Pramāṇa · Search · About · API

Dharmaranyakhanda 8

Dharmāraṇyakhaṇḍa 8

Language
Sanskrit

Contents

8.1

cha || || vyāsa uvāca || || upakārāya
sādhūnāṃ gṛhasthāśramavāsinām || yathā ca kriyate dharmo yathāvatkathayāmi te

8.2

vatsa gārhasthyamāsthāya naraḥ sarvamidaṃ jagat || puṣṇāti tena
lokāṃśca sa jayatyabhivāṃchitān

8.3

pitaro munayo devā bhūtāni manujāstathā || krimīkīṭapataṃgāśca vayāṃsi pitaro'surāḥ

8.4

gṛhastha
mupajīvaṃti tatastṛptiṃ prayāṃti ca || mukhaṃ vāsya nirīkṣaṃte apo no dāsyatīti ca

8.5

sarvasyādhārabhūtā ye vatsa dhenustrayīmayī || asyāṃ
pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā

8.6

ṛkpṛṣṭhāsau yajuḥsaṃdhyā sāmakukṣipayodharā || iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā

8.7

śāṃti
puṣṭikṛnmūtrā varṇapādapratiṣṭhitā || upajīvyamānā jagatāṃ padakramajaṭāghanaiḥ

8.8

svāhākārasvadhākārau vaṣaṭkāraśca putraka || hantakārastathai
vānyastasyāḥ stanacatuṣṭayam

8.9

svāhākārastanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam || munayaśca vaṣaṭkāraṃ devabhūtasureśvarāḥ

8.10

hantakāraṃ manuṣyāśca
pibaṃti satataṃ stanam || evamadhyāpayeddeva vedānāṃ pratyahaṃ trayīm

8.11

teṣāmucchedakarttā yaḥ puruṣo'naṃtapāpakṛt || sa tamasyaṃdhatāmitre narake hi
nimajjati

8.12

yastvenāṃ mānavo dhenuṃ svarvatsairamarādibhiḥ || pūjayatyucite kāle sa svargāyopapadyate

8.13

tasmātputra manuṣyeṇa devarṣi
pitṛmānavāḥ || bhūtāni cānudivasaṃ poṣyāṇi svatanuryathā

8.14

tasmātsnātaḥ śucirbhūtvā devarṣipitṛtarpaṇam || yajñasyāṃte tathaivādbhiḥ kāle
kuryātsamāhitaḥ

8.15

sumanogandhapuṣpaiśca devānabhyarcya mānavaḥ || tato'grestarpaṇaṃ kuryāddadyāccāpi balīṃstathā

8.16

naktaṃcarebhyo bhūtebhyo
balimākāśato haret || pitṝṇāṃ nirvapettadvaddakṣiṇābhimukhastataḥ

8.17

gṛhasthastatparo bhūtvā susamāhitamānasaḥ || tatastoyamupādāya teṣvevārpaṇa
satkriyām

8.18

sthāneṣu nikṣipetprājño nāmnā tūddiśya devatāḥ || evaṃ baliṃ gṛhe dattvā gṛhe gṛhapatiḥ śuciḥ

8.19

ācamya ca tataḥ
kuryātprājño dvārāvalokanam || muhūrtasyāṣṭamaṃ bhāgamudīkṣetātithiṃ tataḥ

8.20

atithiṃ tatra saṃprāptamarghyapādyodakena ca || bubhukṣumāgataṃ śrāṃtaṃ
yācamānamakiṃcanam

8.21

brāhmaṇaṃ prāhuratithiṃ saṃpūjya śaktito budhaiḥ || na pṛcchettatrācaraṇaṃ svādhyāyaṃ cāpi paṃḍitaḥ

8.22

śobhanāśobhanākāraṃ
taṃ manyeta prajāpatim || anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate

8.23

tasmai dattvā tu yo bhuṃkte sa tu bhuṃkte'mṛtaṃ naraḥ || atithairyasya
bhagnāśo gṛhātprati nivartate

8.24

sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati || api vā śākadānena yadvā toyapradānataḥ || pūjayettaṃ naraḥ śaktyā
tenaivāto vimucyate

8.25

yudhiṣṭhira uvāca || || vivāhā brāhmadaivārṣāḥ prājāpatyāsurau tathā || gāṃdharvo rākṣasaścāpi paiśācoṣṭama ucyate

8.26

eteṣāṃ ca vidhiṃ brūhi tathā kāryaṃ ca tattvataḥ || gṛhasthānāṃ tathā dharmānbrūhi me tvaṃ viśeṣataḥ

8.27

parāśara uvāca || || sa brāhmo varamā
hūya yatra kanyā svalaṃkṛtā || dīyate tatsutaḥ pūyātpuruṣānekaviṃśatim

