Dharmaranyakhanda 8
Dharmāraṇyakhaṇḍa 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.104 — 1 part
8.1
cha || || vyāsa uvāca || || upakārāya
sādhūnāṃ gṛhasthāśramavāsinām || yathā ca kriyate dharmo yathāvatkathayāmi te
8.2
vatsa gārhasthyamāsthāya naraḥ sarvamidaṃ jagat || puṣṇāti tena
lokāṃśca sa jayatyabhivāṃchitān
8.3
pitaro munayo devā bhūtāni manujāstathā || krimīkīṭapataṃgāśca vayāṃsi pitaro'surāḥ
8.4
gṛhastha
mupajīvaṃti tatastṛptiṃ prayāṃti ca || mukhaṃ vāsya nirīkṣaṃte apo no dāsyatīti ca
8.5
sarvasyādhārabhūtā ye vatsa dhenustrayīmayī || asyāṃ
pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā
8.6
ṛkpṛṣṭhāsau yajuḥsaṃdhyā sāmakukṣipayodharā || iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā
8.7
śāṃti
puṣṭikṛnmūtrā varṇapādapratiṣṭhitā || upajīvyamānā jagatāṃ padakramajaṭāghanaiḥ
8.8
svāhākārasvadhākārau vaṣaṭkāraśca putraka || hantakārastathai
vānyastasyāḥ stanacatuṣṭayam
8.9
svāhākārastanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam || munayaśca vaṣaṭkāraṃ devabhūtasureśvarāḥ
8.10
hantakāraṃ manuṣyāśca
pibaṃti satataṃ stanam || evamadhyāpayeddeva vedānāṃ pratyahaṃ trayīm
8.11
teṣāmucchedakarttā yaḥ puruṣo'naṃtapāpakṛt || sa tamasyaṃdhatāmitre narake hi
nimajjati
8.12
yastvenāṃ mānavo dhenuṃ svarvatsairamarādibhiḥ || pūjayatyucite kāle sa svargāyopapadyate
8.13
tasmātputra manuṣyeṇa devarṣi
pitṛmānavāḥ || bhūtāni cānudivasaṃ poṣyāṇi svatanuryathā
8.14
tasmātsnātaḥ śucirbhūtvā devarṣipitṛtarpaṇam || yajñasyāṃte tathaivādbhiḥ kāle
kuryātsamāhitaḥ
8.15
sumanogandhapuṣpaiśca devānabhyarcya mānavaḥ || tato'grestarpaṇaṃ kuryāddadyāccāpi balīṃstathā
8.16
naktaṃcarebhyo bhūtebhyo
balimākāśato haret || pitṝṇāṃ nirvapettadvaddakṣiṇābhimukhastataḥ
8.17
gṛhasthastatparo bhūtvā susamāhitamānasaḥ || tatastoyamupādāya teṣvevārpaṇa
satkriyām
8.18
sthāneṣu nikṣipetprājño nāmnā tūddiśya devatāḥ || evaṃ baliṃ gṛhe dattvā gṛhe gṛhapatiḥ śuciḥ
8.19
ācamya ca tataḥ
kuryātprājño dvārāvalokanam || muhūrtasyāṣṭamaṃ bhāgamudīkṣetātithiṃ tataḥ
8.20
atithiṃ tatra saṃprāptamarghyapādyodakena ca || bubhukṣumāgataṃ śrāṃtaṃ
yācamānamakiṃcanam
8.21
brāhmaṇaṃ prāhuratithiṃ saṃpūjya śaktito budhaiḥ || na pṛcchettatrācaraṇaṃ svādhyāyaṃ cāpi paṃḍitaḥ
8.22
śobhanāśobhanākāraṃ
