Pramāṇa · Search · About · API

Himavatkhanda 78

Himavatkhaṇḍa 78

Language
Sanskrit

Contents

78.1

pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ
jyotirliṅgasyāvirbhāvaḥ
skanda uvāca
evaṃ vimṛśya tau devāvārādhanāya¹ jagmatuḥ| tatsamīpe tato brahmā vyācaṣṭe śrīhariṃ punaḥ

78.2

brahmovāca
viṣṇo tvaṃ gaccha pātālaṃ tanmūlaṃ paśya tatra ca| ūrdhvaṃ vrajāmi tatkoṭiṃ draṣṭuṃ yatra ca vidyate

78.3

aśarīreṇa cā'traiva naḥ proktaṃ hi yathāvidham| tathā ca kathayiṣyāvastadvṛttāntamṛtaṃ yathā

78.4

skanda uvāca
samākarṇya tato viṣṇurbrahmaṇo vacanaṃ śubham| agamatkhalu pātālaṃ tanmūlaṃ hi vilokitum²

78.5

saptalokān samuttīrya brahmā cordhvaṃ gatastataḥ³| gavāṃ lokaṃ tadūrdhvañca cārcirdarśatsurabhiṃ śubhām

78.6

dadarśa kāmadhenustaṃ brahmāṇaṃ tatra cāgatam| saptalokān samuttīryaṃ kṛcchraṃ pariśramākulam⁴

78.7

praṇamya prārcayat tam̐ sā brahmāṇaṃ lokakāraṇam| viṣṭare copaveśyā''dau papraccha kuśalaṃ tadā

78.8

surabhiruvāca
svāgataṃ bho mahābrahman sarvalokapitāmaha| ahobhāgyaṃ mayaivādya prāptaṃ vo darśanaṃ yataḥ

78.9

kuśalaṃ saptalokeṣu cāsti sarveṣu viśvasṛk| śarīreṣu ca devānāṃ bhavatāñca viśeṣataḥ

78.10

kena kāryeṇa samprāpto bhavānatra pariśramāt| vihitaśca mayā nūnaṃ praśno'yamavicārataḥ

78.11

bhūrbhuvaḥsveṣu vṛttāntaṃ bhavān jñātā na saṃśayaḥ| teṣu yadvidyate brahman kathyatāṃ sarvavidvibho

78.12

adhyāya - 75
jyotirliṅgako āvirbhāva
brahmovāca
kuśalaṃ kila sarveṣu śarīreṣu ca no'niśam| śūnyabhūte paraṃ svarge jānīhi tvamime tanū

78.13

mamāgamanakāryañca kāmadheno ! śṛṇu dhruvam| yataḥ samāgataścātra tatkāraṇaṃ vadāmi te

78.14

ambhasācchādite cāsmin caikārṇave rasātale| manvantare yugasyānte kaliśeṣo'bhavatpunaḥ

78.15

viṣṇunā saha saṃvāde jāte ca rahasi punaḥ| no madhye cā'bhavatpūjyaṃ jyotirliṅgaṃ sudīrghakam

78.16

prekṣamāṇau sthitāvāvāṃ cā'śarīreṇa bodhitau| viṣṇurgataśca pātālamatrāgatastathā'smyaham

78.17

liṅgāgradarśanaṃ kṛtyaṃ surabhe mama vartate| etasya mūlaṃ dṛṣṭa na kathaṃ paśyāmi tadvada

78.18

kāmadhenuruvāca
śivaliṅgamidaṃ naiva kenāpi jñāyate vibho| tanmūlāgraṃ hi vettuṃ no samarthaḥ ko'pi vidyate

78.19

anādiliṅgamādyeśaṃ śāśvataṃ suranāyakam| ko'pi na vidyate vettā mamāpi nanvagocaram

78.20

sūkṣmaliṅgopari kṣīraṃ prasravāmi ca nityaśaḥ| sthūlaliṅgamidaṃ pūrṇaṃ snapayituṃ na śakyate

78.21

etasyopari puṣpāṇi puṣpopari hyahaṃ sadā| prasravāmyapi kva kṣīraṃ nā'haṃ jānāmi tatparam

78.22

liṅgasya koṭyadhobhāge pāśupatāstramadbhutam| bhramanti koṭiśaḥ saṃkhyāstatra gantuṃ ka īśvaraḥ

