Dharmaranyakhanda 44
Dharmāraṇyakhaṇḍa 44
- Language
- Sanskrit
Contents
- 44.94 — 1 part
44.1
cha || || vyāsa uvāca || || tataḥ prabhāte vimale kṛtapūrvāhnikakriyāḥ || śubhravastraparīdhānāḥ phala
hastāḥ pṛthakpṛthak
44.2
ratnāṃgadānvyadordaṃḍā aṃgulīyakamūṣitāḥ || karṇābharaṇasaṃyuktāḥ samājagmuḥ praharṣitāḥ
44.3
rājadvāraṃ tu saṃprāpya saṃta
sthurbrahmavādinaḥ || tānhṛṣṭvā rājaputrastu īṣatprahasito balī
44.4
rāmaṃ ca hanumaṃtaṃ ca gatvā viprāḥ samāgatāḥ || śrūyatāṃ maṃtriṇaḥ sarve dṛśyaṃto dvija
sattamān
44.5
etaduktvā tu vacanaṃ tūṣṇīṃ bhūtvā sthito nṛpaḥ || tato dvitrā dvijāḥ sarve upaviṣṭāḥ kramāttataḥ
44.6
kṣemaṃ papracchurnṛpatiṃ
hastirathapadātiṣu || tataḥ provāca nṛpatirviprānprati mahāmanāḥ
44.7
arihaṃtaprasādena sarvvatra kuśalaṃ mama || sā jihvā yā jinaṃ stau
ti tau karau yau jinārcanau
44.8
sā dṛṣṭiryā jine līnā tanmano yajjine ratam || dayā sarvvatra karttavyā jīvātmā pūjyate sadā
44.9
yogaśāḷā hi gaṃtavyā karttavyaṃ guruvaṃdanam || na cakāraṃ mahāmaṃtraṃ japitavyamaharniśam
44.10
pam̐cūṣaṇaṃ hi karttavyaṃ dātavyaṃ śramaṇe sadā
śrutvā vākyaṃ tato viprāstasya daṃtānapīḍayan
44.11
vimucya dīrghaniśvāsamūcuste nṛpatiṃ prati || rāmeṇa kathitaṃ rājandhīmatā ca hanūmatā
44.12
dīyatāṃ vipravṛttiṃ ca dharmiṣṭho'si dharātale || jñāyate tava dattā syānmadattā naiva naiva ca
44.13
rakṣasva rāmavākyaṃ tvaṃ yatkṛtvā tvaṃ sukhī bhava
44.14
rājovāca || || yatra rāmahanūmaṃtau yāṃtu sarve'pi tatra vai || rāmo dāsyati sarvasvaṃ kiṃ prāptā iha vai dvijāḥ
44.15
na dāsyāmi na dāsyāmi
ekāṃ caiva varāṭikām || na grāmaṃ naiva vṛttiṃ ca gacchadhvaṃ yatra rocate
44.16
tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ dvijāḥ kopākulāstadā || sahasva rāmakopaṃ hi
sāmpratañca hanūmaṃtaḥ
44.17
ityuktvā hanumaddattā vāmakakṣodbhavā puṭī || prakṣiptā cāsya nilaye vyāvṛttā dvijasattamāḥ
44.18
gate tadā viprasaṃghe
jvālāmālākulaṃ tvabhūt || agnijvālākulaṃ sarvaṃ saṃjātaṃ caiva tatra hi
44.19
dahyaṃte rājavastūnicchatrāṇi cāmarāṇi ca || kośāgārāṇi sarvāṇi
āyudhāgārameva ca
44.20
mahiṣyo rājaputrāśca gajā aśvā hyanekaṃśaḥ || vimānāni ca dahyaṃte dahyaṃte vāhanāni ca
44.21
śibikāśca vicitrā vai
rathāścaiva sahasraśaḥ || sarvatra dahyamānaṃ ca dṛṣṭvā rājāpi vivyathe
44.22
na kopi trātā tasyāsti mānavā bhayavihvalāḥ || na maṃtrayaṃtrairvahniḥ sa sādhyate
na ca mūlikaiḥ
44.23
kauṭilyakoṭināśī ca yatra rāmaḥ prakupyate || tatra sarve praṇaśyaṃti kiṃ tatkumārapālakaḥ
44.24
sarvaṃ tajjvalitaṃ dṛṣṭvā
