Pramāṇa · Search · About · API

Dharmaranyakhanda 4

Dharmāraṇyakhaṇḍa 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

cha || || vyāsa uvāca || || śrūyatāṃ nṛpaśārdūla kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām || yāṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra
saṃśayaḥ

4.2

ekadā dharmarājo vai tapastepe suduṣkaram || brahmaviṣṇumaheśādyairjalavarṣātapādiṣāṭ

4.3

ādau tretāyuge rājanvarṣāmayutatrayam
madhyevanaṃ tapasyaṃtamaśokatarumūlagam

4.4

śuṣkasnāyupinaddhāsthisaṃcayaṃ niścalākṛtim || valmīkakīṭikākoṭiśoṣitāśeṣaśoṇitam

4.5

nirmāṃsakīkasacayaṃ sphaṭikopalaniścalam || śaṃkhakuṃdeṃdutuhinamahāśaṃkhalasacchriyam

4.6

sattvāvalaṃbitaprāṇamāyuḥśeṣeṇa rakṣitam || niśvāsocchvāsa
pavanavṛttisūcitajīvitam

4.7

nimeṣonmeṣasaṃcārapiśunīkṛtajantukam || piśaṃgitasphuradraśminetradīpitadiṅmukham

4.8

tattapogniśikhādāva
cuṃbitamlānakānanam || tacchāṃtyudasudhāvarṣasaṃsiktākhilabhūruham

4.9

sākṣāttapasyaṃtamiva tapo dhṛtvā narākṛtim || nirākṛtiṃ nirākāṃkṣaṃ kṛtvā
bhaktiṃ ca kāṃcanam

4.10

kuraṃgaśāvairgaṇaśo bhramadbhiḥ parivāritam || ninādabhīṣaṇāsyaiśca vanajaiḥ parirakṣitam

4.11

etādṛśaṃ mahābhīmaṃ dṛṣṭvā
devāḥ savāsavāḥ || dhyāyaṃtaṃ ca mahādevaṃ sarveṣāṃ cābhayapradam

4.12

brahmādyā devatāḥ sarve kailāsaṃ prati jagmire || pārijātatarucchāyāmāsīnaṃ ca
sahomayā

4.13

naṃdibhṛṃgimahākālastathānye ca mahāgaṇāḥ || skandasvāmī ca bhagavāngaṇapaśca tathaiva ca || tatra devāḥ sabrahmādyāḥ svasvasthāneṣu
tasthire

4.14

brahmovāca || || namostvanaṃtarūpāya nīlakaṃṭha namo'stu te || avijñātasvarūpāya kaivalyāyāmṛtāya ca

4.15

nāṃtaṃ
devā vijānaṃti yasya tasmai namonamaḥ || yaṃ na vācaḥ praśaṃsaṃti namastasmai cidātmane

4.16

yogino yaṃ hṛdaḥ kośe praṇidhānena niścalāḥ
jyotīrūpaṃ prapaśyaṃti tasmai śrībrahmaṇe namaḥ

4.17

kālātparāya kālāya svecchayā puruṣāya ca || guṇatrayasvarūpāya namaḥ prakṛtirūpiṇe

4.18

viṣṇave sattvarūpāya rajolūpāya vedhase || tamorūpāya rudrāya sthitisargāṃtakāriṇe

4.19

namo buddhirūpāya tridhāhaṃkārarūpiṇe || paṃcatanmātrarū
pāya namaḥ prakṛtirūpiṇe

4.20

namo namaḥ svarūpāya paṃcabuddhīṃdriyātmane || kṣityādipaṃcarūpāya namaste viṣayātmane

4.21

namo brahmāṃḍarū
pāya tadaṃtarvartine namaḥ || arvācīnaparācīnaviśvarūpāya te namaḥ

4.22

anityanityarūpāya sadasatpataye namaḥ || namaste bhaktakṛpayayā svecchāvi
ṣkṛtavigraha

