Dharmaranyakhanda 18
Dharmāraṇyakhaṇḍa 18
- Language
- Sanskrit
Contents
- 18.81 — 1 part
18.1
cha || || vyāsa uvāca || || na paśyaṃti tadā śīrṣaṃ brahmā
dyāstu surāstadā || kiṃ kurma iti hetyuktvā jñāninaste vyacintayan
18.2
uvāca viśvakarmāṇaṃ tadā brahmā surānvitaḥ
18.3
brahmovāca
viśvakarmaṃstvamevāsi kāryakartā sadā vibho || śīghrameva kuru tvaṃ vai vakraṃ sāṃdraṃ ca dhanvinaḥ
18.3-2
namaskṛtya tadā tasmai stuto'sau devavarddhakiḥ
uvāca parayā bhaktyā brahmāṇaṃ kamalodbhavam
18.4
yajñakāryaṃ nivṛtyāśu vadaṃti vividhāḥ surāḥ
18.5
yajñabhāgavihīnaṃ māṃ kiṃ punarvācmi te
'grataḥ || yajñabhāgamahaṃ deva labheyaivaṃ suraiḥ saha
18.6
brahmovāca || || dāsyāmi sarvayajñeṣu vibhāgaṃ suravarddhake || some tvaṃ prathamaṃ vīra pūjyase
śrutikovidaiḥ
18.7
tadviṣṇośca śirastāvatsaṃdhatsvāmaravarddhaka || viśvakarmābravīddevānānayadhvaṃ śirastviti
18.8
tannāstīti surāḥ sarve vadaṃti
nṛpasattama || madhyāhne tu samudbhūte rathastho divi cāṃśumān
18.9
dṛṣṭaṃ tadā suraiḥ sarvai rathādaśvamathānayan || chittvā śīrṣaṃ mahīpāla kabaṃghādvājino
hareḥ
18.10
kabaṃdhe yojayāmāsa viśvakarmāticāturaḥ || dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ surāḥ stutimakurvata
18.11
devā ūcuḥ || || namaste'stu jaga
ddhīja namaste kamalāpate || namaste'stu sureśāna namaste kamalekṣaṇa
18.12
tvaṃ sthitiḥ sarvabhūtānāṃ tvameva śaraṇaṃ satām || tvaṃ haṃtā sarvaduṣṭānāṃ
hayagrīva namo'stu te
18.13
tvamoṃkāro vaṣaṭkāraḥ svāhā svadhā caturvidhā || ādyastvaṃ ca sureśāna tvameva śaraṇaṃ sadā
18.14
yajño yajñapa
tiryajvā dravyaṃ hotā hutastathā || tvadarthaṃ hūyate deva tvameva śaraṇaṃ sakhā
18.15
kālaḥ karālarūpastvaṃ tvaṃ vārkaḥ śītadīdhitiḥ || tvamagnirvaruṇaścaiva
tvaṃ ca kālakṣayaṃkaraḥ
18.16
guṇatrayaṃ tvameveha guṇahīnastvameva hi || guṇānāmālayastvaṃ ca goptā sarveṣu jaṃtuṣu
18.17
strīpuṃsośca dvidhā tvaṃ ca
paśupakṣyādimānavaiḥ || caturvidhaṃ kulaṃ tvaṃ hi caturāśītilakṣaṇaḥ
18.18
dināṃtaścaiva pakṣāṃto māsāṃto hāyanaṃ yugam || kalpāṃtaśca mahāṃśca
kālāṃtastvaṃ ca vai hare
18.19
evaṃvidhairmahodityaiḥ stūyamānaḥ surairnṛpa || saṃtuṣṭaḥ prāha sarveṣāṃ devānāṃ purataḥ prabhuḥ
18.20
śrībhagavānuvāca
kimarthamiha saṃprāptāḥ sarve devagaṇā bhuvi || kimetatkāraṇaṃ devāḥ kiṃ nu daityaprapīḍitāḥ
18.21
devā ūcuḥ || || na daityasya bhayaṃ jātaṃ yajña
karmotsukā vayam || tvaddarśanaparāḥ sarve paśyāmo vai diśo daśa
18.22
tvanmāyāmohitāḥ sarve vyagracittā bhayāturāḥ || yogārūḍhasvarūpaṃ ca dṛṣṭaṃ
te'smābhiruttamam
18.23
vannī ca noditāsmābhirjāgarāya taveśvara || tataścāpūrvamabhavacchiraśchinnaṃ babhūva te
18.24
sūryāśvaśīrṣamānīya viśva
karmāticāturaḥ || samadhatta śiro viṣṇo hayagrīvo'syataḥ prabho
18.25
viṣṇuruvāca || || tuṣṭo'haṃ nākinaḥ sarve dadāmi varamīpsitam
hayagrīvo'smyahaṃ jāto devadevo jagatpatiḥ
18.26
na raudraṃ na virūpaṃ ca surairapi ca sevitam || jāto'haṃ varado devā hayānaneti toṣitaḥ
18.27
vyāsa uvāca || || kṛte satre tato vedhā dhīmānsantuṣṭacetasā || yajñabhāgaṃ tato dattvā vannībhyo viśvakarmaṇe
18.28
yajñāṃte ca suraśreṣṭhaṃ
namaskṛtya divaṃ yayau || etacca kāraṇaṃ viddhi hayānano yato hariḥ
