Himavatkhanda 78
Himavatkhaṇḍa 78
- Language
- Sanskrit
Contents
- 78.91 — 1 part
78.1
pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ
jyotirliṅgasyāvirbhāvaḥ
skanda uvāca
evaṃ vimṛśya tau devāvārādhanāya¹ jagmatuḥ| tatsamīpe tato brahmā vyācaṣṭe śrīhariṃ punaḥ
78.2
brahmovāca
viṣṇo tvaṃ gaccha pātālaṃ tanmūlaṃ paśya tatra ca| ūrdhvaṃ vrajāmi tatkoṭiṃ draṣṭuṃ yatra ca vidyate
78.3
aśarīreṇa cā'traiva naḥ proktaṃ hi yathāvidham| tathā ca kathayiṣyāvastadvṛttāntamṛtaṃ yathā
78.4
skanda uvāca
samākarṇya tato viṣṇurbrahmaṇo vacanaṃ śubham| agamatkhalu pātālaṃ tanmūlaṃ hi vilokitum²
78.5
saptalokān samuttīrya brahmā cordhvaṃ gatastataḥ³| gavāṃ lokaṃ tadūrdhvañca cārcirdarśatsurabhiṃ śubhām
78.6
dadarśa kāmadhenustaṃ brahmāṇaṃ tatra cāgatam| saptalokān samuttīryaṃ kṛcchraṃ pariśramākulam⁴
78.7
praṇamya prārcayat tam̐ sā brahmāṇaṃ lokakāraṇam| viṣṭare copaveśyā''dau papraccha kuśalaṃ tadā
78.8
surabhiruvāca
svāgataṃ bho mahābrahman sarvalokapitāmaha| ahobhāgyaṃ mayaivādya prāptaṃ vo darśanaṃ yataḥ
78.9
kuśalaṃ saptalokeṣu cāsti sarveṣu viśvasṛk| śarīreṣu ca devānāṃ bhavatāñca viśeṣataḥ
78.10
kena kāryeṇa samprāpto bhavānatra pariśramāt| vihitaśca mayā nūnaṃ praśno'yamavicārataḥ
78.11
bhūrbhuvaḥsveṣu vṛttāntaṃ bhavān jñātā na saṃśayaḥ| teṣu yadvidyate brahman kathyatāṃ sarvavidvibho
78.12
adhyāya - 75
jyotirliṅgako āvirbhāva
brahmovāca
kuśalaṃ kila sarveṣu śarīreṣu ca no'niśam| śūnyabhūte paraṃ svarge jānīhi tvamime tanū
78.13
mamāgamanakāryañca kāmadheno ! śṛṇu dhruvam| yataḥ samāgataścātra tatkāraṇaṃ vadāmi te
78.14
ambhasācchādite cāsmin caikārṇave rasātale| manvantare yugasyānte kaliśeṣo'bhavatpunaḥ
78.15
viṣṇunā saha saṃvāde jāte ca rahasi punaḥ| no madhye cā'bhavatpūjyaṃ jyotirliṅgaṃ sudīrghakam
78.16
prekṣamāṇau sthitāvāvāṃ cā'śarīreṇa bodhitau| viṣṇurgataśca pātālamatrāgatastathā'smyaham
78.17
liṅgāgradarśanaṃ kṛtyaṃ surabhe mama vartate| etasya mūlaṃ dṛṣṭa na kathaṃ paśyāmi tadvada
78.18
kāmadhenuruvāca
śivaliṅgamidaṃ naiva kenāpi jñāyate vibho| tanmūlāgraṃ hi vettuṃ no samarthaḥ ko'pi vidyate
78.19
anādiliṅgamādyeśaṃ śāśvataṃ suranāyakam| ko'pi na vidyate vettā mamāpi nanvagocaram
78.20
sūkṣmaliṅgopari kṣīraṃ prasravāmi ca nityaśaḥ| sthūlaliṅgamidaṃ pūrṇaṃ snapayituṃ na śakyate
78.21
etasyopari puṣpāṇi puṣpopari hyahaṃ sadā| prasravāmyapi kva kṣīraṃ nā'haṃ jānāmi tatparam
78.22
liṅgasya koṭyadhobhāge pāśupatāstramadbhutam| bhramanti koṭiśaḥ saṃkhyāstatra gantuṃ ka īśvaraḥ