4.23

tava niśvasitaṃ vedāstava vedo'khilaṃ jagat || viśvābhūtāni te pādaḥ śiro dyauḥ samavartata

4.24

nābhyā
āsīdaṃtarikṣaṃ lomāni ca vanaspatiḥ || caṃdramā manaso jātaścakṣoḥ sūryastava prabho

4.25

tvameva sarvaṃ tvayi deva sarvaṃ sarvastuti
stavya iha tvameva || īśa tvayā vāsyamidaṃ hi sarvaṃ namo'stu bhūyo'pi namo namaste

4.26

iti stutvā mahādevaṃ nipeturdaṃḍava
tkṣitau || pratyuvāca tadā śaṃbhurvarado'smi kimicchati

4.27

mahādeva uvāca || || kathaṃ vyagrāḥ surāḥ sarve bṛhaspa
tipurogamāḥ || tatsamācakṣva māṃ brahmanbhavatāṃ duḥkhakāraṇam

4.28

brahmovāca || || nīlakaṃṭha mahādeva duḥkhanāśābhayaprada || śṛṇu tvaṃ duḥ
khamasmākaṃ bhavato yadvadāmyaham

4.29

dharmarājo'pi dharmātmā tapastepe suduḥsaham || na jāne'sau kimicchati devānāṃ padamuttamam

4.30

tena trastāstattapasā sarva iṃdrapurogamāḥ || bhavatoṃghrau cireṇaiva manastena samarpitam || tamutthāpaya deveśa kimicchati sa dharmarāṭ

4.31

īśvara uvāca || || bhavatāṃ nāsti nu bhayaṃ dharmātsatyaṃ bravīmyaham

4.32

tata utthāya te sarve devāḥ saha divaukasaḥ || rudraṃ pradakṣiṇīkṛtya
namaskṛtyā punaḥpunaḥ

4.33

indreṇa sahitāḥ sarve kailātpunarāgatāḥ || svasvasthāne tadā śīghraṃ gatāḥ sarve divaukasaḥ

4.34

indro'pi vai
sudharmāyāṃ gatavānprabhurīśvaraḥ || na nidrāṃ labdhavāṃstatra na sukhaṃ na ca nirvṛtim

4.35

manasā ciṃtayāmāsa vighnaṃ me samupasthitam || avāpa
mahatīṃ ciṃtāṃ tadā devaḥ śacīpatiḥ

4.36

mama sthānaṃ parāhartuṃ stapastepe suduścaram || sarvāndevānsamāhūya idaṃ vacanamabravīt

4.37

indra uvāca || || śṛṇvaṃtu devatāḥ sarvā mama duḥkhasya kāraṇam || duḥkhena mama yallabdhaṃ tatkiṃ vā prārthayedyamaḥ || bṛhaspatiḥ samālokya sarvānde
vānathābravīt

4.38

bṛhaspatiruvāca || || tapase nāsti sāmarthyaṃ vighnaṃ kartuṃ divaukasaḥ || urvaśyādyāḥ samāhūya saṃpreṣyaṃtāṃ ca tatra vai

4.39

tāsāmākāraṇārthāya pratidvāraṃ pratasthivān || sa gatvā tāḥ samādāya sabhāyāṃ śīghramāyayau

4.40

āgatāstā hariṃḥ prāha mahatkāryamu
pasthitam || gacchantu tvaritāḥ sarvā dharmāraṇyaṃ prati drutam

4.41

yatra vai dharmarājosau tapaścakre suduṣkaram || hāsyabhāvakaṭākṣaiśca gītanṛtyādi
bhistathā

4.42

taṃ lobhayadhvaṃ yaminaṃ tapaḥsthānācyutirbhavet || devasya vacanaṃ śrutvā tathā apsarasāṃ gaṇāḥ

4.43

mithaḥ saṃrebhire kartuṃ
vicāryatāṃ parasparam || dharmāraṇyaṃ pratasthesāburvaśī sarvvarāṃganā