nagnakṣapaṇakāstadā || dhṛtvā kareṇa pātrāṇi nītvā ḍaḍāñchubhānapi
44.25
raktakaṃbalikrā gṛhya vepamānā muhurmuhuḥ || anupānahikāścaiva naṣṭāḥ sarve
diśo daśa
44.26
kolāhalaṃ prakurvāṇāḥ palāyadhvamiti bruvan || dāhitā vipramukhyaiśca vayaṃ sarve na saṃśayaḥ
44.27
kecicca bhagnapātrāste bhayadaṃ
ḍāstathāpare || pranaṣṭāśca vivastrāste vītarāgamiti bruvan
44.28
arhatameva kecicca palāyanaparāyaṇāḥ || tato vāyuḥ samabhavadvahnimāṃdolayanniva
44.29
preṣito vai hanumatā viprāṇāṃ priyakāmyayā || dhāvansa nṛpatiḥ paścāditaścetaśca vai tadā
44.30
padātirekaḥ prarudankva viprā iti jalpakaḥ
lokācchrutvā tato rājā gatastatra yato dvijāḥ
44.31
gatvā tu sahasā rājangṛhītvā caraṇau tadā || viprāṇāṃ nṛpatirbhūmau mūrcchito nyapata
ttadā
44.32
uvāca vacanaṃ rājā viprānvinayatatparaḥ || japandāśarathiṃ rāmaṃ rāmarāmeti vai punaḥ
44.33
tasya dāsasya dāsohaṃ rāmasya ca dvija
sya ca || ajñānatimirāṃdhena jātosmyaṃdho hi saṃprati
44.34
aṃjanaṃ ca mayā labdhaṃ rāmanāmamahauṣadham || rāmaṃ muktvā hi ye martyā hyanyaṃ deva
mupāsate || dahyaṃte te'gninā svāminyathāhaṃ mūḍhacetanaḥ
44.35
harirbhāgīrathī viprā viprā bhāgīrathī hariḥ || bhāgīrathī harirviprāḥ sāramekaṃ jagattraye
44.36
svargasya caiva sopānaṃ viprā bhāgīrathī hariḥ || rāmanāmamahārajjvā vaikuṃṭhe yena nīyate
44.37
ityevaṃ praṇamanmājā prāṃjalirvākyamabra
vīt || vahniḥ praśāmyatāṃ viprāḥ śāsanaṃ vo dadāmyaham
44.38
dāso'smi sāṃprataṃ viprā na me vāganyathā bhavet || yatpāpaṃ brahmahatyāyāḥ para
dārābhigāminām
44.39
yatpāpaṃ madyapānāṃ ca suvarṇasteyināṃ tathā || yatpāpaṃ gurughātānāṃ tatpāpaṃ vā bhavenmama
44.40
yaṃyaṃ
ciṃtayate kāmaṃ taṃ taṃ dāsyāmyahaṃ punaḥ || viprabhaktiḥ sadā kāryā rāmabhaktistathaiva ca
44.41
anyathā karaṇīyaṃ me na kadāci
dvijottamāḥ
44.42
vyāsa uvāca || || tasminnavasare viprā jātā bhūpa dayālavaḥ || anyā yā puṭikā cāsītsā dattā
śāpaśāṃtaye
44.43
jīvitaṃ caiva tatsainyaṃ jātaṃ kṣipteṣu romasu || diśaḥ prasannāḥ saṃjātāḥ śāṃtā digjanitasvanāḥ
44.44
prajā svasthā
'bhavattatra harṣanirbharamānasā || avatasthe yathāpūrvaṃ putrapautrādikaṃ tathā
44.45
viprājñākāriṇo lokāḥ saṃjātāśca yathā purā || viṣṇudharmaṃ parityajya
nānyaṃ jānaṃti te vṛṣam
44.46
navīnaṃ śāsanaṃ kṛtvā pūrvavadvidhipūrvakam || niṣkāsitāstu pāṣaṃḍāḥ kṛtaśāstraprayojakāḥ
44.47
vedavāhyāḥ
pranaṣṭāste uttamādhamamadhyamāḥ || ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi ye'bhūvangobhujāḥ purā
44.48
teṣāṃ madhyāttu saṃjātā aṭhavījā vaṇigjanāḥ || śuśrūṣārthaṃ