78.23

reṇureko'pi tatrā'ja yadyapi khalu gacchati| tadastraṃ hi bhṛśaṃ brahman bhedayati sahasradhā

78.24

tadastraśakalībhūtastadreṇurvyomni sāmpratam| vilīyate samudbhūya gantuṃ śaktaśca tatra kaḥ

78.25

atipriyāṇi puṣpāṇi bandhūkaṃ ketakī japā| rudrasyaitāni jānanti vṛttāntāni ca koṭiśaḥ

78.26

brahmovāca
satyamuktaṃ tvayā devi kāmadheno na saṃśayaḥ| anṛtaṃ vacanaṃ loke na bravīṣi kadāpi ca

78.27

kiṃ pṛcchyate suvijñeṣu tadvṛttāntaṃ muhurmuhuḥ| bhavatyāñtra yaduktaṃ tat sarvaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ¹¹

78.28

īṣatkāryaṃ bhavadbhirme kartavyamadya vidyate| bandhūka ketaki śrīmajjape gatvā mayā saha

78.31

kāmadhenuruvāca
yathā rudrastathā viṣṇuryathā viṣṇustathā vidhiḥ| ekā mūrttistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

78.32

liṅgamūlaṃ samanveṣṭumadho yātuhariḥ puraḥ¹² | tāta kathannu¹³ vaktavyaṃ cānṛtaṃ vacanaṃ vada

78.33

nānṛtātpātakaṃ loke mahattaraṃ hi vidyate| pātakātpatanaṃ yāvadarkendusāgarā rasā

78.34

anṛtātpitaraścāgryaḥ patanti tridivādapi| tīrthe kṣetre sabhāyāñca dharmadāne mahatsu ca

78.35

nānṛtācca mahatpāpaṃ svātmā vetti yathārthataḥ¹⁴ | yo bodhayatyevamātmānaṃ tadeva vañcayatyaja

78.36

dyaurbhūmyabjagatprāṇā arkendvagnirvibhāvarī| sandhye ceto mana ātmā tadaṃśā devatā viduḥ

78.37

prāṇināṃ hṛdaye yattatkṛtyākṛtyaṃ śubhāśubham| jānanti vyaktamavyaktaṃ tad goptavyaṃ kathaṃ bhavet

78.38

brahmovāca
mā śaṅkaivañca kartavyā satyānṛtaprayuktiṣu¹⁵ | goviprāṇāṃ bhayārttānāṃ rakṣaṇaṃ śaraṇāgate¹⁶

78.39

gurūṇāṃ vacane cāpi¹⁷ nānṛtaṃ kila pātakam| arhaṇīyopaplavoddhāre nānṛtaṃ pātakaṃ bhavet¹⁸

78.40

skanda uvāca
ityākarṇya vaco dhātuḥ puṣpāṇi surabhistadā| asatyaṃ bhāṣaṇaṃ vaktuṃ svīcakrire tathāvidham

78.41

avatartuñca golokādyatra vādaḥ purā'bhavat| brahmaṇā saha caitāstā yayuḥ19 himādrisānuni

78.42

viṣṇurapi tato gatvā samuttīrya ca ṣaṭdalam| mahātalasya śeṣe ca dadarśānantapannagam

78.43

āraktavigrahaṃ śubhraṃ śaṅkhābjakṛtalāñchanam| sundarāsyaṃ mahābhogamīṣatprahasitānaanam

78.44

sahasravadanaṃ kaṇṭhe'yutāhibhiḥ saṃvṛtam20| maṇibhī rājamānāṅgaṃ maṇimayagṛhottame

78.45

pūjayantaṃ mahāliṅgaṃ tejaḥpuñjaṃ mahotsavaiḥ| svātmānaṃ hi mahānantaṃ dhārayantaṃ mahātale21

78.46

sopi satkṛtya taṃ viṣṇuṃ praṇamyātmasubhāvataḥ| jānannapi tadekāṅgaṃ tatrāgataṃ hariṃ mune
sampūjya vidhivad bhaktyā copaveśya samāsane| vyājahāra śubhaṃ vākyaṃ smitānano namanmudā

78.47

ananta uvāca
bho bhūmansvāgataṃ viṣṇo lokānāṃ sarvaprāṇinām22| kuśalamasti vo dehe viśvapāja dayākara