taṃ manyeta prajāpatim || anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate
8.23
tasmai dattvā tu yo bhuṃkte sa tu bhuṃkte'mṛtaṃ naraḥ || atithairyasya
bhagnāśo gṛhātprati nivartate
8.24
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati || api vā śākadānena yadvā toyapradānataḥ || pūjayettaṃ naraḥ śaktyā
tenaivāto vimucyate
8.25
yudhiṣṭhira uvāca || || vivāhā brāhmadaivārṣāḥ prājāpatyāsurau tathā || gāṃdharvo rākṣasaścāpi paiśācoṣṭama ucyate
8.26
eteṣāṃ ca vidhiṃ brūhi tathā kāryaṃ ca tattvataḥ || gṛhasthānāṃ tathā dharmānbrūhi me tvaṃ viśeṣataḥ
8.27
parāśara uvāca || || sa brāhmo varamā
hūya yatra kanyā svalaṃkṛtā || dīyate tatsutaḥ pūyātpuruṣānekaviṃśatim
8.28
yajñasthārtvije daivastajaḥ pāti caturdaśa || varādādāya godvandvamārṣa
stajjaḥ punāti ṣaṭ
8.29
sahobhau caratāṃ dharmaṃ prājāpatyaḥ sa īritaḥ || varavadhvoḥ svecchayā ca gāṃdharvo'nyonyamaitrataḥ || prasaṅga kanyāharaṇādrā
kṣaso ninditaḥ satām
8.30
chalena kanyāharaṇātpaiśāco garhito'ṣṭamaḥ || prāyaḥ kṣatraviśoruktā gāṃdharvāsurarākṣasāḥ
8.31
aṣṭamastveva
pāpiṣṭhaḥ pāpiṣṭhānāṃ ca saṃbhavaḥ || savarṇayā karo grāhyo dhāryaḥ kṣatriyayā śaraḥ
8.32
pratodo vaiśyayā dhāryo vāsotaḥ śūdrayā tathā || asavarṇā
sveṣa vidhiḥ smṛtau dṛṣṭaśca vedane
8.33
savarṇābhistu sarvābhiḥ pāṇirgrāhyastvayaṃ vidhiḥ || dharye vivāhe jāyante dharmyāḥ putrāḥ śatāyuṣaḥ
8.34
adharmyāddharmmarahitā maṃdabhāgyadhanāyuṣaḥ || kṛtakālābhigamane dharmoyaṃ gṛhiṇaḥ paraḥ
8.35
strīṇāṃ varamanusmṛtya yathākāmyathavā bhavet || divābhiga
manaṃ puṃsāmanāyuṣyaṃ paraṃ matam
8.36
śrāddhāhaḥ sarvaparvāṇi na gaṃtavyāni dhīmatā || tatra gachanstriyaṃ mohāddharmātpracyavate parāt
8.37
ṛtu
kālābhigāmī yaḥ svadāranirataśca yaḥ || sa sadā brahmacārī hi vijñeyaḥ sa gṛhāśramī
8.38
ārṣe vivāhe godvaṃdvaṃ yaduktaṃ tatra śasyate || śulkama
ṇvapi kanyāyāḥ kanyāvikrayapāpakṛt
8.39
apatyavikrayātkalpaṃ vasedviṭkṛmibhojane || ato nāṇvapi kanyāyā upajīvyaṃ narairdhanam
8.40
tatra tuṣṭā mahālakṣmīrnivaseddānavāriṇā || vāṇijyaṃ nīcasevā ca vedānadhyayanaṃ tathā
8.41
kuvivāhaḥ kriyālopaḥ kule patanahetavaḥ || kuryādvai
vāhike cāgnau gṛhyakarmmānvahaṃ gṛhī
8.42
pañcayajñakriyāṃ cāpi paktiṃ dainaṃdinīmapi || gṛhasthāśramiṇaḥ pañcasūnākarma dinedine
8.43