brāhmaṇānāṃ rājñā sarve nirūpitāḥ
44.49
sadācārāḥ sunipuṇā devabrāhmaṇapūjakāḥ || tyaktvā pākhaṇḍamārgaṃ tu viṣṇubhaktiparāstu te
44.50
jāhnavītīramāsādya traividyebhyo dadau nṛpaḥ || śāsanaṃ tu yadā dattaṃ teṣāṃ vai bhaktipūrvakam
44.51
sthānadharmātpracalitā vāḍavāste samāgatāḥ || nṛpo
vijñāpito vipraistairaivaṃ kleśakāribhiḥ
44.52
ye tyaktavāco viprendrāstānniḥsāraya bhūpate || parasparaṃ vivādāstu saṃjātā dattavṛttaye
44.53
nyāya
pradarśanārthaṃ ca kāritāstu sabhāsadaḥ || hastākṣareṣu dṛṣṭeṣu pṛthakpṛthak prapāditam
44.54
etacchrutvā tato rājā tulādānaṃ cakāra ha || dīyamāne
tadā dāne cāturvidyā babhāṣire
44.55
asmābhirhāritā jātiḥ kathaṃ kurmaḥ pratigraham || nivāritāstu te sarve sthānānmoherakā dvijāḥ
44.56
daśapaṃca sahasrāṇi vedavedāṃgapāragāḥ || tatastena tadā rājñājñā rāmānuvartinā
44.57
āhūtāvāḍavāṃstāṃstu jñātibhedaṃ cakāra saḥ || trayīvidyā
vāḍavā ye setubaṃdhaṃ prati prabhom
44.58
gatāste vṛttibhājaḥ syurnānye vṛttyabhibhāginaḥ || tatra naiva gatā ye vai cāturvidyatvamāgatāḥ
44.59
vaṇigbhirna ca saṃbaṃdho na vivāhaśca taiḥ saha || grāmavṛttau na saṃbaṃdho jñātibhede kṛte sati
44.60
dvijabhaktiparāḥ śūdrāḥ ye pākhaṃḍairna lopitāḥ|| jaina
dharmātparāvṛttāste gobhūjāstathottamāḥ
44.61
ye ca pākhaṃḍaniratā rāmaśāsanalopakāḥ || sarve viprāstathā śūdrā pratibaṃdhana yojitāḥ
44.62
satyapratijñāṃ kurvāṇāstatrasthāḥ sukhino'bhavan || cāturvidyā bahirgrāme rājñā tena nivāsitāḥ
44.63
yathā rāmo na kupyeta tathā kārya mayā dhruvam
parāṅmukhā ye rāmasya sanmukhāñnugatāḥ kila
44.64
cāturvidyāste vijñeyā vṛttibāhyāḥ kṛtāstadā || kṛtakṛtyastadā jāto rājā kumārapālakaḥ
44.65
viprāṇāṃ purataḥ prāha praśrayeṇa vacastadā || grāmavṛttirna me luptā etadvai devanirmitam
44.66
svayaṃ kṛtāparādhānāṃ doṣo kasya na dīyate
yathā vane kāṣṭhavarṣādvahniḥ syāddaivayogataḥ
44.67
bhavadbhistu paṇaḥ prokto hyabhijñānasya hetave || rāmasya śāsanaṃ kṛtvā vāyuputrasya hetave
44.68
vyāvṛttā vāḍavā yūyaṃ sa doṣaḥ kasya dīyate || avasāne hariṃ smṛtvā mahāpāpayuto'pi vā
44.69
viṣṇulokaṃ vrajatyāśu saṃśayastu kathaṃ bhavet
mahatpuṇyodaye nṛṇāṃ buddhiḥ śreyasi jāyate
44.70
pāpasyodayakāle ca viparītā hi sā bhavet || sakṛtpālayate yastu dharmeṇaitajjagattrayam
44.71
yoṃtarātmā ca bhūtānāṃ saṃśayastatra no hitaḥ || iṃdrādayo'marāḥ sarve sanakādyāstapodhanāḥ
44.72
muktyarthamarcayaṃtīha saṃśayastatra
no hitaḥ || sahasranāma tattulyaṃ rāmanāmeti gīyate
44.73
tasminnaniścayaṃ kṛtvā kathaṃ siddhirbhavediha || mama janmakṛtātpuṇyādabhijñānaṃ dadau