4.44

tuṣṭuvuḥ puṣpavarṣāṃśca sasṛjustacchirasyamī || tatastu devairvipraiśca stūyamānaḥ
samaṃtataḥ

4.45

niryayau paramaprītyā vanaṃ paramapāvanam || bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam

4.46

na sūryo bhāti tatraiva mahāṃdhakāra
saṃyutam || nirjanaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanamāyatam

4.47

mṛgaiḥ siṃhairvṛtaṃ ghorairanyaiścāpi vanecaraiḥ || puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇaṃ sumanoharaśādvalam

4.48

vipulaṃ madhurānārdanāditaṃ vihagaistathā || puṃskokilaninādāḍhyaṃjhillīkagaṇanāditam

4.49

pravṛddhavikaṭairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam
vṛkṣairācchāditatalaṃ lakṣmyā paramayā yutam

4.50

nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaścinnāphalo nāpi kaṃṭakī || ṣaṭpadairapyanākīrṇaṃ nāsminvavai kānane bhavet

4.51

vihaṃgairnāditaṃ puṣpairalaṃkṛtamatīva hi || sarvartukusumairvṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam

4.52

mārutākalitāstatra drumāḥ kusumaśākhinaḥ || puṣpavṛṣṭiṃ
vicitrāṃ tu visṛjaṃti ca pādapāḥ

4.53

divaspṛśo'tha saṃpuṣṭāḥ pakṣibhirmadhurasvanaiḥ || virejuḥ pādapāstatra sugandhakusumairvṛtāḥ

4.54

tiṣṭhaṃti ca pravāleṣu puṣpabhārāvanādiṣu || ruvaṃti madhurālāpāḥ ṣaṭpadā madhulipsavaḥ

4.55

tatra pradeśāṃśca bahūnāmodāṃkuramaṃḍitān || latāgṛha
parikṣiptānyanasaḥ prītivarddhanān

4.56

saṃpaśyaṃtī mahātejā babhūva muditā tadā || parasparaśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusamācitaiḥ

4.57

aśobhata vanaṃ tatta mahaiṃdradhvajasannibhaiḥ || sukhaśītasugandhī ca puṣpareṇuvaho'nilaḥ

4.58

evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sā vanaṃ tadā
tadā sūryodbhavāṃ tatra pavitrāṃ pariśobhitām

4.59

āśramapravaraṃ tatra dadarśa ca manoramam || patibhirvālakhilyaiśca vṛtaṃ munigaṇā
vṛtam

4.60

agyagāraiśca bahubhirvṛkṣaśākhāvalaṃbitaiḥ || dhūmrapānakaṇaistatra digvāsoyatibhistathā

4.61

pālyā vanyā mṛgāstatra saumyā
bhūyo babhūvire || mārjārā mūṣakaistatra sarpaiśca nakulāstathā

4.62

mṛgaśāvaistathā siṃhāḥ sattvarūpā babhūvire || parasparaṃ cikrīḍuste yathā caiva
sahodarāḥ || dūrāddadarśa ca vanaṃ tatra devo'bravīttadā

4.63

indra uvāca || || ayaṃ ca khalu dharmarāṭ tapasyugrevatiṣṭhate || mama rājyābhi
kāṃkṣo'sāvatorthe yatyatāmiha

4.64

tapovighnaṃ prakurvaṃtu mamājñā tatra gamyatām || indrasya vacanaṃ śrutvā urvaśī ca tilottamā

4.65

sukeśī
maṃjughoṣā ca ghṛtācī menakā tathā || viśvācī caiva raṃbhā ca pramlocā cārubhāṣiṇī

4.66

pūrvacittiḥ surūpā ca anumlocā yaśasvinī
etāścānyāśca bahuśastatra saṃsthā vyaciṃtayan

4.67

parasparaṃ vilokyaiva śaṃkamānā bhayena hi || yamaścaiva tathā śakra ubhau vāyatarna hi vaḥ