8.28

yajñasthārtvije daivastajaḥ pāti caturdaśa || varādādāya godvandvamārṣa
stajjaḥ punāti ṣaṭ

8.29

sahobhau caratāṃ dharmaṃ prājāpatyaḥ sa īritaḥ || varavadhvoḥ svecchayā ca gāṃdharvo'nyonyamaitrataḥ || prasaṅga kanyāharaṇādrā
kṣaso ninditaḥ satām

8.30

chalena kanyāharaṇātpaiśāco garhito'ṣṭamaḥ || prāyaḥ kṣatraviśoruktā gāṃdharvāsurarākṣasāḥ

8.31

aṣṭamastveva
pāpiṣṭhaḥ pāpiṣṭhānāṃ ca saṃbhavaḥ || savarṇayā karo grāhyo dhāryaḥ kṣatriyayā śaraḥ

8.32

pratodo vaiśyayā dhāryo vāsotaḥ śūdrayā tathā || asavarṇā
sveṣa vidhiḥ smṛtau dṛṣṭaśca vedane

8.33

savarṇābhistu sarvābhiḥ pāṇirgrāhyastvayaṃ vidhiḥ || dharye vivāhe jāyante dharmyāḥ putrāḥ śatāyuṣaḥ

8.34

adharmyāddharmmarahitā maṃdabhāgyadhanāyuṣaḥ || kṛtakālābhigamane dharmoyaṃ gṛhiṇaḥ paraḥ

8.35

strīṇāṃ varamanusmṛtya yathākāmyathavā bhavet || divābhiga
manaṃ puṃsāmanāyuṣyaṃ paraṃ matam

8.36

śrāddhāhaḥ sarvaparvāṇi na gaṃtavyāni dhīmatā || tatra gachanstriyaṃ mohāddharmātpracyavate parāt

8.37

ṛtu
kālābhigāmī yaḥ svadāranirataśca yaḥ || sa sadā brahmacārī hi vijñeyaḥ sa gṛhāśramī

8.38

ārṣe vivāhe godvaṃdvaṃ yaduktaṃ tatra śasyate || śulkama
ṇvapi kanyāyāḥ kanyāvikrayapāpakṛt

8.39

apatyavikrayātkalpaṃ vasedviṭkṛmibhojane || ato nāṇvapi kanyāyā upajīvyaṃ narairdhanam

8.40

tatra tuṣṭā mahālakṣmīrnivaseddānavāriṇā || vāṇijyaṃ nīcasevā ca vedānadhyayanaṃ tathā

8.41

kuvivāhaḥ kriyālopaḥ kule patanahetavaḥ || kuryādvai
vāhike cāgnau gṛhyakarmmānvahaṃ gṛhī

8.42

pañcayajñakriyāṃ cāpi paktiṃ dainaṃdinīmapi || gṛhasthāśramiṇaḥ pañcasūnākarma dinedine

8.43

kuṇḍanī peṣaṇī cullī hyudakumbhī tu mārjanī || tāsāṃ ca paṃcasūnānāṃ nirākaraṇahetavaḥ || kratavaḥ paṃca nirdiṣṭā gṛhiśreyobhivarddhanāḥ

8.44

paṭhanaṃ
brahmayajñaḥ syāttarpaṇaṃ ca pitṛkratuḥ || homo daivo balirbhauta ātithyaṃ nṛkratuḥ kramāt

8.45

vaiśvadevāṃtere prātaḥ sūryoḍho vātithiḥ smṛtaḥ || ati
therāditoṣyete bhojyā nātra vicāraṇā

8.46

pitṛdevamanuṣyebhyo dattvāśnātyamṛtaṃ gṛhī || adattvānnaṃ ca yo bhuṃkte kevalaṃ svodaraṃbhariḥ

8.47

vaiśvadevena ye hīnā ātithyena vivarjitāḥ || sarve te vṛṣalā jñeyāḥ prāptavedā api dvijāḥ

8.48

akṛtvā vaiśvadevaṃ tu bhuñjate ye dvijādhamāḥ || iha
lokennahīnāḥ syuḥ kākayoniṃ vrajaṃtyatho

8.49

vedoktaṃ viditaṃ karmma nityaṃ kuryādataṃdritaḥ || yadi kuryādyathāśakti prāpnuyātsadgatiṃ parām

8.50

ṣaṣṭhyaṣṭamyorvasetpāpaṃ taile māṃse sadaiva hi || caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ tathaiva ca kṣure bhage

8.51

udayantaṃ na vīkṣeta nāstaṃ yaṃtaṃ na mastake || na rāhuṇo
pasṛṣṭaṃ ca nāṃḍasthaṃ vīkṣayedravim

8.52

na vīkṣetātmano rūpamapsu dhāvenna kardame || na nagnāṃ striyamīkṣeta na nagno jalamāviśet