hariḥ
44.74
pākhaṃḍādyatkṛtaṃ pāpaṃ mṛṣṭaṃ tadvaḥ praṇāmataḥ || prasīdaṃtu bhavaṃtaśca tyaktā krodhaṃ mamādhunā
44.75
brāhmaṇā ūcuḥ || || rāja
ndharmo viluptaste prāpitānāṃ tathā punaḥ || avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavaṃti mahatāmapi
44.76
nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ || etaddaiva
kṛtaṃ sarvaṃ prabhoryaḥ sukhaduḥkhayoḥ
44.77
satyapratijñāstraividyā bhajaṃtu rāmaśāsanam || asmākaṃ tu paraṃ dehi sthānaṃ yatra vasāmahe
44.78
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā sukhamicchurdvijanmanām || teṣāṃ sthānaṃ tu dattaṃ vai sukhavāsaṃ tu nāmataḥ
44.79
hiraṇyaṃ puṣpavāsāṃsi gāvaḥ kāmadughā nṛpa
svarṇālaṃkaraṇaṃ sarvaṃ nānāvastucayaṃ tathā
44.80
śraddhayā parayā dattvā mudaṃ lebhe narādhipaḥ || trayīvidyāstu te jñeyāḥ sthāpitā ye trimūrtibhiḥ
44.81
caturthenaiva bhūpena sthāpitāḥ sukhavāsane || te babhūvurdvijaśreṣṭhāścāturvidyāḥ kalau yuge
44.82
cāturvidyāśca te sarve dharmāraṇye pratiṣṭhitāḥ
vedoktā āśiṣo dattvā tasmai rājñe mahātmane
44.83
rathairaśvairuhyamānāḥ kṛtakṛtyā dvijātayaḥ || mahatpramodayuktāste prāpurmoherakaṃ mahat
44.84
pauṣaśuklatrayodaśyāṃ labdhaṃ śāsanakaṃ dvijaiḥ || balipradānaṃ tu kṛtamuddiśya kuladevatām
44.85
varṣevarṣe prakarttavyaṃ balidānaṃ yathāvidhi || kāryaṃ ca
maṃgalasnānaṃ puruṣeṇa mahātmanā
44.86
gītaṃ nṛtyaṃ tathā vādyaṃ kurvīta taddine dhruvam || tanmāse taddine naiva vṛttināśo bhavedyathā
44.87
daivā
datītakāle cet vṛddhiśrāddhamucyate yadā || tadā prathamataḥ kṛtvā paścādvṛddhirvidhīyate
44.88
ye ca bhinnaprapāprāyāstraividyā moḍhavaṃśajāḥ || tathā cāturvedi
naśca kurvaṃti gotrapūjanam
44.89
varṣamadhye prakurvīta tathā supte janārdane || pauṣe ca luptaṃ kṛtvā ca śrautaṃ smārttaṃ karoti yaḥ
44.90
tatra krodhasamā
viṣṭā nighnaṃti kuladevatāḥ || vivāhotsavakāle ca mauṃjībaṃdhādikarmaṇi
44.91
muhūrttaṃ gaṇanāthāsya tataḥ prabhṛti śobhanam
44.92
nirvāsitāstu
ye viprā āmarājñā svaśāsanāt || paṃcadaśasahasrāṇi yayuste sukhavāsakam
44.93
paṃcapañcāśato grāmāndadau rāmaḥ purā svayam || tatrasthā
vaṇijaścaiva teṣāṃ vṛttimakalpayan
44.94
aḍālajā māṃḍalīyā gobhūjāśca pavitrakāḥ || brāhmaṇānāṃ vṛttidāste brahmasevāsu tatparāḥ
44.94.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye brāhmaṇānāṃ śāsanavṛttiprāptivarṇanaṃ nāmā ṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Dharmāraṇyamāhātmya — Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit
- Moḍhapurāṇa — Sanskrit