18.29
yudhiṣṭhira uvāca || || yenākrāṃtā mahī sarvā krameṇaikena tattvataḥ
vivare vivare romṇāṃ vartate ca pṛthakpṛthak
18.30
brahmāṃḍāni sahasrāṇi dṛśyaṃte ca mahādyute || na vetti vedo yatpāraṃ śīrṣaghāto hi vai katham
18.31
vyāsa uvāca || || śṛṇu tvaṃ pāṃḍavaśreṣṭha kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām || īśvarasya caritraṃ hi naiva vetti carācare
18.32
ekadā brahmasabhāyāṃ gatā devāḥ
savāsavāḥ|| bhūrlokādyāśca sarve hi sthāvarāṇi carāṇi ca
18.33
devā brahmarṣayaḥ sarve namaskartuṃ pitāmaham || viṣṇurapyāgatastatra sabhāyāṃ maṃtrakāraṇāt
18.34
brahmā cāpi vigarviṣṭha uvācedaṃ vacastadā || bhobho devāḥ śṛṇudhvaṃ kastrayāṇāṃ kāraṇaṃ mahat
18.35
satyaṃ bruvaṃtu vai devā brahmeśaviṣṇumadhyataḥ || tāṃ
vācaṃ ca samākarṇya devā vismayamāgatāḥ
18.36
ūcuścaiva tato devā na jānīmo vayaṃ surāḥ|| brahmapatnī tadovāca viṣṇuṃ prati sureśvaram || trayāṇāmapi
devānāṃ mahāṃlaṃ ca vadasva me
18.37
viṣṇuruvāca || || viṣṇumāyābalenaiva mohitaṃ bhuvanatrayam || tato brahmovāca cedaṃ na tvaṃ jānāsi bho vibhoḥ
18.38
naiva muhyaṃti te māyābalena naivameva ca || garvihiṃsāparo devo jagaddartā jagatprabhuḥ
18.39
jyeṣṭhaṃ tvāṃ na viduḥ sarve viṣṇumāyāvṛtāḥ khilāḥ
tato brahmā sa roṣeṇa kruddhaḥ prasphuritānanaḥ
18.40
uvāca vacanaṃ kopāddhe viṣṇo śṛṇu me vacaḥ || yena vaktreṇa sabhāyāṃ vacanaṃ samudīritam
18.41
tacchīrṣaṃ patatādāśu cālpakālena vai punaḥ || tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ seṃdrāḥ sarṣipurogamāḥ
18.42
brahmāṇaṃ kṣamayāmāsurviṣṇuṃprati surottamāḥ || viṣṇuśca
tadvacaḥ śrutvā satyaṃsatyaṃ bhaviṣyati
18.43
tato viṣṇurmahātejāstīrthasyotpādanena ca || tapastepe tu vai tatra dharmāraṇye sureśvaraḥ || aśvaśīrṣaṃ
mukhaṃ dṛṣṭvā hayagrīvo janārddanaḥ
18.44
tapastepe mahābhāga vidhinā saha bhārata || na śakyaṃ kenacitkartumātmanātmaiva tuṣṭavān
18.45
brahmāpi
tapasā yuktastepe varṣaśatatrayam || tiṣṭhanneva puro viṣṇorviṣṇumāyāvimohitaḥ
18.46
yajñārthamavadattuṣṭo devadevo jagatpatiḥ || brahmaṃste muktātadyāsti
mama māyāpyaduḥsahā
18.47
tato labdhavaro brahmā hṛṣṭacitto janārddanaḥ || uvāca madhurāṃ vācaṃ sarveṣāṃ hitakāraṇāt
18.48
atrābhavanmahākṣetraṃ
puṇyaṃ pāpapraṇāśanam || vidhiviṣṇumayaṃ caitadbhavatvetanna saṃśayaḥ
18.49
tīrthasya mahimā rājanhayaśīrṣastadā hariḥ || śubhānano hi saṃjātaḥ pūrveṇaivā
nanena tu
18.50
kaṃdarpakoṭilāvaṇyo jātaḥ kṛṣṇastadā nṛpa || brahmāpi tapasā yukto divyaṃ varṣaśatatrayam
18.51
sāvitryā ca
kṛtaṃ yatra viṣṇumāyā na bādhate || māyayā tu kṛtaṃ śīrṣaṃ paṃcamaṃ śārdūlasya vā
18.52
dharmāraṇye kṛtaṃ ramyaṃ hareṇa ccheditaṃ purā || tasmai
dattvā varaṃ viṣṇurjagāmādarśanaṃ tataḥ
18.53
sthāpayitvā vidhiśca tatra tīrthaṃ caiva trilocanam || mukteśaṃnāma devasya mokṣatīrthamariṃdama
18.54
gataḥ so'pi suraśreṣṭhaḥ svasthānaṃ surasevitam || tatra pretā divaṃ yāṃti tarpaṇena pratarpitāḥ
18.55
aśvamedhaphalaṃ snāne pāne godānajaṃ phalam
puṣkarādyāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā
18.56
snānārthamatrāgacchaṃti devatāḥ pitarastathā || kārttikāṃ kṛttikāyoge mukteśaṃ
pūjayettu yaḥ