4.68

evaṃ vicārya bahudhā barddhanīnāma bhārata || sarvāsāmapsarasāṃ śreṣṭhā sarvābharaṇabhūṣitā

4.69

uvācaivorvaśī tatra kiṃ khidyasi
śubhānane || devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ māyārūpabalena ca || varṇadharmo yathā bhūyātkariṣye pākaśāsana

4.70

indra uvāca || || sādhusādhu
mahābhāge varddhanīnāma suvratā || śīghraṃ gaccha svayaṃ bhadre kuru kāryaṃ kṛśodari

4.71

dhīrāṇāmavane śaktā nānyā subhru tvayā vinā || varddhanī ca
tathetyuktā gatā yatra sa dharmarāṭ

4.72

mahatā bhūṣaṇeneva rūpaṃ kṛtvā manoramam || kuṃkumaiḥ kajjalairvastrairbhūṣaṇaiścaiva bhūṣitā

4.73

kusumaṃ ca
tathā vastraṃ kiṃkiṇīkaṭirājitā || jhaṇatkāraistathā kaṭṭairbhūṣitā ca padadvaye

4.74

nānābhūṣaṇabhūṣāḍhyā nānācaṃdanacarcitā || nānākusuma
mālāḍhyā dukūlenāvṛtā śubhā

4.75

pragṛhya vīṇāṃ saṃśuddhāṃ kare sarvāṃgasundarī || nartanaṃ trividhaṃ tatra cakre lokamanoramam

4.76

tārasvareṇa
madhurairvaṃśanādena miśritam

4.77

mūrcchanātālasaṃyuktaṃ taṃtrīlayasamanvitam || kṣaṇena sahasā devo dharmarājo jitātmavān || vimanāḥ sa tadā
jāto dharmarājo nṛpātmajaḥ

4.78

yudhiṣṭhira uvāca || || āścaryaṃ paramaṃ brahmañjātaṃ me brahmasattama || kathaṃ brahmopapannasya tapaśchedo babhūva
ha

4.79

dharme dharā ca nākaśca dharme pātālameva ca || dharme caṃdrārkamāpaśva dharme ca pavano'nalaḥ

4.80

dharme caivākhilaṃ viśvaṃ sa dharmo vyagratāṃ
katham || gataḥ svāmiṃstadvaigryaṃ tathyaṃ kathaya suvrata

4.81

vyāsa uvāca || || patanaṃ sāhasānāṃ ca narakasyaiva kāraṇam || yonikuṇḍamidaṃ
sṛṣṭaṃ kuṃbhīpākasamaṃ bhuvi

4.82

netrarajjvā dṛḍhaṃ baddhvā dharṣayaṃti manasvinaḥ|| kucarūpairmahādaṃḍaistāḍyamānamacetasam

4.83

kṛtvā vai pātayaṃtyāśu
narakaṃ nṛpasattama || mohanaṃ sarvabhūtānāṃ nārī caivaṃ vinirmitā

4.84

tāvaddaṃta manaḥsthairyaṃ śrutaṃ satyamanākulam || yāvanmattāṃganāgre na vāguretra sucetasā
m

4.85

tāvattapobhivṛddhistu tāvaddānaṃ dayā damaḥ|| tāvatsvādhyāyavṛttaṃ ca tāvacchaucaṃ dhṛtaṃ vratam

4.86

yāvantrastamṛgīdṛṣṭiṃ capalāṃ na vilokayet
tāvanmātā pitā tāvadbhrātā tāvatsasuhṛjjanaḥ

4.87

tāvallajjā bhayaṃ tāvatsvācārastāvadeva hi || jñānamaudāryamaiśvaryaṃ tāvadeva hi bhāsate || yāvanma
ttāṃganāpāśaiḥ pātito naiva bandhanaiḥ

4.87.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe dharmāraṇyamāhātmye indrabha yakathanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

Linked texts (4)