pāṃḍavaśreṣṭha kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām || īśvarasya caritraṃ hi naiva vetti carācare

18.32

ekadā brahmasabhāyāṃ gatā devāḥ
savāsavāḥ|| bhūrlokādyāśca sarve hi sthāvarāṇi carāṇi ca

18.33

devā brahmarṣayaḥ sarve namaskartuṃ pitāmaham || viṣṇurapyāgatastatra sabhāyāṃ maṃtrakāraṇāt

18.34

brahmā cāpi vigarviṣṭha uvācedaṃ vacastadā || bhobho devāḥ śṛṇudhvaṃ kastrayāṇāṃ kāraṇaṃ mahat

18.35

satyaṃ bruvaṃtu vai devā brahmeśaviṣṇumadhyataḥ || tāṃ
vācaṃ ca samākarṇya devā vismayamāgatāḥ

18.36

ūcuścaiva tato devā na jānīmo vayaṃ surāḥ|| brahmapatnī tadovāca viṣṇuṃ prati sureśvaram || trayāṇāmapi
devānāṃ mahāṃlaṃ ca vadasva me

18.37

viṣṇuruvāca || || viṣṇumāyābalenaiva mohitaṃ bhuvanatrayam || tato brahmovāca cedaṃ na tvaṃ jānāsi bho vibhoḥ

18.38

naiva muhyaṃti te māyābalena naivameva ca || garvihiṃsāparo devo jagaddartā jagatprabhuḥ

18.39

jyeṣṭhaṃ tvāṃ na viduḥ sarve viṣṇumāyāvṛtāḥ khilāḥ
tato brahmā sa roṣeṇa kruddhaḥ prasphuritānanaḥ

18.40

uvāca vacanaṃ kopāddhe viṣṇo śṛṇu me vacaḥ || yena vaktreṇa sabhāyāṃ vacanaṃ samudīritam

18.41

tacchīrṣaṃ patatādāśu cālpakālena vai punaḥ || tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ seṃdrāḥ sarṣipurogamāḥ

18.42

brahmāṇaṃ kṣamayāmāsurviṣṇuṃprati surottamāḥ || viṣṇuśca
tadvacaḥ śrutvā satyaṃsatyaṃ bhaviṣyati

18.43

tato viṣṇurmahātejāstīrthasyotpādanena ca || tapastepe tu vai tatra dharmāraṇye sureśvaraḥ || aśvaśīrṣaṃ
mukhaṃ dṛṣṭvā hayagrīvo janārddanaḥ

18.44

tapastepe mahābhāga vidhinā saha bhārata || na śakyaṃ kenacitkartumātmanātmaiva tuṣṭavān

18.45

brahmāpi
tapasā yuktastepe varṣaśatatrayam || tiṣṭhanneva puro viṣṇorviṣṇumāyāvimohitaḥ

18.46

yajñārthamavadattuṣṭo devadevo jagatpatiḥ || brahmaṃste muktātadyāsti
mama māyāpyaduḥsahā

18.47

tato labdhavaro brahmā hṛṣṭacitto janārddanaḥ || uvāca madhurāṃ vācaṃ sarveṣāṃ hitakāraṇāt

18.48

atrābhavanmahākṣetraṃ
puṇyaṃ pāpapraṇāśanam || vidhiviṣṇumayaṃ caitadbhavatvetanna saṃśayaḥ

18.49

tīrthasya mahimā rājanhayaśīrṣastadā hariḥ || śubhānano hi saṃjātaḥ pūrveṇaivā
nanena tu

18.50

kaṃdarpakoṭilāvaṇyo jātaḥ kṛṣṇastadā nṛpa || brahmāpi tapasā yukto divyaṃ varṣaśatatrayam

18.51

sāvitryā ca
kṛtaṃ yatra viṣṇumāyā na bādhate || māyayā tu kṛtaṃ śīrṣaṃ paṃcamaṃ śārdūlasya vā

18.52

dharmāraṇye kṛtaṃ ramyaṃ hareṇa ccheditaṃ purā || tasmai
dattvā varaṃ viṣṇurjagāmādarśanaṃ tataḥ

18.53

sthāpayitvā vidhiśca tatra tīrthaṃ caiva trilocanam || mukteśaṃnāma devasya mokṣatīrthamariṃdama

18.54

gataḥ so'pi suraśreṣṭhaḥ svasthānaṃ surasevitam || tatra pretā divaṃ yāṃti tarpaṇena pratarpitāḥ

18.55

aśvamedhaphalaṃ snāne pāne godānajaṃ phalam
puṣkarādyāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā

18.56

snānārthamatrāgacchaṃti devatāḥ pitarastathā || kārttikāṃ kṛttikāyoge mukteśaṃ
pūjayettu yaḥ

18.57

snātvā devasare ramye natvā devaṃ janārddanam || yaḥ karoti naro bhaktyā sarvvapāpaiḥ pramucyate

18.58

bhuktvā bhogā
nyathākāmaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati || aputrā kākavaṃdhyā ca mṛtavatsā mṛtaprajāṃ

18.59

ekāṃbareṇa susnātau patipattyau yathāvidhi
taddoṣaṃ nāśayennūnaṃ prajāpratipratibandhakam

18.60

mokṣeśvaraprasādena putrapautrādi varddhayet || dadyādvaikena cittena phalāni satyasaṃyutā

18.61

nidhāya vaṃśapātre'pi nārī doṣātpramucyate || prāpnuvaṃti ca devāśca agniṣṭomaphalaṃ nṛpa

18.62

vedhā harirharaścaiva tapyaṃte paramaṃ
tapaḥ || dharmāraṇye trisaṃdhyaṃ ca snātvā devasarasyatha

18.63

tatra mokṣeśvaraḥ śaṃbhuḥ sthāpito vai tataḥ suraiḥ || tatra sāṃgaṃ japaṃ kṛtvā na
bhūyaḥ stanapo bhavet

18.64

evaṃ kṣetraṃ mahārāja prasiddhaṃ bhuvanatraye || yastatra kurute śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śraddhayānvitaḥ

18.65

uddharetsapta
gotrāṇi kulamekottaraṃ śatam || devasaro mahārmyaṃ nānāpuṣpaiḥ samanvitam || śyāmaṃ sakalakalhārairvividhairjalajaṃtubhiḥ

18.66

brahmaviṣṇumahe
śādyaiḥ sevitaṃ suramānuṣaiḥ || siddhairyakṣaiśca munibhiḥ sevitaṃ sarvataḥ śubham

18.67

yudhiṣṭhira uvāca || || kīdṛśaṃ tatsaraḥ khyātaṃ tasmi
nsthāne dvijottama || tasya rūpaṃ prakāraṃ ca kathayasva yathātatham

18.68

vyāsa uvāca || || sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira
yasya saṃkīrttanānnūnaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

18.69

atisvacchataraṃ śītaṃ gaṃgodakasamaprabham || pavitraṃ madhuraṃ svādu jalaṃ tasya nṛpottama

18.70

mahāviśālaṃ gaṃbhīraṃ devakhātaṃ manoramam || laharyādibhirgaṃbhīraiḥ phenāvarttasamākulam

18.71

jhaṣamaṃḍūkakamaṭhairmakaraiśca samākulam || śaṃkhaśuktyādi
bhiryuktaṃ rājahaṃsaiḥ suśobhitam

18.72

vaṭavṛkṣaiḥ samāyuktamaśvatthāmraiśca veṣṭitam || cakravākasamopetaṃ bakasārasaṭidvibhaiḥ

18.73

kamanīya
pragandhācchacchatrapatraiḥ suśobhitam || sevyamānaṃ dvijaiḥ sarvaiḥ sārasādyaiḥ suśobhitam

18.74

sadaivarmunibhiścaiva viprairmartyaiśca bhūmipa || sevitaṃ
duḥkhahaṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam

18.75

anādinidhanodaṃtaṃ sevitaṃ siddhamaṃḍalaiḥ || snānādibhiḥ sarvadaiva tatsaro nṛpasattama

18.76

vidhinā
kurute yastu nīlotsargaṃ ca tattaṭe || pretā naiva kule tasya yāvadiṃdrāścaturdaśa

18.77

kanyādānaṃ ca ye kuryurvidhinā tatra bhūpate || te tiṣṭhanti
brahmaloke yāvadābhūtasaṃplavam

18.78

mahiṣīṃ gṛhadāsīṃ ca surabhīṃ sutasaṃyutām || hema vidyāṃ tathā bhūmiṃ rathāṃśca gajavāsasī

18.79

dadāti
śraddhayā tatra so'kṣayaṃ svargamaśnute || devakhātasya māhātmyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau || dīrghamāyustathā saukhyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

18.80

yaḥ
śṛṇoti naro bhaktyā nārī vā tvidamadbhutam || kule tasya bhavecchreyaḥ kalpāṃte'pi yudhiṣṭhira

18.81

etatsarvaṃ mayākhyātaṃ hayagrīvasya kāraṇam
prabhāstasya tīrthasya sarvapāpāpanuttaye

18.81.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇya māhātmye hayagrīvasyākhyānavarṇanaṃnāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

Linked texts (2)