8.53

devatāyatanaṃ
vipraṃ dhenuṃ madhu mṛdaṃ tathā || jātivṛddhaṃ vayovṛddhaṃ vidyāvṛddhaṃ tathaiva ca

8.54

aśvatthaṃ caityavṛkṣaṃ ca guruṃ jalabhṛtaṃ ghaṭam || siddhānnaṃ dadhi siddhārthaṃ gacchankuryā
tpradakṣiṇam

8.55

rajasvalāṃ na seveta nāśnīyātsaha bhāryayā || ekavāsā na bhuñjīta na bhuñjītotkaṭāsane

8.56

nāśuciṃ striyamīkṣeta teja
skāmo dvijottamaḥ || asaṃtarpya pitṝndevānnādyādannaṃ ca kutracit

8.57

pakvānnaṃ cāpi no māṃsaṃ dīrghakālaṃ jijīviṣuḥ || na mūtraṇaṃ vraje kuryānna valmī
ke na bhasmani

8.58

na gartteṣu sasattveṣu na tiṣṭhanna vrajannapi || brāhmaṇaṃ sūryyamagniṃ ca caṃdraṛkṣagurūnapi

8.59

abhipaśyanna kurvīta malamūtravisarja
nam || mukhenopadhamennāgniṃ nagnāṃ nekṣeta yoṣitam

8.60

nāṃgrī pratāpayedagnau na vastu aśuci kṣipet || prāṇahiṃsāṃ na kurvīta nāśnīyātsaṃdhya
yordvayoḥ

8.61

na saṃviśecca saṃdhyāyāṃ prātaḥ sāyaṃ kvacidbudhaḥ || nācakṣīta dhayaṃtīṃ gāṃ neṃdracāpaṃ pradarśayet

8.62

naikaḥ supyātkvacicchūnye na
śayānaṃ prabodhayet || paṃthānaṃ naikalo yāyānna vāryyaṃjalinā pibet

8.63

na divoddhṛtasāraṃ ca bhakṣayeddadhi no niśi || strīdharmiṇīṃ nābhivade
nnādyādāvṛti rātriṣu

8.64

tauryyatrikapriyo na syātkāṃsthe pādau na dhāvayet || śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe yo'śnīyājjñānavarjitaḥ

8.65

dātuḥ śrāddhaphalaṃ nāsti bhoktā kilbiṣabhagbhavet || na dhārayedanyabhuktaṃ vāsaścopānahāvapi

8.66

na bhinnabhājane'śnīyānnāsītābhyādidūṣite
ārohaṇaṃ gavāṃ pṛṣṭhe pretadhūmaṃ sarittaṭam

8.67

bālātapaṃ divāsvāpaṃ tyajeddīrghaṃ jijīviṣuḥ || snātvā na mārjayedgātraṃ visṛjenna śikhāṃ pathi

8.68

hastau śiro na dhunuyānnākarṣedāsanaṃ padā || kareṇa no mṛjedgātraṃ snānavastreṇa vā punaḥ

8.69

śunocchiṣṭaṃ bhavedgātraṃ punaḥ snānena
śudhyati || notpāṭayellomanakhaṃ daśanena kadācana

8.70

karajaiḥ karajacchedaṃ vivarjjayecchubhāya tu || yadāyatyāṃ tyajettanna kuryātkarma prayatnataḥ

8.71

advāreṇa na gantavyaṃ svaveśmāpi kadācana || krīḍennāṅgaiḥ sahāsīta na dharmmaghnairna rogibhiḥ

8.72

na śayīta kvacinnagnaḥ pāṇau bhuṃjīta
naiva ca || ārdrapādakarāsyo'śnandīrghakālaṃ na jīvati

8.73

saṃviśennāīcaraṇo nocchiṣṭaḥ kvacidāvrajet || śayanastho na cāśnīyānna pibecca
jalaṃ dvijaḥ

8.74

sopānatko nopaviśenna jalaṃ cotthitaḥ pibet || sarvvamamlamayaṃ nādyādārogyasyābhilāṣukaḥ

8.75

na nirīkṣeta viṇmū
sūtre nocchiṣṭaḥ saṃspṛśecchiraḥ || nādhitiṣṭhettuṣāṃgārabhasmakeśakapālikāḥ

8.76

patitaiḥ saha saṃvāsaḥ patanāyaiva jāyate || dadyādūrdhvāsanaṃ maṃcaṃ
na śūdrāya kadācana

8.77

brāhmaṇthāddhīyate vipraḥ śūdro dharmmācca hīyate || dharmmopadeśaḥ śūdrāṇāṃ svaśreyaḥ pratighātayet