78.48

atra cā''gamane kāryaṃ vaktavyamadhunā vibho| ahaṃ bhavān bhavāṃścāhaṃ23 na bhedo'styāvayorvibho

78.49

ekāṃśo'haṃ sahasrāṇāṃ bhūmante puruṣasya ca| gocaratāṃ gato bhūman cakṣuṣorapyagocaraḥ

78.50

mahadbhāgyaṃ paraṃ me'dya kiṃ vidheyamataḥ param| viṣṇave vyāptadevāya sarvabhūtadayāya ca
yogeśvarāya yogāya praṇato'smi namo namaḥ

78.51

viṣṇuruvāca
abhinandāmi he śrīmannananta24 nāgarāḍ bhuvaḥ| jalenācchāditā bhūmiḥ sarvalokairvivarjitā

78.52

atrā''gamanakāryaṃ me śṛṇvanantorageśvara| tejaḥstambhasya mūlaṃ hi draṣṭukāma ihāgataḥ

78.53

nāgarāja uvāca
jānannapi mahāviṣṇo kathaṃ prākṛtatā gataḥ| na stambho'yaṃ harerdhīman tejoliṅgamidaṃ śivaḥ25

78.54

etalliṅgasya mūlaṃ ko vettuṃ bhavati samprabhuḥ26| anādiriha devo'sau prabho bhūtaguṇāśayaḥ

78.55

liṅgamūlaṃ veṣṭayantaḥ koṭināgā mahātale27| pratiṣṭhanti mahākāyā sarvalokabhayapradāḥ

78.56

yatraikasyā'pi28 tasyā'herekocchvāsabalāt sakṛt| daśayojanadūrasthā udbhūyante hi prāṇinaḥ29

78.57

etalliṅgasya mūlaṃ vai ko gacchati vibho vada| vināśāyātmano viṣṇo ṛte mūrkhaṃ na cāparaḥ30

78.58

yataḥ samāgato viṣṇo tatraiva pratigamyatām| svayaṃ śivātmakaṃ liṅgaṃ māyādhāraṃ kimicchasi ?31

78.59

skanda uvāca
ityākarṇya vaco viṣṇuranantasya mukhāccyutam| tathyaṃ kṛtvā tato'gastya pratyāyayau rasātalam

78.60

yatra purābhavadvādo yatra sthitaḥ pitāmahaḥ| samapūrṇapratijño'sau prāptavāṃstatra sāttvikaḥ

78.61

dadarśa sa haristatra jalopari rasātale| brahmāṇañcaiva puṣpāṇi kāmadhenuṃ tathā punaḥ

78.62

tadantike gato viṣṇuryatra sthito vidhimuniḥ| kāmadhenuprasūnaiśca parivṛto mudānvitaḥ

78.63

brahmā'pi tamabhiprekṣya samuttasthau hi svāsanāt32| satkṛtya pūjanairmānyaṃ vyājahāra smitaṃ vacaḥ

78.64

brahmovāca
svāgataṃ hi hare tasmān mahātalātsvayaṃ vibho| atrā''gato'si caikākī sākṣī ko'pi na vidyate

78.65

yadarthaṃ bhavatā tatra gataṃ tūrṇaṃ rasātalam| kiṃ kāryañcaiva³³ niṣpannamucyatāṃ vai hare'dhunā

78.66

viṣṇuruvāca
asamartho'pyahaṃ draṣṭuṃ tanmūlañca pitāmaha| citraṃ tanmūlapāraṃ vai gantuṃ tatra na śakyate

78.67

na dṛṣṭaṃ hi mayā brahman tanmūlaṃ hi mahātale| na dṛṣṭaṃ stambhamūlaṃ tat³⁴ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

78.68

bhavatā caiva dṛṣṭastadagrabhāgaḥ³⁵ pitāmaha| tava lokādisarvordhve procyatāṃ hi ṛtaṃ dhruvam

78.69

brahmovāca
dṛṣṭaṃ vātha mayā'dṛṣṭaṃ puṣpāṇyetāni pṛcchyatām| pṛcchyatāmatra³⁶ tadvārtā kāmadhenūrasau hyapi

78.70

dṛṣṭe sākṣiṇi dhīmāṃśca vadet svayaṃ kadāpi na| etebhyaḥ śṛṇu caitasyā viṣṇo vārtāṃ yadṛcchyā³⁷