78.23
reṇureko'pi tatrā'ja yadyapi khalu gacchati| tadastraṃ hi bhṛśaṃ brahman bhedayati sahasradhā
78.24
tadastraśakalībhūtastadreṇurvyomni sāmpratam| vilīyate samudbhūya gantuṃ śaktaśca tatra kaḥ
78.25
atipriyāṇi puṣpāṇi bandhūkaṃ ketakī japā| rudrasyaitāni jānanti vṛttāntāni ca koṭiśaḥ
78.26
brahmovāca
satyamuktaṃ tvayā devi kāmadheno na saṃśayaḥ| anṛtaṃ vacanaṃ loke na bravīṣi kadāpi ca
78.27
kiṃ pṛcchyate suvijñeṣu tadvṛttāntaṃ muhurmuhuḥ| bhavatyāñtra yaduktaṃ tat sarvaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ¹¹
78.28
īṣatkāryaṃ bhavadbhirme kartavyamadya vidyate| bandhūka ketaki śrīmajjape gatvā mayā saha
78.31
kāmadhenuruvāca
yathā rudrastathā viṣṇuryathā viṣṇustathā vidhiḥ| ekā mūrttistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
78.32
liṅgamūlaṃ samanveṣṭumadho yātuhariḥ puraḥ¹² | tāta kathannu¹³ vaktavyaṃ cānṛtaṃ vacanaṃ vada
78.33
nānṛtātpātakaṃ loke mahattaraṃ hi vidyate| pātakātpatanaṃ yāvadarkendusāgarā rasā
78.34
anṛtātpitaraścāgryaḥ patanti tridivādapi| tīrthe kṣetre sabhāyāñca dharmadāne mahatsu ca
78.35
nānṛtācca mahatpāpaṃ svātmā vetti yathārthataḥ¹⁴ | yo bodhayatyevamātmānaṃ tadeva vañcayatyaja
78.36
dyaurbhūmyabjagatprāṇā arkendvagnirvibhāvarī| sandhye ceto mana ātmā tadaṃśā devatā viduḥ
78.37
prāṇināṃ hṛdaye yattatkṛtyākṛtyaṃ śubhāśubham| jānanti vyaktamavyaktaṃ tad goptavyaṃ kathaṃ bhavet
78.38
brahmovāca
mā śaṅkaivañca kartavyā satyānṛtaprayuktiṣu¹⁵ | goviprāṇāṃ bhayārttānāṃ rakṣaṇaṃ śaraṇāgate¹⁶
78.39
gurūṇāṃ vacane cāpi¹⁷ nānṛtaṃ kila pātakam| arhaṇīyopaplavoddhāre nānṛtaṃ pātakaṃ bhavet¹⁸
78.40
skanda uvāca
ityākarṇya vaco dhātuḥ puṣpāṇi surabhistadā| asatyaṃ bhāṣaṇaṃ vaktuṃ svīcakrire tathāvidham
78.41
avatartuñca golokādyatra vādaḥ purā'bhavat| brahmaṇā saha caitāstā yayuḥ19 himādrisānuni
78.42
viṣṇurapi tato gatvā samuttīrya ca ṣaṭdalam| mahātalasya śeṣe ca dadarśānantapannagam
78.43
āraktavigrahaṃ śubhraṃ śaṅkhābjakṛtalāñchanam| sundarāsyaṃ mahābhogamīṣatprahasitānaanam
78.44
sahasravadanaṃ kaṇṭhe'yutāhibhiḥ saṃvṛtam20| maṇibhī rājamānāṅgaṃ maṇimayagṛhottame
78.45
pūjayantaṃ mahāliṅgaṃ tejaḥpuñjaṃ mahotsavaiḥ| svātmānaṃ hi mahānantaṃ dhārayantaṃ mahātale21
78.46
sopi satkṛtya taṃ viṣṇuṃ praṇamyātmasubhāvataḥ| jānannapi tadekāṅgaṃ tatrāgataṃ hariṃ mune
sampūjya vidhivad bhaktyā copaveśya samāsane| vyājahāra śubhaṃ vākyaṃ smitānano namanmudā
78.47
ananta uvāca
bho bhūmansvāgataṃ viṣṇo lokānāṃ sarvaprāṇinām22| kuśalamasti vo dehe viśvapāja dayākara