kuṇḍanī peṣaṇī cullī hyudakumbhī tu mārjanī || tāsāṃ ca paṃcasūnānāṃ nirākaraṇahetavaḥ || kratavaḥ paṃca nirdiṣṭā gṛhiśreyobhivarddhanāḥ
8.44
paṭhanaṃ
brahmayajñaḥ syāttarpaṇaṃ ca pitṛkratuḥ || homo daivo balirbhauta ātithyaṃ nṛkratuḥ kramāt
8.45
vaiśvadevāṃtere prātaḥ sūryoḍho vātithiḥ smṛtaḥ || ati
therāditoṣyete bhojyā nātra vicāraṇā
8.46
pitṛdevamanuṣyebhyo dattvāśnātyamṛtaṃ gṛhī || adattvānnaṃ ca yo bhuṃkte kevalaṃ svodaraṃbhariḥ
8.47
vaiśvadevena ye hīnā ātithyena vivarjitāḥ || sarve te vṛṣalā jñeyāḥ prāptavedā api dvijāḥ
8.48
akṛtvā vaiśvadevaṃ tu bhuñjate ye dvijādhamāḥ || iha
lokennahīnāḥ syuḥ kākayoniṃ vrajaṃtyatho
8.49
vedoktaṃ viditaṃ karmma nityaṃ kuryādataṃdritaḥ || yadi kuryādyathāśakti prāpnuyātsadgatiṃ parām
8.50
ṣaṣṭhyaṣṭamyorvasetpāpaṃ taile māṃse sadaiva hi || caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ tathaiva ca kṣure bhage
8.51
udayantaṃ na vīkṣeta nāstaṃ yaṃtaṃ na mastake || na rāhuṇo
pasṛṣṭaṃ ca nāṃḍasthaṃ vīkṣayedravim
8.52
na vīkṣetātmano rūpamapsu dhāvenna kardame || na nagnāṃ striyamīkṣeta na nagno jalamāviśet
8.53
devatāyatanaṃ
vipraṃ dhenuṃ madhu mṛdaṃ tathā || jātivṛddhaṃ vayovṛddhaṃ vidyāvṛddhaṃ tathaiva ca
8.54
aśvatthaṃ caityavṛkṣaṃ ca guruṃ jalabhṛtaṃ ghaṭam || siddhānnaṃ dadhi siddhārthaṃ gacchankuryā
tpradakṣiṇam
8.55
rajasvalāṃ na seveta nāśnīyātsaha bhāryayā || ekavāsā na bhuñjīta na bhuñjītotkaṭāsane
8.56
nāśuciṃ striyamīkṣeta teja
skāmo dvijottamaḥ || asaṃtarpya pitṝndevānnādyādannaṃ ca kutracit
8.57
pakvānnaṃ cāpi no māṃsaṃ dīrghakālaṃ jijīviṣuḥ || na mūtraṇaṃ vraje kuryānna valmī
ke na bhasmani
8.58
na gartteṣu sasattveṣu na tiṣṭhanna vrajannapi || brāhmaṇaṃ sūryyamagniṃ ca caṃdraṛkṣagurūnapi
8.59
abhipaśyanna kurvīta malamūtravisarja
nam || mukhenopadhamennāgniṃ nagnāṃ nekṣeta yoṣitam
8.60
nāṃgrī pratāpayedagnau na vastu aśuci kṣipet || prāṇahiṃsāṃ na kurvīta nāśnīyātsaṃdhya
yordvayoḥ
8.61
na saṃviśecca saṃdhyāyāṃ prātaḥ sāyaṃ kvacidbudhaḥ || nācakṣīta dhayaṃtīṃ gāṃ neṃdracāpaṃ pradarśayet
8.62
naikaḥ supyātkvacicchūnye na
śayānaṃ prabodhayet || paṃthānaṃ naikalo yāyānna vāryyaṃjalinā pibet
8.63
na divoddhṛtasāraṃ ca bhakṣayeddadhi no niśi || strīdharmiṇīṃ nābhivade
nnādyādāvṛti rātriṣu
8.64
tauryyatrikapriyo na syātkāṃsthe pādau na dhāvayet || śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe yo'śnīyājjñānavarjitaḥ