78.71

viṣṇuruvāca
supātre karttari prāpte nāsti sākṣiprayojanam| dhīmānmithyā kadāpyārya na vadetsvātmane paraiḥ

78.72

saṃsadi yo vadenmithyāṃ jñātvā karma svamātmanaḥ| parasmai cā'tmane vāpi sa bhuḍkte kilviṣaṃ janaḥ³⁸

78.73

kāryavidyo vadenmithyāṃ pakṣāśrayī parīkṣakaḥ| samavāyapravettā'pi cā'kṣayyapāpabhugbhavet

78.74

sabhāyāṃ pakṣapātī ceddhīmānapi parīkṣakaḥ| aṣṭaiśvaryañca labdhvā'pi³⁹ so'kṣayyaṃ narakaṃ vrajet

78.75

tathāpi kriyate praśnastatte vacanagauravāt| etasyāñca tathaiteṣu tvatpravṛttau⁴⁰ pitāmaha

78.76

kāmadheno japāpuṣpa bandhuka ketaki dhruvam| dṛṣṭaṃ vā'nena tatkūṭaṃ yūyaṃ brūtha ṛtaṃ drutam⁴¹

78.77

kāmadhenuruvāca
śekharañca gataṃ satyametasya brahmaṇā vibho| samāgatya tataḥ sārddhamanenaivamihāgatāḥ

78.78

ketakyuvāca
satyamuktaṃ hare cātra kāmadhenvā na saṃśayaḥ| tatra prāpto vidhirdṛṣṭomayā ca stambhaśekhare42

78.79

bandhūkamuvāca
sthitvā tacchekhare viṣṇo tābhyāmapi mayā saha| liṅgakūṭe vidhirdṛṣṭo mayā tatra43 na saṃśayaḥ

78.80

japāpuṣpamuvāca
āgato hi vidhistatra liṅgasyaitasya śekhare44| mayā'pi ca hare dṛṣṭaḥ45 satyametanna saṃśayaḥ

78.81

skanda uvāca
evaṃ vikatthite viṣṇuradhomukho babhūva ha| tanmāyāmohito mattvā tameva cātmanaḥ param

78.82

adhomukhe kṛte viṣṇau dūyamāne mune hṛdi| vyājahāreśvaro vyomno bhūyaḥ purā yathā vacaḥ

78.83

alakṣya uvāca
viṣṇo nu mā viṣādaṃ tvaṃ gacchā'tivitathodite| surabheścaiva puṣpāṇāṃ madhyastho46'satyasākṣiṇām

78.84

vitathaṃ kāmadheno hi tvayā'pyuktaṃ mamāgrataḥ| bhūtvā kāmapradā loke trailokyapāvanī satī

78.85

bhūtvā'satyasākṣiṇī tvaṃ brūṣe'satyaṃ gatatrapā47| tasmāttvaṃ satī cādyādi bhavāspṛśyā mukhena ca48

78.86

bandhūka ketaki śrīmajjape'vicārato'dhunā| yuṣmābhirvitathaṃ proktaṃ bhūtvā tatpakṣiṇo'tra vai

78.87

etāvatsamayaṃ yāvadabhūta matpriyā⁴⁹ bhṛśam| yāvannoktamasatyañca yuṣmābhirmama sannidhau⁵⁰

78.88

adyādi mama yūyañca nirmālyāni bhaveta vai⁵¹| vitathakathanādyuṣmāna spṛśe'haṃ kadāpi hi

78.89

adyaprabhṛti prārambhe⁵² yaścārciṣyati māṃ sadā| yuṣmattuṣṭaiśca mūrkho'sau bhavenmamāparādhakṛt

78.90

skanda uvāca
evamuktvā hyalakṣyo'sau tatraivāntardadhe'mbare| dattvā śāpaṃ punastebhyaḥ śrāvayan tāṃśca gāṃ mune

78.91

ākarṇya vācaṃ giriśasya tathyāṃ viṣṇuśca dhātā bubudhe tadā vai
tañceśvareśaṃ paramānatau tau māyāvimuktau mudamāptavantau

78.91.p1

iti śrīskandapurāṇe himavatkhaṇḍe jyotirliṅgotpattirnāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ ||75