78.48
atra cā''gamane kāryaṃ vaktavyamadhunā vibho| ahaṃ bhavān bhavāṃścāhaṃ23 na bhedo'styāvayorvibho
78.49
ekāṃśo'haṃ sahasrāṇāṃ bhūmante puruṣasya ca| gocaratāṃ gato bhūman cakṣuṣorapyagocaraḥ
78.50
mahadbhāgyaṃ paraṃ me'dya kiṃ vidheyamataḥ param| viṣṇave vyāptadevāya sarvabhūtadayāya ca
yogeśvarāya yogāya praṇato'smi namo namaḥ
78.51
viṣṇuruvāca
abhinandāmi he śrīmannananta24 nāgarāḍ bhuvaḥ| jalenācchāditā bhūmiḥ sarvalokairvivarjitā
78.52
atrā''gamanakāryaṃ me śṛṇvanantorageśvara| tejaḥstambhasya mūlaṃ hi draṣṭukāma ihāgataḥ
78.53
nāgarāja uvāca
jānannapi mahāviṣṇo kathaṃ prākṛtatā gataḥ| na stambho'yaṃ harerdhīman tejoliṅgamidaṃ śivaḥ25
78.54
etalliṅgasya mūlaṃ ko vettuṃ bhavati samprabhuḥ26| anādiriha devo'sau prabho bhūtaguṇāśayaḥ
78.55
liṅgamūlaṃ veṣṭayantaḥ koṭināgā mahātale27| pratiṣṭhanti mahākāyā sarvalokabhayapradāḥ
78.56
yatraikasyā'pi28 tasyā'herekocchvāsabalāt sakṛt| daśayojanadūrasthā udbhūyante hi prāṇinaḥ29
78.57
etalliṅgasya mūlaṃ vai ko gacchati vibho vada| vināśāyātmano viṣṇo ṛte mūrkhaṃ na cāparaḥ30
78.58
yataḥ samāgato viṣṇo tatraiva pratigamyatām| svayaṃ śivātmakaṃ liṅgaṃ māyādhāraṃ kimicchasi ?31
78.59
skanda uvāca
ityākarṇya vaco viṣṇuranantasya mukhāccyutam| tathyaṃ kṛtvā tato'gastya pratyāyayau rasātalam
78.60
yatra purābhavadvādo yatra sthitaḥ pitāmahaḥ| samapūrṇapratijño'sau prāptavāṃstatra sāttvikaḥ
78.61
dadarśa sa haristatra jalopari rasātale| brahmāṇañcaiva puṣpāṇi kāmadhenuṃ tathā punaḥ
78.62
tadantike gato viṣṇuryatra sthito vidhimuniḥ| kāmadhenuprasūnaiśca parivṛto mudānvitaḥ
78.63
brahmā'pi tamabhiprekṣya samuttasthau hi svāsanāt32| satkṛtya pūjanairmānyaṃ vyājahāra smitaṃ vacaḥ
78.64
brahmovāca
svāgataṃ hi hare tasmān mahātalātsvayaṃ vibho| atrā''gato'si caikākī sākṣī ko'pi na vidyate
78.65
yadarthaṃ bhavatā tatra gataṃ tūrṇaṃ rasātalam| kiṃ kāryañcaiva³³ niṣpannamucyatāṃ vai hare'dhunā
78.66
viṣṇuruvāca
asamartho'pyahaṃ draṣṭuṃ tanmūlañca pitāmaha| citraṃ tanmūlapāraṃ vai gantuṃ tatra na śakyate
78.67
na dṛṣṭaṃ hi mayā brahman tanmūlaṃ hi mahātale| na dṛṣṭaṃ stambhamūlaṃ tat³⁴ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
78.68
bhavatā caiva dṛṣṭastadagrabhāgaḥ³⁵ pitāmaha| tava lokādisarvordhve procyatāṃ hi ṛtaṃ dhruvam
78.69
brahmovāca
dṛṣṭaṃ vātha mayā'dṛṣṭaṃ puṣpāṇyetāni pṛcchyatām| pṛcchyatāmatra³⁶ tadvārtā kāmadhenūrasau hyapi
78.70