8.65
dātuḥ śrāddhaphalaṃ nāsti bhoktā kilbiṣabhagbhavet || na dhārayedanyabhuktaṃ vāsaścopānahāvapi
8.66
na bhinnabhājane'śnīyānnāsītābhyādidūṣite
ārohaṇaṃ gavāṃ pṛṣṭhe pretadhūmaṃ sarittaṭam
8.67
bālātapaṃ divāsvāpaṃ tyajeddīrghaṃ jijīviṣuḥ || snātvā na mārjayedgātraṃ visṛjenna śikhāṃ pathi
8.68
hastau śiro na dhunuyānnākarṣedāsanaṃ padā || kareṇa no mṛjedgātraṃ snānavastreṇa vā punaḥ
8.69
śunocchiṣṭaṃ bhavedgātraṃ punaḥ snānena
śudhyati || notpāṭayellomanakhaṃ daśanena kadācana
8.70
karajaiḥ karajacchedaṃ vivarjjayecchubhāya tu || yadāyatyāṃ tyajettanna kuryātkarma prayatnataḥ
8.71
advāreṇa na gantavyaṃ svaveśmāpi kadācana || krīḍennāṅgaiḥ sahāsīta na dharmmaghnairna rogibhiḥ
8.72
na śayīta kvacinnagnaḥ pāṇau bhuṃjīta
naiva ca || ārdrapādakarāsyo'śnandīrghakālaṃ na jīvati
8.73
saṃviśennāīcaraṇo nocchiṣṭaḥ kvacidāvrajet || śayanastho na cāśnīyānna pibecca
jalaṃ dvijaḥ
8.74
sopānatko nopaviśenna jalaṃ cotthitaḥ pibet || sarvvamamlamayaṃ nādyādārogyasyābhilāṣukaḥ
8.75
na nirīkṣeta viṇmū
sūtre nocchiṣṭaḥ saṃspṛśecchiraḥ || nādhitiṣṭhettuṣāṃgārabhasmakeśakapālikāḥ
8.76
patitaiḥ saha saṃvāsaḥ patanāyaiva jāyate || dadyādūrdhvāsanaṃ maṃcaṃ
na śūdrāya kadācana
8.77
brāhmaṇthāddhīyate vipraḥ śūdro dharmmācca hīyate || dharmmopadeśaḥ śūdrāṇāṃ svaśreyaḥ pratighātayet
8.78
dvijaśuśrūṣaṇaṃ
dharmmaḥ śūdrāṇāṃ hi paro mataḥ || kaṇḍūyanaṃ hi śirasaḥ pāṇibhyāṃ na śubhaṃ matam
8.79
ādiśedvaidikaṃ maṃtraṃ na śūdrāya kadācana || brāhmaṇyā
ddhīyate vipraḥ śūdro dharmmācca hīyate
8.80
ātāḍanaṃ karābhyāṃ ca krośanaṃ keśaluṃcanam || aśāstravarttanaṃ bhūyo lubdhautkṛtvā pratigraham
8.81
brāhmaṇaḥ sa ca vai yāti narakānekaviṃśatim || akālameghastanite varṣatauṃ pāṃsuvarṣaṇe
8.82
mahābāladhvanau rātrāvanadhyāyāḥ
prakīrttitāḥ || ulkāpāte ca bhūka̍pe digdāhe madhyarātriṣu
8.83
saṃdhyayorvṛṣalopānte rājyahāre ca sūtake || daśāṣṭakāsu bhūtāyāṃ śrāddhāhne
pratipadyapi
8.84
pūrṇimāyāṃ tathāṣṭamyāṃ viḍḍare rāṣṭraviplave || upākarmaṇi cotsarge kalpādiṣu yugādiṣu
8.85
āraṇyakamadhītyāpi bāṇasaṃtrorapi
dhvanau || anadhyāyeṣu caiteṣu cādhīyīta na vai kvacit
8.86
bhūtāṣṭamyoḥ pañcadaśyorbrahmacārī sadā bhavet || anāyuṣyakaraṃ ceha paradāropasarpaṇam