8.78

dvijaśuśrūṣaṇaṃ
dharmmaḥ śūdrāṇāṃ hi paro mataḥ || kaṇḍūyanaṃ hi śirasaḥ pāṇibhyāṃ na śubhaṃ matam

8.79

ādiśedvaidikaṃ maṃtraṃ na śūdrāya kadācana || brāhmaṇyā
ddhīyate vipraḥ śūdro dharmmācca hīyate

8.80

ātāḍanaṃ karābhyāṃ ca krośanaṃ keśaluṃcanam || aśāstravarttanaṃ bhūyo lubdhautkṛtvā pratigraham

8.81

brāhmaṇaḥ sa ca vai yāti narakānekaviṃśatim || akālameghastanite varṣatauṃ pāṃsuvarṣaṇe

8.82

mahābāladhvanau rātrāvanadhyāyāḥ
prakīrttitāḥ || ulkāpāte ca bhūka̍pe digdāhe madhyarātriṣu

8.83

saṃdhyayorvṛṣalopānte rājyahāre ca sūtake || daśāṣṭakāsu bhūtāyāṃ śrāddhāhne
pratipadyapi

8.84

pūrṇimāyāṃ tathāṣṭamyāṃ viḍḍare rāṣṭraviplave || upākarmaṇi cotsarge kalpādiṣu yugādiṣu

8.85

āraṇyakamadhītyāpi bāṇasaṃtrorapi
dhvanau || anadhyāyeṣu caiteṣu cādhīyīta na vai kvacit

8.86

bhūtāṣṭamyoḥ pañcadaśyorbrahmacārī sadā bhavet || anāyuṣyakaraṃ ceha paradāropasarpaṇam
tasmāttadūrastastyājyaṃ vairiṇāṃ copasevanam

8.87

pūrvviddhibhiḥ parityaktamātmānaṃ nāvamānayet || sadodyamavatāṃ yasmācchriyo vidyā na durlabhāḥ

8.88

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam || priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmo vidhīyate

8.89

vācovegaṃ manovegaṃ jihvāvegaṃ ca varja
yet || guhyajānyapi lomāni tatsparśādaśucirbhavet

8.90

pādadhautodakaṃ mūtramucchiṣṭānyukāni ca || niṣṭhīvanaṃ ca śleṣmāṇaṃ gṛhāddūraṃ viniḥ
kṣipet

8.91

aharniśaṃ śruterjāpyācchaucācāraniṣevaṇāt || adrohavatyā buddhyā ca pūrvajanma smaredvijaḥ

8.92

vṛddhānprayatnādvaṃdeeta dadyātteṣāṃ
svamāsanam || vinamrakandharo bhūyādanuyāyāttataśca tān

8.93

śrutibhūdevadevānāṃ nṛpasādhutapasvinām || pativratānāṃ nārīṇāṃ nindāṃ kuryānna karhi
cit

8.94

uddhṛtya pañcamṛtpiṇḍānsnāyātparajalāśaye || śraddhayā pātramāsādya yatkiṃciddīyate vasu

8.95

deśe kāle ca vidhinā tadānaṃtyāya
kalpate || bhūprado maṇḍalādhīśaḥ sarvatra sukhito'nnadaḥ

8.96

toyadātā surūpaḥ syātpuṣṭaścāntraprado bhavet || pradīprado nirmalākṣo godātāryamaloka
bhāk

8.97

svarṇadātā ca dīrghāyustiladaḥ syācca suprajaḥ || veśmado'tyuccasaudheśo vastradaścandralokabhāk

8.98

hayaprado divyadeho lakṣmīvānvṛṣabha
pradaḥ|| subhāryaḥ śivikādātā suparyaṃkaprado'pi ca

8.99

śraddhayā pratigṛhṇāti śraddhayā yaḥ prayacchati || svargiṇau tāvubhau syātāṃ patato'śraddhayā tvadhaḥ

8.100

anṛtena kṣaredyajñastapo vismayataḥ kṣaret || kṣaretkīrttirvinā dānamāyurviprāpamānataḥ

8.101

gaṃdhaṃ puṣpaṃ kuśā gāvaḥ śākaṃ māṃsaṃ payo dadhi
maṇimatsyagṛhaṃ dhānyaṃ grāhyametadupasthitam

8.102

madhūdakaṃ phalaṃ mūlamedhāṃsyabhayadakṣiṇā || abhyudyatāni grāhyāṇi tvetānyapi nikṛṣṭataḥ

8.103

dāsanāpitagopālakulamitrāddhaisīriṇaḥ || bhojyānnāḥ śūdravargemī tathātmavinivedakaḥ

8.104

itthamācāradharmāyaṃ dharmāraṇyanivāsinām || śrutismṛ
tyuktadharmo'yaṃ yudhiṣṭhira niveditaḥ

8.104.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye sadācāralakṣaṇavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

Linked texts (10)