dṛṣṭe sākṣiṇi dhīmāṃśca vadet svayaṃ kadāpi na| etebhyaḥ śṛṇu caitasyā viṣṇo vārtāṃ yadṛcchyā³⁷
78.71
viṣṇuruvāca
supātre karttari prāpte nāsti sākṣiprayojanam| dhīmānmithyā kadāpyārya na vadetsvātmane paraiḥ
78.72
saṃsadi yo vadenmithyāṃ jñātvā karma svamātmanaḥ| parasmai cā'tmane vāpi sa bhuḍkte kilviṣaṃ janaḥ³⁸
78.73
kāryavidyo vadenmithyāṃ pakṣāśrayī parīkṣakaḥ| samavāyapravettā'pi cā'kṣayyapāpabhugbhavet
78.74
sabhāyāṃ pakṣapātī ceddhīmānapi parīkṣakaḥ| aṣṭaiśvaryañca labdhvā'pi³⁹ so'kṣayyaṃ narakaṃ vrajet
78.75
tathāpi kriyate praśnastatte vacanagauravāt| etasyāñca tathaiteṣu tvatpravṛttau⁴⁰ pitāmaha
78.76
kāmadheno japāpuṣpa bandhuka ketaki dhruvam| dṛṣṭaṃ vā'nena tatkūṭaṃ yūyaṃ brūtha ṛtaṃ drutam⁴¹
78.77
kāmadhenuruvāca
śekharañca gataṃ satyametasya brahmaṇā vibho| samāgatya tataḥ sārddhamanenaivamihāgatāḥ
78.78
ketakyuvāca
satyamuktaṃ hare cātra kāmadhenvā na saṃśayaḥ| tatra prāpto vidhirdṛṣṭomayā ca stambhaśekhare42
78.79
bandhūkamuvāca
sthitvā tacchekhare viṣṇo tābhyāmapi mayā saha| liṅgakūṭe vidhirdṛṣṭo mayā tatra43 na saṃśayaḥ
78.80
japāpuṣpamuvāca
āgato hi vidhistatra liṅgasyaitasya śekhare44| mayā'pi ca hare dṛṣṭaḥ45 satyametanna saṃśayaḥ
78.81
skanda uvāca
evaṃ vikatthite viṣṇuradhomukho babhūva ha| tanmāyāmohito mattvā tameva cātmanaḥ param
78.82
adhomukhe kṛte viṣṇau dūyamāne mune hṛdi| vyājahāreśvaro vyomno bhūyaḥ purā yathā vacaḥ
78.83
alakṣya uvāca
viṣṇo nu mā viṣādaṃ tvaṃ gacchā'tivitathodite| surabheścaiva puṣpāṇāṃ madhyastho46'satyasākṣiṇām
78.84
vitathaṃ kāmadheno hi tvayā'pyuktaṃ mamāgrataḥ| bhūtvā kāmapradā loke trailokyapāvanī satī
78.85
bhūtvā'satyasākṣiṇī tvaṃ brūṣe'satyaṃ gatatrapā47| tasmāttvaṃ satī cādyādi bhavāspṛśyā mukhena ca48
78.86
bandhūka ketaki śrīmajjape'vicārato'dhunā| yuṣmābhirvitathaṃ proktaṃ bhūtvā tatpakṣiṇo'tra vai
78.87
etāvatsamayaṃ yāvadabhūta matpriyā⁴⁹ bhṛśam| yāvannoktamasatyañca yuṣmābhirmama sannidhau⁵⁰
78.88
adyādi mama yūyañca nirmālyāni bhaveta vai⁵¹| vitathakathanādyuṣmāna spṛśe'haṃ kadāpi hi
78.89
adyaprabhṛti prārambhe⁵² yaścārciṣyati māṃ sadā| yuṣmattuṣṭaiśca mūrkho'sau bhavenmamāparādhakṛt
78.90
skanda uvāca
evamuktvā hyalakṣyo'sau tatraivāntardadhe'mbare| dattvā śāpaṃ punastebhyaḥ śrāvayan tāṃśca gāṃ mune
78.91
ākarṇya vācaṃ giriśasya tathyāṃ viṣṇuśca dhātā bubudhe tadā vai
tañceśvareśaṃ paramānatau tau māyāvimuktau mudamāptavantau
78.91.p1
iti śrīskandapurāṇe himavatkhaṇḍe jyotirliṅgotpattirnāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ ||75