tasmāttadūrastastyājyaṃ vairiṇāṃ copasevanam
8.87
pūrvviddhibhiḥ parityaktamātmānaṃ nāvamānayet || sadodyamavatāṃ yasmācchriyo vidyā na durlabhāḥ
8.88
satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam || priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmo vidhīyate
8.89
vācovegaṃ manovegaṃ jihvāvegaṃ ca varja
yet || guhyajānyapi lomāni tatsparśādaśucirbhavet
8.90
pādadhautodakaṃ mūtramucchiṣṭānyukāni ca || niṣṭhīvanaṃ ca śleṣmāṇaṃ gṛhāddūraṃ viniḥ
kṣipet
8.91
aharniśaṃ śruterjāpyācchaucācāraniṣevaṇāt || adrohavatyā buddhyā ca pūrvajanma smaredvijaḥ
8.92
vṛddhānprayatnādvaṃdeeta dadyātteṣāṃ
svamāsanam || vinamrakandharo bhūyādanuyāyāttataśca tān
8.93
śrutibhūdevadevānāṃ nṛpasādhutapasvinām || pativratānāṃ nārīṇāṃ nindāṃ kuryānna karhi
cit
8.94
uddhṛtya pañcamṛtpiṇḍānsnāyātparajalāśaye || śraddhayā pātramāsādya yatkiṃciddīyate vasu
8.95
deśe kāle ca vidhinā tadānaṃtyāya
kalpate || bhūprado maṇḍalādhīśaḥ sarvatra sukhito'nnadaḥ
8.96
toyadātā surūpaḥ syātpuṣṭaścāntraprado bhavet || pradīprado nirmalākṣo godātāryamaloka
bhāk
8.97
svarṇadātā ca dīrghāyustiladaḥ syācca suprajaḥ || veśmado'tyuccasaudheśo vastradaścandralokabhāk
8.98
hayaprado divyadeho lakṣmīvānvṛṣabha
pradaḥ|| subhāryaḥ śivikādātā suparyaṃkaprado'pi ca
8.99
śraddhayā pratigṛhṇāti śraddhayā yaḥ prayacchati || svargiṇau tāvubhau syātāṃ patato'śraddhayā tvadhaḥ
8.100
anṛtena kṣaredyajñastapo vismayataḥ kṣaret || kṣaretkīrttirvinā dānamāyurviprāpamānataḥ
8.101
gaṃdhaṃ puṣpaṃ kuśā gāvaḥ śākaṃ māṃsaṃ payo dadhi
maṇimatsyagṛhaṃ dhānyaṃ grāhyametadupasthitam
8.102
madhūdakaṃ phalaṃ mūlamedhāṃsyabhayadakṣiṇā || abhyudyatāni grāhyāṇi tvetānyapi nikṛṣṭataḥ
8.103
dāsanāpitagopālakulamitrāddhaisīriṇaḥ || bhojyānnāḥ śūdravargemī tathātmavinivedakaḥ
8.104
itthamācāradharmāyaṃ dharmāraṇyanivāsinām || śrutismṛ
tyuktadharmo'yaṃ yudhiṣṭhira niveditaḥ
8.104.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye sadācāralakṣaṇavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
Linked texts (10)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Dāśarathīyatantra — Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Kāśīpurāṇa — Sanskrit
- Kāśīkhaṇḍa — Śivadāsa, Sanskrit
- Rāmāśvamedha — Sanskrit
- Moḍhapurāṇa — Sanskrit
- Pātālakhaṇḍa — Sanskrit