18.57
snātvā devasare ramye natvā devaṃ janārddanam || yaḥ karoti naro bhaktyā sarvvapāpaiḥ pramucyate
18.58
bhuktvā bhogā
nyathākāmaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati || aputrā kākavaṃdhyā ca mṛtavatsā mṛtaprajāṃ
18.59
ekāṃbareṇa susnātau patipattyau yathāvidhi
taddoṣaṃ nāśayennūnaṃ prajāpratipratibandhakam
18.60
mokṣeśvaraprasādena putrapautrādi varddhayet || dadyādvaikena cittena phalāni satyasaṃyutā
18.61
nidhāya vaṃśapātre'pi nārī doṣātpramucyate || prāpnuvaṃti ca devāśca agniṣṭomaphalaṃ nṛpa
18.62
vedhā harirharaścaiva tapyaṃte paramaṃ
tapaḥ || dharmāraṇye trisaṃdhyaṃ ca snātvā devasarasyatha
18.63
tatra mokṣeśvaraḥ śaṃbhuḥ sthāpito vai tataḥ suraiḥ || tatra sāṃgaṃ japaṃ kṛtvā na
bhūyaḥ stanapo bhavet
18.64
evaṃ kṣetraṃ mahārāja prasiddhaṃ bhuvanatraye || yastatra kurute śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śraddhayānvitaḥ
18.65
uddharetsapta
gotrāṇi kulamekottaraṃ śatam || devasaro mahārmyaṃ nānāpuṣpaiḥ samanvitam || śyāmaṃ sakalakalhārairvividhairjalajaṃtubhiḥ
18.66
brahmaviṣṇumahe
śādyaiḥ sevitaṃ suramānuṣaiḥ || siddhairyakṣaiśca munibhiḥ sevitaṃ sarvataḥ śubham
18.67
yudhiṣṭhira uvāca || || kīdṛśaṃ tatsaraḥ khyātaṃ tasmi
nsthāne dvijottama || tasya rūpaṃ prakāraṃ ca kathayasva yathātatham
18.68
vyāsa uvāca || || sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira
yasya saṃkīrttanānnūnaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
18.69
atisvacchataraṃ śītaṃ gaṃgodakasamaprabham || pavitraṃ madhuraṃ svādu jalaṃ tasya nṛpottama
18.70
mahāviśālaṃ gaṃbhīraṃ devakhātaṃ manoramam || laharyādibhirgaṃbhīraiḥ phenāvarttasamākulam
18.71
jhaṣamaṃḍūkakamaṭhairmakaraiśca samākulam || śaṃkhaśuktyādi
bhiryuktaṃ rājahaṃsaiḥ suśobhitam
18.72
vaṭavṛkṣaiḥ samāyuktamaśvatthāmraiśca veṣṭitam || cakravākasamopetaṃ bakasārasaṭidvibhaiḥ
18.73
kamanīya
pragandhācchacchatrapatraiḥ suśobhitam || sevyamānaṃ dvijaiḥ sarvaiḥ sārasādyaiḥ suśobhitam
18.74
sadaivarmunibhiścaiva viprairmartyaiśca bhūmipa || sevitaṃ
duḥkhahaṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam
18.75
anādinidhanodaṃtaṃ sevitaṃ siddhamaṃḍalaiḥ || snānādibhiḥ sarvadaiva tatsaro nṛpasattama
18.76
vidhinā
kurute yastu nīlotsargaṃ ca tattaṭe || pretā naiva kule tasya yāvadiṃdrāścaturdaśa
18.77
kanyādānaṃ ca ye kuryurvidhinā tatra bhūpate || te tiṣṭhanti
brahmaloke yāvadābhūtasaṃplavam
18.78
mahiṣīṃ gṛhadāsīṃ ca surabhīṃ sutasaṃyutām || hema vidyāṃ tathā bhūmiṃ rathāṃśca gajavāsasī
18.79
dadāti
śraddhayā tatra so'kṣayaṃ svargamaśnute || devakhātasya māhātmyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau || dīrghamāyustathā saukhyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
18.80
yaḥ
śṛṇoti naro bhaktyā nārī vā tvidamadbhutam || kule tasya bhavecchreyaḥ kalpāṃte'pi yudhiṣṭhira
18.81
etatsarvaṃ mayākhyātaṃ hayagrīvasya kāraṇam
prabhāstasya tīrthasya sarvapāpāpanuttaye
18.81.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇya māhātmye hayagrīvasyākhyānavarṇanaṃnāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Moḍhapurāṇa — Sanskrit